|

يادداشتي از ايرج ضيايي درباره مجموعه شعر «در من کوچه‌ای زندگی می‌کند» اثر حسین رسول‌زاده

اضطراب واژه‌ها

«در من کوچه‌ای زندگی می‌کند» مجموعه شعری از حسین رسول‌زاده، شاعر، نویسنده و منتقد است که توسط انتشارات روزنه در سال 1398 منتشر شده است. این کتاب هم مانند دیگر کتاب‌های شعر این شاعر، در راستای همان ایده‌هاست و برخوردار از زبانی مشترک، نگاهی پخته‌تر به زندگی و رخدادهای فردی شاعر. در یک کلام اشعاری سهل و ممتنع است که در پنج بخش تحت عنوان «منتخب لحظات» ارائه شده است. این پنج نگاه به گونه‌ای در‌هم‌تنیده و در سوژه همپوشانی شده است که مؤلف با کمی زحمت می‌توانست هر‌کدام را به مجموعه‌ای بدل کند، اما به نیکی ترجیح داده که چنین نشود. پس دست به گزینه‌کاری زده تا یکدستی نگاه، زاویه‌ دید، فرم، زبان و تکنیک شاعرانگی یکپارچه و یکدست به سمع و نظر خواننده برسد.
بخش اول: کسی نخوانَد
«کسی نخوانَد، این شعرها برای اوست: حالا که می‌روی/ در غربت جاده‌ها/ نگاه کن به ابرها/ و کوه‌ها -که سرک می‌کشند- و درخت‌ها و صخره‌ها و سنگ‌ها/ شاید/ یکی از آنها/ من باشم.» (شعر 3)
«دلم برای خودم تنگ شده است/ مرا ندیده‌اید؟/ به او بگویید بازگردد/ هیچ‌جا خانه‌ی خود آدم نمی‌شود.» (شعر 7)
در این بخش که شامل 13 شعر است، سخن از رفتن و جا‌ماندنِ رؤیاها در خاطره و آینه و دیگر عناصر و اشیاست.
عنوان بخش می‌گوید: کسی این شعرها را نخواند. یعنی بخواند تا از حال راوی آگاه شود که چه بر او گذشته و چه به جا مانده؟ تنهایی... حالا او این تنهایی را چه کند و چگونه کنار بیاید؟
بخش دوم: کجا بَرم این منِ بی تو را
نام بخش دوم نشان می‌دهد که جدایی با مرگ رخ داده. مرگ گویی در کالبد راوی هم به خاطر پیوستگی دو تن در یک تن، جا خوش کرده: «من از مرگ نمی‌ترسم/ هراس من از/ بی‌خانمانی خاطره‌هاست/ پس از من/ بر سر خاطره‌هایم چه خواهد آمد؟» (شعر 16)
«مردم می‌گویند/ -‌تو مرده‌ای/ حتا مزارت را به من نشان داده‌اند/... آنها نمی‌دانند تو در قلب من زندگی می‌کنی/ نگرانی من/ همه از آن است/ پس از مرگ من/ چه خواهی کرد/ چگونه/ کجا/ خواهی زیست...» (سطرهایی از شعر 21)
بخش 3: اضطراب واژه‌ها
حالا واژه‌ها به‌جای راوی دچار اضطراب شده‌اند و بین خاطره و فراموشی سرگردانند: «امروز/ بین ساعت شش تا شش و ده دقیقه‌ی غروب/ تو را فراموش کرده بودم/ و باران می‌بارید/ حالا که باران کنار رفته است/ من/ از این همه فراموشی/ به رنگین‌کمانی بدل شده‌ام.» (شعر 25)
در این شعر، شاعر از «بودم» بهره گرفته است. تو را فراموش کرده بودم. مدت زمان فراموشی هم قید می‌شود: ده دقیقه. در همین
ده دقیقه باران هم ده دقیقه باریده، حالا نوبت رنگین‌کمان است. این شعر می‌گوید راوی به ندرت حضورِ غایب‌شده را فراموش می‌کند. فراموشی مغلوب یادها و خاطره‌ها است. جایش واژه‌ها نقش‌آفرینی می‌کنند.
بخش 4 : «واژه‌ها خواب می‌بینند»
حالا واژه‌ها به‌جای راوی و خاطره‌ها خواب می‌بینند. در واقع آنچه گذشته، همگی به واژه‌ها سپرده شده: «پس از سال‌ها بی‌خبری/ امروز در این کافه‌ی قدیمی/ ناگهان/ دو رؤیای جوان/ از نگاه سالخورده‌ی ما/ به هم لبخند زدند.» (شعر 35)
«... پدر/ پشت دود سیگار زر/ میان داستان شب/ به خواب می‌رود/... اتوبوسی خسته/ از تنها خیابان شهر/ می‌گذرد/ و هیچ مسافری/ از آن پیاده نمی‌شود.» (سطرهایی از شعر 44). این تصاویر اندک از پدر و تنها خیابان شهر و اتوبوس، تنها تصویری است که شاعر از پدر و خیابان در زادگاهش، تالش به دست می‌دهد... پدری که نگارنده‌ این سطور ایشان را خوب می‌شناخت و دوستش داشت و از بوی دود سیگار زر پنهان می‌شد. من عاشق خط زیبای این پدر بودم. من هم دو دهه زودتر از شاعرِ این شعرها در آن تنها خیابان شهر دوچرخه‌سواری کرده‌ام.
«بچه که بودم/ سنگی به سوی آفتاب پرتاب کردم/ سال‌ها بعد/ تو آمدی/ همگان گفتند دختری از آفتاب!/ اما من دیدم که سنگی در مشت داشتی/ به جست‌وجوی کودکی که/ هیچ‌گاه بزرگ نشد.» (شعر 47)
بخش 5 : کلمات، خویشاوندگار من‌اند
«هیچ‌گاه ندانستم/ من/ با کلماتی که نوشتم/ شاعر شدم/ یا/ با کلماتی که خط زدم.» (شعر 67)
«... به خانه‌ها می‌نگرم/... چراغ خانه‌ای خاموش می‌شود/... حالا فقط چند خانه روشن است/ مثل کلمات این شعر/ که همه را خط زده‌ام...» (از شعر 70)
«از صبح امروز/ بی‌قرارم/ حتما شعری در راه است.» (شعر 82 )
«روزی که از هم جدا شدیم/ همه چیز را میان خود تقسیم کردیم/ و کلمات مشترک را/ به فرهنگ لغات سپردیم.» (شعر 85 )
«وقتی شعرم را ترک کردی/ کلمات هم/ به خانه‌هایشان باز گشتند/ و در به رویم بستند/ اکنون من / شاعری بی‌خانمانم.» (شعر 95)
هایدگر شعر را رخداد حقیقت می‌داند؛ و ما نمی‌دانیم که حقیقت در کدام سطر و شعر این پنج پرده نهان شده است. اگر بگوییم شعر واقعیت را بیان کرده، نمی‌دانیم چه چیزی در این پنج پرده واقع شده یا به وقوع پیوسته است. تنها می‌توانیم بگوییم ترکیبی از واقع و فراواقع به وقوع پیوسته است و راوی واژه‌ها، سطرها و تصاویر را همچون سنگ‌ریزه‌هایی غلتان در جویی شفاف به رفتن و پیوستن، روان ساخته که در مجموع با رؤیاها، خاطره‌ها، خواب‌ها و دلهره‌ها ترکیب یافته‌اند و هیچ واژه‌ای نقش کلیدواژه را بر عهده نگرفته است. در پاره‌ای از شعرها، به‌ویژه در پایان آنها، گاه طنزی ظریف و پنهان بازیگوشی می‌کند و گاه یک پایان غافلگیرکننده که روند آغاز و انجام شعر را خارج از حد انتظار و تصور برآورد کرده است. در نهایت تو هم می‌توانی در کنار راوی از کنج اتاق شعرش، به کنار پنجره بروی و با او به کوچه بنگری که سنگ‌ریزه‌ها در جویی باریک خاطراتش را با خود می‌برند.
«در من کوچه‌ای زندگی می‌کند» مجموعه شعری از حسین رسول‌زاده، شاعر، نویسنده و منتقد است که توسط انتشارات روزنه در سال 1398 منتشر شده است. این کتاب هم مانند دیگر کتاب‌های شعر این شاعر، در راستای همان ایده‌هاست و برخوردار از زبانی مشترک، نگاهی پخته‌تر به زندگی و رخدادهای فردی شاعر. در یک کلام اشعاری سهل و ممتنع است که در پنج بخش تحت عنوان «منتخب لحظات» ارائه شده است. این پنج نگاه به گونه‌ای در‌هم‌تنیده و در سوژه همپوشانی شده است که مؤلف با کمی زحمت می‌توانست هر‌کدام را به مجموعه‌ای بدل کند، اما به نیکی ترجیح داده که چنین نشود. پس دست به گزینه‌کاری زده تا یکدستی نگاه، زاویه‌ دید، فرم، زبان و تکنیک شاعرانگی یکپارچه و یکدست به سمع و نظر خواننده برسد.
بخش اول: کسی نخوانَد
«کسی نخوانَد، این شعرها برای اوست: حالا که می‌روی/ در غربت جاده‌ها/ نگاه کن به ابرها/ و کوه‌ها -که سرک می‌کشند- و درخت‌ها و صخره‌ها و سنگ‌ها/ شاید/ یکی از آنها/ من باشم.» (شعر 3)
«دلم برای خودم تنگ شده است/ مرا ندیده‌اید؟/ به او بگویید بازگردد/ هیچ‌جا خانه‌ی خود آدم نمی‌شود.» (شعر 7)
در این بخش که شامل 13 شعر است، سخن از رفتن و جا‌ماندنِ رؤیاها در خاطره و آینه و دیگر عناصر و اشیاست.
عنوان بخش می‌گوید: کسی این شعرها را نخواند. یعنی بخواند تا از حال راوی آگاه شود که چه بر او گذشته و چه به جا مانده؟ تنهایی... حالا او این تنهایی را چه کند و چگونه کنار بیاید؟
بخش دوم: کجا بَرم این منِ بی تو را
نام بخش دوم نشان می‌دهد که جدایی با مرگ رخ داده. مرگ گویی در کالبد راوی هم به خاطر پیوستگی دو تن در یک تن، جا خوش کرده: «من از مرگ نمی‌ترسم/ هراس من از/ بی‌خانمانی خاطره‌هاست/ پس از من/ بر سر خاطره‌هایم چه خواهد آمد؟» (شعر 16)
«مردم می‌گویند/ -‌تو مرده‌ای/ حتا مزارت را به من نشان داده‌اند/... آنها نمی‌دانند تو در قلب من زندگی می‌کنی/ نگرانی من/ همه از آن است/ پس از مرگ من/ چه خواهی کرد/ چگونه/ کجا/ خواهی زیست...» (سطرهایی از شعر 21)
بخش 3: اضطراب واژه‌ها
حالا واژه‌ها به‌جای راوی دچار اضطراب شده‌اند و بین خاطره و فراموشی سرگردانند: «امروز/ بین ساعت شش تا شش و ده دقیقه‌ی غروب/ تو را فراموش کرده بودم/ و باران می‌بارید/ حالا که باران کنار رفته است/ من/ از این همه فراموشی/ به رنگین‌کمانی بدل شده‌ام.» (شعر 25)
در این شعر، شاعر از «بودم» بهره گرفته است. تو را فراموش کرده بودم. مدت زمان فراموشی هم قید می‌شود: ده دقیقه. در همین
ده دقیقه باران هم ده دقیقه باریده، حالا نوبت رنگین‌کمان است. این شعر می‌گوید راوی به ندرت حضورِ غایب‌شده را فراموش می‌کند. فراموشی مغلوب یادها و خاطره‌ها است. جایش واژه‌ها نقش‌آفرینی می‌کنند.
بخش 4 : «واژه‌ها خواب می‌بینند»
حالا واژه‌ها به‌جای راوی و خاطره‌ها خواب می‌بینند. در واقع آنچه گذشته، همگی به واژه‌ها سپرده شده: «پس از سال‌ها بی‌خبری/ امروز در این کافه‌ی قدیمی/ ناگهان/ دو رؤیای جوان/ از نگاه سالخورده‌ی ما/ به هم لبخند زدند.» (شعر 35)
«... پدر/ پشت دود سیگار زر/ میان داستان شب/ به خواب می‌رود/... اتوبوسی خسته/ از تنها خیابان شهر/ می‌گذرد/ و هیچ مسافری/ از آن پیاده نمی‌شود.» (سطرهایی از شعر 44). این تصاویر اندک از پدر و تنها خیابان شهر و اتوبوس، تنها تصویری است که شاعر از پدر و خیابان در زادگاهش، تالش به دست می‌دهد... پدری که نگارنده‌ این سطور ایشان را خوب می‌شناخت و دوستش داشت و از بوی دود سیگار زر پنهان می‌شد. من عاشق خط زیبای این پدر بودم. من هم دو دهه زودتر از شاعرِ این شعرها در آن تنها خیابان شهر دوچرخه‌سواری کرده‌ام.
«بچه که بودم/ سنگی به سوی آفتاب پرتاب کردم/ سال‌ها بعد/ تو آمدی/ همگان گفتند دختری از آفتاب!/ اما من دیدم که سنگی در مشت داشتی/ به جست‌وجوی کودکی که/ هیچ‌گاه بزرگ نشد.» (شعر 47)
بخش 5 : کلمات، خویشاوندگار من‌اند
«هیچ‌گاه ندانستم/ من/ با کلماتی که نوشتم/ شاعر شدم/ یا/ با کلماتی که خط زدم.» (شعر 67)
«... به خانه‌ها می‌نگرم/... چراغ خانه‌ای خاموش می‌شود/... حالا فقط چند خانه روشن است/ مثل کلمات این شعر/ که همه را خط زده‌ام...» (از شعر 70)
«از صبح امروز/ بی‌قرارم/ حتما شعری در راه است.» (شعر 82 )
«روزی که از هم جدا شدیم/ همه چیز را میان خود تقسیم کردیم/ و کلمات مشترک را/ به فرهنگ لغات سپردیم.» (شعر 85 )
«وقتی شعرم را ترک کردی/ کلمات هم/ به خانه‌هایشان باز گشتند/ و در به رویم بستند/ اکنون من / شاعری بی‌خانمانم.» (شعر 95)
هایدگر شعر را رخداد حقیقت می‌داند؛ و ما نمی‌دانیم که حقیقت در کدام سطر و شعر این پنج پرده نهان شده است. اگر بگوییم شعر واقعیت را بیان کرده، نمی‌دانیم چه چیزی در این پنج پرده واقع شده یا به وقوع پیوسته است. تنها می‌توانیم بگوییم ترکیبی از واقع و فراواقع به وقوع پیوسته است و راوی واژه‌ها، سطرها و تصاویر را همچون سنگ‌ریزه‌هایی غلتان در جویی شفاف به رفتن و پیوستن، روان ساخته که در مجموع با رؤیاها، خاطره‌ها، خواب‌ها و دلهره‌ها ترکیب یافته‌اند و هیچ واژه‌ای نقش کلیدواژه را بر عهده نگرفته است. در پاره‌ای از شعرها، به‌ویژه در پایان آنها، گاه طنزی ظریف و پنهان بازیگوشی می‌کند و گاه یک پایان غافلگیرکننده که روند آغاز و انجام شعر را خارج از حد انتظار و تصور برآورد کرده است. در نهایت تو هم می‌توانی در کنار راوی از کنج اتاق شعرش، به کنار پنجره بروی و با او به کوچه بنگری که سنگ‌ریزه‌ها در جویی باریک خاطراتش را با خود می‌برند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.