|

«کنترل‌های بعد از قیمت‌گذاری» سد راه فرار مالیاتی

کدهایی که بعد از انجام معامله گم می‌شود

دولت همیشه به بهانه نظارت بر بازار در بورس کالا دخالت کرده است؛ از تعیین سقف قیمت گرفته تا ابطال معاملات؛ اما هیچ‌گاه نظارت‌های خود را بعد از خروج کالا از بورس ادامه نداده است که همین باعث شده تا کالاهای زیادی وارد بازار سیاه شود. خشایار دادمنش، کارشناس بازار سرمایه در گفت‌وگو با «شرق» در‌این‌باره گفت دولت حاضر نیست قبول کند برخی به‌راحتی از موانع نظارتی عبور می‌کنند و تمرکز خود را روی ورودی بورس کالا و مشتریانی که وارد معاملات می‌شوند، گذاشته است. او همچنین درباره «فرار مالیاتی» گفت که عدم شفافیت آن را به وجود آورده است اما دولت می‌تواند از کنترل‌های بعد از قیمت‌گذاری در بورس کالا برای دریافت مالیات استفاده کند.

بارها دیده شده کالایی که در بورس کالا قیمت‌گذاری شده در بازار سیاه با چند‌برابر قیمت فروخته می‌شود. شما این موضوع را چگونه تحلیل می‌کنید؟
بله این اتفاق رخ می‌دهد. کدهایی وجود دارد که به تولیدکننده تعلق دارد و مثلا تکلیف فردی که آمده از بورس کالا شمش بخرد تا تبدیل به میلگرد کند مشخص است حتی می‌توان روند خرید او را رصد کرد که چه زمانی کالا را خریده و چه زمانی تسویه کرده است اما کدهایی نیز وجود دارند که کالای آنها بعد از انجام معامله گم می‌شود و از بازار سیاه سر در می‌آورند. این روند باعث می‌شود تولیدکننده به این نتیجه برسد که عرضه محصول در بورس کالا به‌صرفه نیست و مجبور شود برای پوشش هزینه‌ها مواد اولیه خود را خام فروشی کند. واقعیت این است که در پشت این ماجرا مافیایی وجود دارد تا پولی که در این میان است را به جیب بزنند. قبل از معامله، نظارت بر روند کار بورس کالا به خوبی انجام می‌شود اما بعد از آن نظارت‌ها بسیار کم است.
چرا دولت بعد از معامله نظارت‌های بیشتری اعمال نمی‌کند؟
دولت فرض را بر این گرفته قبل از معامله و هنگام ورود محصولات به بورس، نظارت و کنترل کافی را انجام می‌دهد. مشکل اصلی آنجاست که برخی به راحتی از موانع نظارتی عبور می‌کنند اما دولت حاضر نیست این امر را قبول کند و ادعا دارد نظارت‌ها درست انجام گرفته است ولی همه می‌دانیم در واقعیت این‌گونه نیست؛ وگرنه چنین مشکلاتی پیش نمی‌آمد. در‌هر‌صورت دولت به هر دلیل زیر بار نظارت بعد از فروش نرفته و تمرکز خود را روی ورودی بورس کالا و مشتریانی که وارد معاملات می‌شوند، گذاشته است. به عقیده من این نیاز وجود دارد که نظارت در خروج محصولات نیز انجام بگیرد تا شاهد افزایش قیمت‌ها توسط بازار سیاه نباشیم.
فکر می‌کنید چه راهکاری وجود دارد تا قیمتی که در بورس کالا مشخص شده ثابت بماند؟
باید سامانه‌ای ایجاد شود تا کالایی که در بورس کالا قیمت‌گذاری شده و از آن خارج می‌شود کاملا مشخص باشد. البته باید ورودی و خروجی‌ کارخانه‌ها هم مشخص و نظارت شود تا اگر مثلا خروجی کارخانه‌ای هزار تن آهن است، این محصول چگونه در بازار عرضه شده است‌ یا اینکه اگر این مقدار کالا در بازار عرضه نشده و به انبار رفته چه دلیلی داشته است و آن شرکت حق نداشته باشد دوباره همان کالا را وارد بورس کالا کند. این کار یک واحد نظارتی بسیار قوی را می‌طلبد و دولت باید برای آن سرمایه‌گذاری کند تا شرکت‌ها نیز شفاف عمل کنند. بحث دیگر درباره درآمدهای دولت بر اساس مالیات است که کاملا به فروش شرکت‌ها برمی‌گردد و دولت می‌تواند از کنترل‌های بعد از قیمت‌گذاری در بورس کالا برای دریافت مالیات استفاده کند. مسلما کالایی که در بازار سیاه به فروش می‌رسد، فرار مالیاتی هم دارد و مشخص نیست که چگونه و با چه قیمتی خرید و فروش شده است. در نتیجه این نظارت برای دولت نیز صرفه دارد و باید برای ایجاد واحد نظارتی اقدام کند. به‌جز بحث مالیات، در بخش تولید نیز مشخص می‌شود یک کارخانه چند درصد از مواد اولیه را از بورس کالا خریداری کرده و به ازای آن چقدر خروجی داشته است. البته برای این کار به حدود دو سال زمان نیاز است تا آمار و ارقام واقعی به دست بیاید اما بعد از آن می‌توان به‌درستی بازار را کنترل کرد. این‌گونه مشخص می‌شود که مثلا اگر شرکتی از رینگ پتروشیمی خرید می‌کند، چقدر باید محصول تولید کند و دیگر نمی‌تواند جنس خود را وارد بازار سیاه کند.
اصولا چرا دولت این امکان را به بورس کالا نمی‌دهد که بر اساس عرضه و تقاضا قیمت را مشخص کند و تلاش دارد در همه کارها دخالت کند؟
اینکه دولت دخالتی در ورود کالاها به بورس نداشته باشد، در مورد برخی کالاها بسیار مفید است اما در مورد برخی دیگر نه، مثلا در سال‌های گذشته بحث حضور گندم را در بورس کشاورزی داشتیم که ناگهان قیمت‌ها بالا رفت و چون گندم جزء کالاهای اساسی محسوب می‌شود، دولت مجبور شد آن را از بورس خارج کند. اما کالاهایی هستند که نیاز به دخالت دولت ندارند و اگر عرضه و تقاضای آن تعیین‌کننده قیمت آن باشد، برای بازار نیز مناسب است. به‌هرحال وقتی یک تولیدکننده را که با دلار گران، کالای خود را تهیه کرده مجبور می‌کنند تا محصول خود را پایین‌تر از هزینه‌هایی که انجام داده بفروشد، او چاره‌ای ندارد با کم‌کردن کارگر ‌یا تعطیلی خط تولید این ضرر را جبران کند‌ اما اگر دولت قیمت‌گذاری دستوری را حذف کند، شرکت‌ها وارد رقابت با یکدیگر شده و این به رونق اقتصادی کمک بسیار زیادی می‌کند. برای مثال مشکلی که در بازار سیمان به وجود آمد، این‌گونه بود که هم حجم تولید آن را زیاد کردند و هم آن را شامل قیمت‌گذاری دستوری کردند. کار به جایی رسید که تقریبا صنعت سیمان کشور از بین رفت. اکنون هیچ شرکتی حاضر به تولید سیمان نیست زیرا صرفه اقتصادی ندارد اما با حذف قیمت‌گذاری دستوری، شرکت‌ها وارد رقابت خواهند شد و قیمت به تعادل خواهد رسید.

دولت همیشه به بهانه نظارت بر بازار در بورس کالا دخالت کرده است؛ از تعیین سقف قیمت گرفته تا ابطال معاملات؛ اما هیچ‌گاه نظارت‌های خود را بعد از خروج کالا از بورس ادامه نداده است که همین باعث شده تا کالاهای زیادی وارد بازار سیاه شود. خشایار دادمنش، کارشناس بازار سرمایه در گفت‌وگو با «شرق» در‌این‌باره گفت دولت حاضر نیست قبول کند برخی به‌راحتی از موانع نظارتی عبور می‌کنند و تمرکز خود را روی ورودی بورس کالا و مشتریانی که وارد معاملات می‌شوند، گذاشته است. او همچنین درباره «فرار مالیاتی» گفت که عدم شفافیت آن را به وجود آورده است اما دولت می‌تواند از کنترل‌های بعد از قیمت‌گذاری در بورس کالا برای دریافت مالیات استفاده کند.

بارها دیده شده کالایی که در بورس کالا قیمت‌گذاری شده در بازار سیاه با چند‌برابر قیمت فروخته می‌شود. شما این موضوع را چگونه تحلیل می‌کنید؟
بله این اتفاق رخ می‌دهد. کدهایی وجود دارد که به تولیدکننده تعلق دارد و مثلا تکلیف فردی که آمده از بورس کالا شمش بخرد تا تبدیل به میلگرد کند مشخص است حتی می‌توان روند خرید او را رصد کرد که چه زمانی کالا را خریده و چه زمانی تسویه کرده است اما کدهایی نیز وجود دارند که کالای آنها بعد از انجام معامله گم می‌شود و از بازار سیاه سر در می‌آورند. این روند باعث می‌شود تولیدکننده به این نتیجه برسد که عرضه محصول در بورس کالا به‌صرفه نیست و مجبور شود برای پوشش هزینه‌ها مواد اولیه خود را خام فروشی کند. واقعیت این است که در پشت این ماجرا مافیایی وجود دارد تا پولی که در این میان است را به جیب بزنند. قبل از معامله، نظارت بر روند کار بورس کالا به خوبی انجام می‌شود اما بعد از آن نظارت‌ها بسیار کم است.
چرا دولت بعد از معامله نظارت‌های بیشتری اعمال نمی‌کند؟
دولت فرض را بر این گرفته قبل از معامله و هنگام ورود محصولات به بورس، نظارت و کنترل کافی را انجام می‌دهد. مشکل اصلی آنجاست که برخی به راحتی از موانع نظارتی عبور می‌کنند اما دولت حاضر نیست این امر را قبول کند و ادعا دارد نظارت‌ها درست انجام گرفته است ولی همه می‌دانیم در واقعیت این‌گونه نیست؛ وگرنه چنین مشکلاتی پیش نمی‌آمد. در‌هر‌صورت دولت به هر دلیل زیر بار نظارت بعد از فروش نرفته و تمرکز خود را روی ورودی بورس کالا و مشتریانی که وارد معاملات می‌شوند، گذاشته است. به عقیده من این نیاز وجود دارد که نظارت در خروج محصولات نیز انجام بگیرد تا شاهد افزایش قیمت‌ها توسط بازار سیاه نباشیم.
فکر می‌کنید چه راهکاری وجود دارد تا قیمتی که در بورس کالا مشخص شده ثابت بماند؟
باید سامانه‌ای ایجاد شود تا کالایی که در بورس کالا قیمت‌گذاری شده و از آن خارج می‌شود کاملا مشخص باشد. البته باید ورودی و خروجی‌ کارخانه‌ها هم مشخص و نظارت شود تا اگر مثلا خروجی کارخانه‌ای هزار تن آهن است، این محصول چگونه در بازار عرضه شده است‌ یا اینکه اگر این مقدار کالا در بازار عرضه نشده و به انبار رفته چه دلیلی داشته است و آن شرکت حق نداشته باشد دوباره همان کالا را وارد بورس کالا کند. این کار یک واحد نظارتی بسیار قوی را می‌طلبد و دولت باید برای آن سرمایه‌گذاری کند تا شرکت‌ها نیز شفاف عمل کنند. بحث دیگر درباره درآمدهای دولت بر اساس مالیات است که کاملا به فروش شرکت‌ها برمی‌گردد و دولت می‌تواند از کنترل‌های بعد از قیمت‌گذاری در بورس کالا برای دریافت مالیات استفاده کند. مسلما کالایی که در بازار سیاه به فروش می‌رسد، فرار مالیاتی هم دارد و مشخص نیست که چگونه و با چه قیمتی خرید و فروش شده است. در نتیجه این نظارت برای دولت نیز صرفه دارد و باید برای ایجاد واحد نظارتی اقدام کند. به‌جز بحث مالیات، در بخش تولید نیز مشخص می‌شود یک کارخانه چند درصد از مواد اولیه را از بورس کالا خریداری کرده و به ازای آن چقدر خروجی داشته است. البته برای این کار به حدود دو سال زمان نیاز است تا آمار و ارقام واقعی به دست بیاید اما بعد از آن می‌توان به‌درستی بازار را کنترل کرد. این‌گونه مشخص می‌شود که مثلا اگر شرکتی از رینگ پتروشیمی خرید می‌کند، چقدر باید محصول تولید کند و دیگر نمی‌تواند جنس خود را وارد بازار سیاه کند.
اصولا چرا دولت این امکان را به بورس کالا نمی‌دهد که بر اساس عرضه و تقاضا قیمت را مشخص کند و تلاش دارد در همه کارها دخالت کند؟
اینکه دولت دخالتی در ورود کالاها به بورس نداشته باشد، در مورد برخی کالاها بسیار مفید است اما در مورد برخی دیگر نه، مثلا در سال‌های گذشته بحث حضور گندم را در بورس کشاورزی داشتیم که ناگهان قیمت‌ها بالا رفت و چون گندم جزء کالاهای اساسی محسوب می‌شود، دولت مجبور شد آن را از بورس خارج کند. اما کالاهایی هستند که نیاز به دخالت دولت ندارند و اگر عرضه و تقاضای آن تعیین‌کننده قیمت آن باشد، برای بازار نیز مناسب است. به‌هرحال وقتی یک تولیدکننده را که با دلار گران، کالای خود را تهیه کرده مجبور می‌کنند تا محصول خود را پایین‌تر از هزینه‌هایی که انجام داده بفروشد، او چاره‌ای ندارد با کم‌کردن کارگر ‌یا تعطیلی خط تولید این ضرر را جبران کند‌ اما اگر دولت قیمت‌گذاری دستوری را حذف کند، شرکت‌ها وارد رقابت با یکدیگر شده و این به رونق اقتصادی کمک بسیار زیادی می‌کند. برای مثال مشکلی که در بازار سیمان به وجود آمد، این‌گونه بود که هم حجم تولید آن را زیاد کردند و هم آن را شامل قیمت‌گذاری دستوری کردند. کار به جایی رسید که تقریبا صنعت سیمان کشور از بین رفت. اکنون هیچ شرکتی حاضر به تولید سیمان نیست زیرا صرفه اقتصادی ندارد اما با حذف قیمت‌گذاری دستوری، شرکت‌ها وارد رقابت خواهند شد و قیمت به تعادل خواهد رسید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.