مینوتور براهنی در برابر مینیاتور مسکوب
باغ جان و باغ جنون
خلیل درمنکی
این جستار، تدوینی از بخشهای برشخورده مقاله بلندی با نام «زمان-نور و زمان-صدا، زمانی برای مستی عقربهها» است که به بررسی مسئله زمان در منظومه «اسماعیل» میپردازد. تلاش شده این برشها، نگاهدار به ارائه چارچوبی باشد تا بتواند پیشنیازهای ضروری طرحشده در آن مقاله را برای صورتبندی «باغ جان» و «باغ جنون»، هرچند فشرده، گرد آورد. بدیهی است بنا بر محدودیتهای روزنامه، بخشهایی بسیار بسیار فشرده شدهاند. امید است، ناقد در این تدوین فشرده، از عهده برآمده باشد. اصل مقاله در آینده در فضایی مناسب منتشر خواهد شد.
1. مسکوب: باغ جان. براهنی: باغ جنون. مسکوب در «گفتوگو در باغ» در سودای «باغ ازلی» و «باغ بهشت» است، باغی که آن را «باغ جان» مینامد. «باغ آرمانی، باغ بهشت است که باغ باغها و سرچشمه... است... نمونه و سرمشق متعالی... باغ خیال... باغ آرمانی... باغ جان». (گفتوگو در باغ، شاهرخ مسکوب، انتشارات باغ آینه، 1371). براهنی چه میکند؟ او چگونه باغ را به صحنه میآورد؟ دقیقتر: باغ چگونه بدل به صحنه میشود؟ منظومه بلند «اسماعیل»، سروده رضا براهنی، در دو پرده به صحنه میآید. الف: باغ-بیمارستان ب: باغ- تیمارستان. صحنه اصلی باغ- بیمارستان است. شاهرودی، بیهوش و بیگوش، در اغما، در وضعیتی کاتاتونیک و به حال جمود نعشی بر تخت افتاده است و بیکه بشنود، براهنی با وی سخن میگوید. خطابه اسماعیل. خطابهای یکسویه. گفتی بیشنود. صحنه فرعی باغ- تیمارستان است. آنجا که شاعر، پیشتر، شاهرودی مجنون را دیدار کرده است. براهنی در این منظومه از جنگ، از خوزستان، از نفت و از بسیاری چیزها سخن میگوید. اما صحن خطابه همین دو صحن است. اینجا، در این جستار، ما بیش از هر چیز، با «باغ-تیمارستان» کار داریم. با «باغ جنون». براهنی خطاب به اسماعیل
میگوید: «ای آشنای من در باغهای بنفش جنون و بوسه!». (اسماعیل، رضا براهنی، مرغ آمین، 1366) «ای اشکهای تنهای سپرده به نسیم باغ تیمارستان». براهنی صحنه را دقیق، خیلی دقیق، تقویم میکند: «باغهای بنفش جنون». «باغ تیمارستان». اما «باغ جان» چگونه بر روی «باغ جنون» تا میخورد؟ مسکوب سودایی «نور مطلق» و «نور بیسایه» مینیاتورهای ایرانی است. نوری تابیده از ناکجا. نوری بیمرجع. نوری بیآفتاب. «هیچ توجه کردهای که معمولا خورشید در مینیاتور نیست. نقاش، خورشید را نمیکشد ولی آفتاب همیشه هست». براهنی نیز سودایی آفتاب است. اصلا منظومه اسماعیل با سخن از آفتاب آغاز میشود: «آفتاب، روزی، بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید». اما براهنی در سودای هزارتوی آفتاب است. در سودای باغ آفتاب. در سودای هزاران آفتاب تابیده از هر سو و سویهای بیسایه. مسکوب آفتاب را «کسر» میکند، براهنی آفتاب را «تکثیر». آفتابی غایب و هزارتوی آفتاب. آفتابی بیرون از قاب و هزاران آفتاب در یک قاب. آفتاب مینیاتور و آفتاب مینوتور. دقیقتر: باغ مینیاتور و باغ مینوتور. چگونه مسکوب «باغی متعالی» و «باغی بیرون از صفحه درونماندگاری» میآفریند و چگونه براهنی
«باغی درونماندگار» خلق میکند؟ به این بازمیگردیم.
2. چگونه «ظل» بدل به «زل» میشود؟ چگونه «اسماعیل» از «ظلالله» میگسلد و ضد «ظلالشمس» میشود؟ طغیانی در برابر «سایه آفتاب»؟ چرا «اسماعیل» در «زلالشمس» و در «زل آفتاب» نوشته میشود؟ هر بار دفتر شعر «اسماعیل» را میگشاییم، ناگزیر، چنین باید آغاز کرد. چون «اسماعیل» چنین آغاز میشود. با قسم به «آفتاب». با سوگندی چنین: «که آفتاب، روزی، بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید».چرا اینجا براهنی مدام دم از دوزخ میزند؟ «برای شاعرشدن، تنها کلمه کافی نیست/ تجربه دوزخ باضافه کلمه یعنی شاعر». این میل سوختن از کجا میآید؟ این تمنای آفتابی بهتر؟ بل سوزانتر؟ براهنی، دفتر شعر منتشرنشده دیگری هم دارد: «بادهپیمایی با اژدها در آفتاب تموز». داستان این اشتیاق به آفتاب چیست؟ چرا در «خطاب به پروانه»، در شعر «نیامد» میگوید: «شتاب کردم که آفتاب بیاید/ نیامد». منطق تمنای آفتاب، آفتابی بهتر و آفتابی دیگر چیست؟ منطق زُلزدن به آفتاب در زِل آفتاب. زوزهکشیدن بهسوی آفتاب. «چو گرگ زوزه کشیدم ... که آفتاب بیاید / نیامد». چرا براهنی در منظومه اسماعیل درباره زبان شعر میگوید: «زبانی است در بوته آتش»؟ چرا میگوید: «دوزخ در آواز ماست»؟
چه پیوندی بین آفتاب و شعر و زبان شعر و دوزخ وجود دارد؟ مسئله چیست؟ عروج بهسوی آفتاب یا هبوط در دوزخ؟ اگر براهنی، ایکاروسوار در سودای هرچه نزدیکترشدن به آفتاب است، چرا ددالوسوار، در کار حفاری حفرهها و سفر در هزارتوهای زیرزمینی است؟ مگر آفتاب را در جهان زیرین میجوید؟ در جهان مردگان؟ در دوزخ؟ در دالانها و هزارتوهای زیر خاک؟ «از پلکان گورها پایین میرفتم». «من در زیر خاک سفر میکردم که تو را به خاک سپردند». «در کابوسهایم موشهایی بودند درشتتر از روباهها/ و بهسرعت انگشتهای پاگانینی از این سوراخ به آن سوراخ سفر میکردند». سرآخر، چرا از میان گورها نفت فوران میکند؟ مسئله نبش قبر است یا حفاری نفت؟ به این بازمیگردیم. «اسماعیل» چگونه از «ظلالله» میگسلد؟ «ظلالله»: شعرهای زندان. «اسماعیل»: شعرهای تیمارستان. ظلالله: زندان و غیاب آفتاب. اسماعیل: تیمارستان و هزارتوی آفتاب. زندان: آفتابی کور و کمسو و از میان روزنه، نگاهی خیره و مانده به آفتابی ازدسترفته و در دوردست. آفتابی افسرده. دقیقتر: آفتاب و مالیخولیا. رنگباختگی آفتاب حتی در دل روز. در «ظلالله» در شعر «کبوتران» آمده است: «آنسوی میله، شب،
همهجا، چون روز!/ اینسوی میله، روز، چنان چون شب!». (ظلالله، رضا براهنی، امیر کبیر، 1358). در تاریکی حدقه برای گرفتن نور بازتر میشود، گشاد میشود، آنچنان میگسترد، گفتی همه تن چشم میشود. یک چشم. و همه تن یک گوش. اما در اسماعیل، در تیمارستان، تن بدل به هزاران چشم و هزاران گوش میشود. دقیقتر: قیجاج چشمها. براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «این جهان قیقاج را با چشمهای قیقاجت ببین». زندان: بزرگشدن حدقه. سنگینی حدقه. سکون حدقه. وبال حدقه. تیمارستان: قیقاجرفتن چشمها. بالدرآوردن چشمها. اینجا، در اسماعیل، در تیمارستان، چشمها صرفا قیقاج نمیروند، بل، تمام تن چشمآجین میشود. چون پروانهای که چون در خطر افتد، بال میگشاید و بر هر پره بال آن، بر هر چهار بالواره آن، نقشی چون نقش چهار چشم دیده میشود، پروانهای که بدل به حلقهای از حدقهها میشود، حقه حدقهها، حدقهای از چهار سو، بل حدقهای از هشت سو، بر رو و بر پشت بالها، تا دشمن را گیج کند، به بهت، که رو کجا و پشت کجا، که پروانه به کدام سوی روی دارد و به کجا نگاه میکند، تا بترساند، او را، این پروانه چهار سر و چهار چشم، باری، چون چنین پروانهای، چشمهای
قیقاج اسماعیل پیله میترکاند و از حدقه درمیآید و دور تا دور تن حلقه میزند. انگار، اینجا و آنجا، بر تنش چشمها میرویند. «دو شانه برهنهات به دو غول یک چشم میمانند که از پشت پوست مرده جهان را مینگرند». چشمی پشت و رو. چشمی در پس و چشمی در پیش. انگار اگر گام بر دارد، چشم به منظری که روی به آن گام بر میدارد، نزدیک میشود و از منظری که گامهایش آن را پس پشت میگذارند، دور میشود. در قیقاج چشمها، پس و پیش و جهات معنای خود را از دست میدهند و نمیتوان گفت پس پیش است، یا پیش پس. ذهن و بدن در کوران تصاویر بالبال میزنند. چشم، چون چشمهای روی بال پروانه، در بال مینشیند. چشم بال درمیآورد. براهنی میگوید: «و در دوردست، دختری رختهای مانده را شسته است/ رختها را روی بند پهن میکند/ و هلیکوپتر که مینشیند/ باد آنچنان شکل لباسهای روی بند را هذیانی میکند/ که انگار چشمی حشیشزده منظره را تماشا کرده است». شکلهای هذیانی و چشمهای حشیشی. بالبالزدن تصویرها و بالدرآوردن چشمها. گفتی، زخمهای بدن در زندان، بدل به چشمهای تن در تیمارستان میشود. قرار بود، در زندان، تحت شکنجه، اعضا زبان باز کنند، اما اکنون در
تیمارستان، اعضا چشم باز میکنند. آفتاب در هزار چشم مینشیند. شبکیه شانهها. شبکیه امعا و احشا. آفتاب از هزار روزنه، از هر منفذ پوست به درون میآید. احساس فروشدن در آفتاب. احساس فرورفتن آفتاب در بدن. آفتابی در امعا و احشا. آفتابی در مقعد: قاضی شربر. دقیقتر: شیزوفرنی و آفتاب. غرقشدن در اقیانوس آفتاب. چرا، اینجا، براهنی همزمان در کار مساحی آفتاب و شطاحی است؟ در کار مونتاژ جنون و آفتاب؟ زندان: «آفتاب مکنون». تیمارستان: «آفتاب مجنون». مسئله بر سر کمیابی و وفور است. «بهزاد زرینپور» دفتر شعری با نام «ای کاش آفتاب از چهار سو بتابد» دارد. (ای کاش آفتاب از چهار سو بتابد، بهزاد زرینپور، شرکت خدمات فرهنگی هالی، 1375). این عنوان، عنوانی هادی است. عنوانی رسانا. منظور ما را خوب میرساند. شدت آفتاب و آفتابی با فازی قوی بهخوبی از آن عبور میکند. دقیقتر: ای کاش آفتاب از هزار سو بتابد. آفتاب و هزارتو. هزارتوی آفتاب. براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «ای رؤیای مکرر، ای بارقه اتاقهای تودرتو/ اسطوره ستاره سبز / ستاره هزارپر». مسئله این است: ستاره تکپر و ستاره هزارپر. سوی هزارسو، نور هزارسو، نور- سوی بیسایه. پرسش این
است: چگونه میتوان سایه را زدود و رد آن را پاک کرد؟ چگونه میتوان «زل»ی بدون «ظل» ساخت؟ این «زل» بدون «ظل»، دقیقا، چه وقت است؟ مسئله بیش از آنکه آفتابی دیگر باشد، زمینی دیگر است. زمین وابسته به سامانهای تکستارهای است؛ اما اکنون در پرتو رصدهای تازه و یافتههای نوین اخترشناسی، میدانیم، سیارههایی هم هستند که گرد بیش از یک خورشید میچرخند. سیارههایی افتاده در پرتو پرنور چندین و چند ستاره. مثلا در پرتو چهار ستاره. از چهار جهت. سیارگانی غرق در روز و نور ابدی. اگر آفتاب از چهار سو بتابد، اگر منبع نور، دقیقتر، منابع نوری، همزمان از پسوپیش و بالا و پایین و شرق و غرب، اطرافواکناف و تمام جهاتش را روشن کنند، آنگاه، سایه نکاهد، بل نپاید، کوتاه و بلند نخواهد شد، «ظل» تنزل نخواهد کرد، بل منحل خواهد شد و سیاره در «زل مطلق» منزل خواهد کرد. «که آفتاب، روزی، بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید». آفتابی در برابر آفتابی دیگر. این کدام آفتاب است؟ آفتابی در شرق؟ یا آفتابی در غرب؟ مسئله این یا آن نیست. مسئله، مسئلهای توأمان است. مسئلهای در همه جهات. فیالواقع درهمریختن جهات. آفتابی از همه جهت. آفتابی بهتر، از چه
جهتی بهتر است؟ مسئله این است: آفتابی بهتر، آفتابی از «همه جهت» است. مسئله بر سر رابطه از جهتی تازه و نسبت از جهتی تازه است. من چه رابطهای با آفتاب دارم؟ با طلوع و غروب؟ وقتی در آسمان دو آفتاب طلوع میکند، دیگر من همان رابطه سابق را با طلوع ندارم. مناسبتها بههم میریزد. حالوهوای طلوع و غروب بههم میریزد. آن آگاه، من بهشیوه دیگری از طلوع و غروب «متأثر» میشوم. این پرسشی ماتریالیستی است: اگر زمین بهجای یک قمر، دو قمر داشت، چه میشد؟ بل، اگر تن بهجای دو چشم، چهار چشم داشت، چه میشد؟ اگر آفتابی تازه سر زند و آفتابی دیگر در آسمان در برابر آفتاب بایستد، چه خواهد شد؟ دقیقتر: وفور چه بر سر کمیابی میآورد؟ در آفتابی دیگر، در هزارتوی آفتاب، در باغ آفتاب، همواره، پیشاپیش، نسبتهایی دیگر، تأثرهایی دیگر و روابط نوین و دگرگونشده سیاسی، اجتماعی و عاطفی، اندراج دارد. جدال دو آفتاب بیش از آن که در آسمان باشد، در زمین است. شعاع آفتاب، خواه یکی، خواه دو تا، در زندگی نفوذ میکند. مسئله «قاضی شربر» مسئلهای «پیشافردی» است: آفتاب همواره در ابدان ما فرومیرود.
3- اینجا، صرفا، چشمها «قیقاج» نمیروند. عقربهها نیز در کار قیجاجرفتناند. هیچ پیدا نیست، عقربهها، پیش میروند، یا پس. هیچ پیدا نیست، زمان کدام زمان است. براهنی با اسماعیل پیش از مرگش سخن میگوید یا پس از مرگش؟ میگوید: «اسماعیل، بلند نشو از رختخوابت!». بعدتر میگوید: «گورت کجاست تا بهمدد عشق تو را از اعماق آن بیرون بکشم؟». اگر شاعر خم میشد، روی مچ خود را نگاه میکرد، میدید عقربههای ساعت مچیاش، یکی رو به جلو و یکی رو به عقب میرود. براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «اسماعیل! ای کسی که گذشته را اینهمه دوست داشتی، چرا بهسوی آینده رفتی؟». اسماعیل روی به دو سوی دارد. چشمی در پیش و چشمی در پس. «دو شانه برهنهات به دو غول یکچشم میمانند که از پشت پوست مرده جهان را مینگرند». اینجا، عقربهها، در دو جهت عکس میچرخند. دقیقتر: هر عقربه، همزمان، هم پیش میرود، هم پس میرود. عقربه ساعتشمار به ساعت دوازده ظهر نزدیک میشود، اما، همزمان به ساعت یازده غروب هم نزدیک میشود. اینجا، آفتابی در برابر آفتابی دیگر طالع شده است. دو آفتاب. دو طلوع. دو زمان طلوع. دو زمان غروب. عقربه به زمان طلوع آفتاب 1 نزدیک میشود.
عقربه از زمان طلوع آفتاب 2 دور میشود. عقربه گل آفتابگردانی است که نمیداند بهسوی کدام آفتاب بچرخد. آفتابی در برابر آفتابی دیگر. آفتابی آینهدار آفتاب دیگر. ساعتی آینهدار ساعت دیگر. این تمثیلی دقیق است. اگر تصویر ساعتی در آینه افتد، عقربهها چگونه میگردند؟ انعکاس عقربهها عکس است. دو ساعت، دو صفحه، دو مدار گوناگون گردش. اگر آدمی با دو چشم در پیش و دو چشم در پس در برابر این ساعت و آن ساعت در آینه بنشیند، گردش عقربهها را چگونه حلاجی خواهد کرد؟ اسماعیل چیست؟ هزارتوی زمان. تالار آیینه ساعتها. هزارتوی آفتاب. تالار آیینه آفتابها. دقیقتر: باغ آفتاب. باغ عقربهها. براهنی میگوید: «که آفتاب روزی که آفتاب روزی که آفتاب روزی/ بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید». مسئله چیست؟ آفتابی در برابر آفتابی دیگر؟ آیا آفتابی در برابر آفتاب طلوع خواهد کرد؟
4. اسماعیل به سامانهای دوستارهای تعلق دارد. همزمان در دو مدار میچرخد. «اسماعیل، ای پسر واقعی ابراهیم و نیما باهم». یک سیاره، در سامانهای دوستارهای، به کدام خورشید نسب میبرد؟ ذرات آن به گردوغبار زایش کدام ستاره تعلق دارد؟ اسماعیل براهنی، اسماعیلی که براهنی خلق و ابداع کرده است، پوری بدون نسبنامه و شجرهنامه است. فیالواقع، پسری نامشجر و غیردرختی است. هیچ پیدا نیست از شاخه کدام درخت روییده است. علفی است روییده، بیآنکه مشخص باشد باد تخم آن را از کجا آورده است. ژیل دلوز در «هزار فلات»، از «ریزوم» سخن میگوید. ریزوم گیاهی بدون ریشه است، گیاهی که رشدی افقی دارد، گیاهی گسسته که مدام، رشته آن از هم میگسلد و هر بار، از جایی دیگر، سر برمیآورد. اگر درخت، گیاهی یکجانشین است، «ریزوم» گیاهی کوچگر است. آن کدام سیاره است که هر دم از سامانهای خورشیدی به سامانه خورشیدی دیگر کوچ میکند و خانه دائمی در یک منظومه ندارد؟ آیا براهنی، اینجا، در کار تولید یک «آنتیادیپ» است؟ پسری که از تأثیر پدر و از اضطرابی ادیپی گسسته است؟ پسری گریخته از منظومه خانوادگی و قانون پدر؟ از نام پدر؟ پسری رهاشده از افسانههای فرویدی؟
«آه، ای اسماعیل! پسر آدم، پسر ابراهیم، پسر نیما، پسر دامغان، پسر رستم، پسر ایران!/ ای پسر خانههای اجارهای در تهران، ای پسر تیمارستانهای جهان!/ ای پسر گورستان، خوابیده در کنار پسرهای دیگر!». کدام پدر، نام اسماعیل را در گوش او خوانده است؟ آیا او بیهوش و بیگوش است یا هزارویک گوش دارد؟ گوشی اقیانوسی؟ پرسش این است: منظومه چیست؟ چرا شعرهای بلندی چون اسماعیل را منظومه میخوانیم؟ منظومه: مجموعهای گردآمده، گردشده، منظمشده در مدارهای گوناگون حول یک هسته مرکزی. حول یک آفتاب. منظومه شمسی. آفتاب پیشاپیش، همواره در منظومه اندراج دارد. آیا فرم منظومه، فرمی آفتابی است؟ در ایران، چندین دهه است: شعرهای بلند، «منظومه» نامیده میشوند. منظومه «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»: فروغ فرخزاد. منظومه «خاک»: محمدعلی سپانلو. منظومه «منظومه ایرانی»: محمد مختاری. و منظومه «اسماعیل». منظومه: امر به نظم درآمده. امری بر قرار حول یک مدار. همواره پرسش این بوده است: چگونه پارهها، پارهپارههای یک شعر بلند، از هم نمیگسلند و شعر بلند چطور وحدتی ارگانیک مییابد؟ اگر شعر بلند، پارههایی از هم مجزا باشد، آیا راه به پریشانگویی نخواهد
برد؟ از هر دری سخنی؟ اصلا، اصطلاح «منظومه» از اینرو ضرب شده است. پارهها، اقماری هستند که گرد آفتابی وحدتبخش میچرخند، به چرخه تقویمی، زمان و ضربآهنگ خورشیدی واحد تعلق دارند و سرآخر همه در سامانهای تکخورشیدی و در دل یک منظومه میچرخند. از سالهای نخستین دهه هفتاد، رفتهرفته، مفهوم «چند مرکزی» بودن هم ضرب و در دل منظومه درج شد. اما منظور چه بود؟ شعری که به بیش از یک سامانه آفتابی تعلق دارد؟ نمیدانیم. حال به آن نمیپردازیم. اما اگر چنین چیزی هم بوده باشد، از سطحی صوری فراتر نرفته است. اما اسماعیل اگر شعری چندمرکزی، دقیقتر، شعری چند آفتابی است، اولاً، با آفتاب و آفتابی دیگر و با مسئله زمان و هزارتوی زمان در سطحی هستیشناختی درگیر شده و ثانیاً، پروای هیچ وحدت ارگانیکی را در سر نداشته، گام در راه شطح، جنون و پریشانی سخن گذاشته است. در این معنا، چندآفتابیبودن، چندمرکزیبودن آن، بیهمتا و «تکین» است.
5. ایکاروس. ددالوس. ایکاروس: پرواز بهسوی آفتاب. ددالوس حفاری هزارتوهای زیرزمینی. ایکاروس: پسر. ددالوس: پدر. ایکاروس: نور. ددالوس: ظلمت. اگر اسماعیل، همزمان پسر ابراهیم و نیما است، اگر شجرهاش گم شده، اگر بیریشه و تخمهای باد آورده است، اگر چون گرده گیاهی که به دستوبال زنبوری میچسبد و از این گل بر آن گل نقل میشود و ریشه در باد دارد، براهنی، همزمان، هم پسر و هم نوه است. هم پسر، هم پسر پسر. همزمان، هم پسر ایکاروس و هم پسر ددالوس. مسئله این است: گذار از «خویشاوندیهای پنهان» به «خویشاوندیهای محال». مسئله این است: هزارتوی آفتاب. اما بس پیچیده. براهنی ایکاروسوار، در سودای وصل آفتاب است، اما، همزمان، ددالوسوار در کار حفاری هم هست. در کار سفر در اعماق: «من در زیر خاک سفر میکردم که تو را به خاک سپردند». «از پلکان گورها پایین میرفتم». در کار گشودن گور: «گورت کجاست تا بهمدد عشق تو را از اعماق آن بیرون بکشم؟». ضربآهنگ آفتاب، موسیقی آفتاب، بدل به ریتم خزندگان زیرزمینی میشود: «در کابوسهایم موشهایی بودند درشتتر از روباهها/ و بهسرعت انگشتهای پاگانینی از این سوراخ به آن سوراخ سفر میکردند». مسئله
چیست؟ آیا براهنی در کار حفاری آفتاب است؟ ایکاروس-ددالوسی در جستوجوی آفتاب در اعماق زمین؟ اما این کدام خورشید و کدام شعله فروزانی است که در اعماق زمین خانه دارد؟ آیا خورشیدی است که در اعماق جهنم، در طبقات اسافل دوزخ میسوزد؟ آیا داغترین آفتابها، در بالاترین دمای دوزخ، در پایینترین طبقه آن، میگدازد؟ آیا مسئله اصلا ایکاروس-ددالوس است؟ آیا مسئله اصلا دوزخ دانته است؟ یا رفتن بهسوی جهان زیرین و جهان مردگان برای بازآوردن رفیق؟ اورفه بهدنبال اوزیریس؟ یا گیلگمش در جستوجوی انکیدو؟ یا باز رویش؟ روییدن گیاه سیاوشان از خون سیاوش؟ مسئله این است: اورفه به قرائت مارکس. اندراج پیماننامه نانوشته گیلگمش و انکیدو در مانیفست کمونیست. بل: خون سیاوش چون خون تاریخ. «بورژوازی... جادوگری را ماند که دیگر قادر به مهار نیروهای جهان زیرین که خود با افسون خویش احضار کرده نیست». (مانیفست، پس از 150 سال، ص 283). ههمهه مردگان و استخوانهای افتاده در قعر گور، چونان آواز نیروهای زیرزمینی. براهنی میخواهد گور اسماعیل را بشکافد و او را درآورد. «گورت کجاست تا بهمدد عشق تو را از اعماق آن بیرون بکشم؟» از پلکان گورها پایین میرود.
راه اعماق را در پیش میگیرد. اما، آنجا، در آن اعماق، چیزهای دیگری هم مییابد: اولا، مردم اعماق، دوزخیان روی زمین و ثانیا نفت. گور، گود و نفت. پای در راه جهان زیرین و جهان مردگان میشویم، آنجا میان معدن، کارگران، دقیقتر مردمان اعماق را میبینیم و چون چشم میدرانیم، میبینیم استخوان مردگان خویش را چون دستافزاری در دست دارند و نمیدانند خود تا مغز استخوان بدل به ابزار شدهاند. دقیقتر: نمیدانند، استخوانبندی مرگاند. اگر این سطرها را تحتاللفظی بخوانیم، تحتالارضیاند. اما تمام نیروهای تحتالارضی را آزاد میکنند. براهنی در «ظلالله» در شعر «موجود زیرزمینی» مینویسد: «حالا من موجودی زیرزمینی هستم/ هرگز به روی زمین نخواهم آمد/ .../ اگر آرزوی دیدن مرا دارید/ از بالای اورست در اعماق یک چاه نفت نگاه کنید/ کبریت را پایین بیندازید/ تا دنیا را به آتش بکشم/ من موجودی زیرزمینی هستم/ تنها آتشم روی زمین ظاهر خواهد شد». شعله این سطرها از اوراق ظلالله به اوراق اسماعیل سرایت میکند. «در کنار بقبقوی کفکرده موج به جدار لولههای نفت/ حفرهای هست که شیطان آن را کنده/ از حفره که پایین برویم، در حجرهها، پشت میلههای ابلیسی،
شاعرها را خواهیم دید/ که نمیدانند که شاعر هستند، اما هستند، زیرا شاعر کسی است که دوزخ را تجربه کرده باشد،/ حتی اگر شعری هم نگفته باشد». براهنی و دارسی. یکی در جستوجوی نفت و یکی در جستوجوی استخوان. حفاری و باستانشناسی. از میان گورها نفت فوران میکند. یکی استخوان میان رگههای طلا. اما چه استخوانهایی؟ و چه جمجمههایی؟ جمجمههایی با چشمان باز. با چشمان خیره بهسوی ما. مردگان نزدیک. مردگان یحیی. اینجا «نام تمام مردگان یحیی است». مسئله این است: بازبودن ابدی چشم شهید. چرا نخستین سطر این منظومه چنین است: «قسم به چشمهای سرخت اسماعیل عزیزم». چرا شاعر چنین میگوید؟ «خوزستان! تو شهیدی هستی با چشمهای باز مشکی/ دارسی تو را در کفن پیچید، با چشمهای باز مشکی/ از پشت کفن چشمهایت برق میزند». اینجا، چشمی در چشمههای نفت خفته است. استخوانی شناور در نفت. مسئله باستانشناسی گذشته نیست. مسئله «باستانشناسی اکنون» است. براهنی باستانشناس واژههای طاقوجفت نیست. او باستانشناس کلمه و نفت است. «هوشنگ میگوید، چرا چیزی جز تفسیر طبری بخوانم؟ رسیدهام وسط جلد دوم، نثر خوبی است». او از تاریخ طبری تبری میجوید. مسئلهاش فلکه و
کلمه است. کلمه از کجا میجوشد؟ از دور یا نزدیک؟ از لابهلای سطرها یا از میان لایههای زمین؟ اسماعیل آغازگاه «باستانشناسی اکنون» است. باستانشناسی نزدیک. «با پایان جنگ جهانی دوم، بشریت با انبوهی از انسانهای آسیبدیده، خانه و شهرهای ویران و روحهای زخمی مواجه شد... باستانشناسی نخستین مشاهدهگر این مواد و ویرانهها نبود... مداح برسازنده روایتهای شکوه ناسیونالیستی بود». (مادیتهای معاصر، باستانشناسیهای گذشته نزدیک/ معاصر، بهکوشش لیلا پاپلییزدی، نشر حکمت کلمه، 1394، ص 8). «باستانشناس معاصر... در پی آن است... جنایت علیه بشریت، قبرهای دستهجمعی و بقایای قتل عام را بکاود». «جنگ است اسماعیل، جنگ است!». «جوانان ده ما با هم چال شدهاند». «خاک را در آغوش خواهیم کشید/ و آنگاه نهیبی از جسدهای برهنهشده، با دندههای برشتهشده در زیر ستارههای سوزان/ خواهیم شنید». اینجا، صرفا حفاری روی باستانشناسی تا نمیخورد. بل، «باستانشناسی باستانی» بدل به «باستانشناسی معاصر» میشود. بل بدل به باستانشناسی آینده. باستانشناسی محال. براهنی باستانشناسی نابهنگام است. اینجا، انگار باستانشناس، پیش از آنکه استخوانها دفن
شوند، درون گور خزیده و چشمانتظار آنهاست. چطور میتوان در هنگامه جنگ، بدل به باستانشناس جنگ شد؟ گور، گود و نفت. اما شهدا کیستند؟ غیر از مردم اعماق؟ «خوزستان!/ دوشندگان تو جوانان ما نبودند/ دارندگان باغهای سبز بودند/ کسانی که هوسهاشان هنوز هم به بلندی البزر است، و حتی به بلندی ابرهای بالاسر البرز/ و صبح که میشود از کوه بالا میروند، پشت به جهان مرگ و جنگ/ .../ و از آن بالا تهران را نگاه میکنند، گودالی از خاک و دود و ابهام/ انگار شهر را کامیونی هیولایی با صدایی شوم در زیر پای البرز و بالای شانه کویر خالی کرده». مردم بالا و مردم پایین. شمال شهر و جنوب شهر. البرز و گودال. بالای اورست و اعماق چاه نفت. چینههای طبقاتی و چینههای زمینشناختی. نفت و خون و اعماق در هم میجوشند. آنگاه، معادلهای نو سر برمیآورد: نفت= خون اعماق. این معادله تعادل تاریخ زیباشناسی را به هم میزند. نویسنده خام چگونه پخته میشود؟ از راه خوردن دود چراغ؟ یا از راه خوردن نفت چراغ؟ مسئله این است: بخارپزشدن یا آغشتهشدن به روغن؟ دو رژیم زیباشناختی گوناگون. پروانه چهاندازه باید به شعله نزدیک شود؟ و اگر بال را به نفت بیالاید تا بهتر
بسوزد، چه خواهد شد؟ پاسخ براهنی روشن است: یک رژیم غذایی پرولتری: روغنمالیکردن دستها و نفتیکردن کلمهها. موسیقی غذا: جز و ولز غذا. جز و ولزی داغ. اما، بل جز و ولز باغ. باغ؟ غذا؟ رژیم غذایی؟ رژیم زیباشناختی؟ براهنی: باغ جنون. شاهرخ مسکوب: باغ جان. اگر براهنی در کار ابداع «باغهای بنفش جنون» و «باغ- تیمارستان» است، مسکوب بر طبل «باغ جان»، «باغ خیال»، «باغ بهشت»، «باغ آرمانی» و «باغ باغها» میکوبد. اگر یکی در تمنای زلی بدون ظل میسوزد، این یکی هم در خیال باغ نور و ابدانی بدون سایه است. مسکوب در «گفتوگو در باغ» مینویسد: «خصلت برجسته همه این تصویرها نور است. حتا وقتی که آب حیات را در ظلمات میکشند، خود ظلمات روشن است و ریگهای ته آب را میتوان دید» «همانطورکه فرشتهها سایه ندارند، در مینیاتور هم سایهروشن وجود ندارد، همهچیز نور است». این دو دمی همراه میشوند. در منزلگاه نور و تنزلگاه ظل، اما بیدرنگ از هم میگسلند. اولا، باغ مسکوب «باغ- بهشت» است، باغ براهنی «باغ- دوزخ». ثانیا، باغ جنون رهآورد پس و پیش شدن زمان و بعدا قبل قبلا و تلاطم موجهای زمان است، اما باغ جان، باغی رسته از زمان: «بیشتر صحنهها
انگار بهاری است شسته و خوابیده در نور و بهسبب خواب، بیحرکت و تغییر، بهاری همیشهبهار». «آنجا که ویژگی زمان و مکان محو شود و زمان و مکان یکسان شوند، مقام ابدیت». براهنی: باغ عقربهها. باغی که از هر شاخهاش ساعتی آویخته. مسکوب: باغ بدون عقربه. باغی پیش از زمان. براهنی: باغ- هزار تو. باغ هزار تا. مسکوب: با- بیتو، باغ- بیتا. باغ براهنی هزارتویی است که نمیتوان از آن خارج شد، باغ مسکوب باغی که نتوان بدان پای نهاد. باغ مسکوب، باغ خیال، باغ بیخلل، باغ بیمدخل. باغ آرمانی، باغی یکسره بیرون. دقیقتر: براهنی: باغ مینوتور. مسکوب: باغ مینیاتور. باز هم دقیقتر: براهنی: باغ- آسایشگاه و مسکوب باغ آسایش. سایه و ا- سایه. ظل و ضد ظل. اما یکی درجشده در گاه و یکی بیگاه. در فرهنگها، در برابر گاه آمده است: پسوند زمانساز. پسوند مکانساز. پرسش این است: چرا مسکوب، زمان و مکان را از باغ و گاه را از آسایش کسر میکند، اما براهنی آسایش را در گاه درج میکند؟ مسکوب در برابر دشوارهای زمانه، مفری میجوید، تا از زمان بگریزد، اما براهنی در هزارتوی زمان گام مینهد و با زمان گلاویز میشود. مسکوب: تعالی زمان. براهنی: درونماندگاری
زمان. مسکوب از مس خسته شده و زمان مطلا را در خلأ میجوید، اما براهنی در تمنای «طلا در مس» است. مسکوب هم خر را میخواهد هم خرما را. خرما خوب است اما خرماپزان نه. پرسش این است: چطور میتوان خرما را سر نخل پخت بیآنکه تن به سوختن زیر آفتاب داد؟ بی جز و ولز؟ آیا میتوان خرما را بخارپز کرد؟ مسکوب زلی بدون ظل میخواهد، اما تاب گرما را ندارد. او در تمنای خنکای نور است. نوری پرزور، اما در عین حال کمزور. نوری چشمنواز، اما ناتننواز. نوری که در چشمها فرومیرود، اما به تن رسوخ نمیکند. نوری که چشم را متحیر میکند، اما تن را متأثر نمیکند. چیزی چون: قهوه بدون کافئین. مسئله این است: نور باشد و سایه نباشد. اما. باری، اما، آفتاب هم نباشد. «باغ جان ...{در} خیال نقاش، فارغ از خورشید و ماه، روشن است». براهنی: زایلشدن ظل در جولانگاه آفتابهای مقابل. آفتابی در برابر آفتابی دیگر. مسکوب: زایلشدن ظل در غیاب آفتاب. وفور آفتاب و فقدان آفتاب. مسکوب میگوید: «هیچ توجه کردهای که معمولا خورشید در مینیاتور نیست. نقاش، خورشید را نمیکشد ولی آفتاب همیشه هست». «دایی فرهاد»، نقاش باغها و مخاطب مسکوب در «گفتوگو در باغ» میپرسد:
«خورشید نیست و آفتاب هست؟ چه میخواهی بگویی؟». این پرسش، پرسش ما هم هست. این پرسش، پرسشی ماتریالیستی است. پرسش این است: نور با بدنها چه میکند؟ زلی بدون ظل، صرفا، ابدان بدون سایه نمیسازد، بل ابدانی گداخته هم خلق میکند. بدنی که پیوسته زیر نور باشد، تا چهاندازه گرم خواهد شد؟ نور با کافئین. نور بدون کافئین. دو رژیم غذایی گوناگون. جز و ولز نور یا بخارپزکردن نور؟ چهکسی میتواند آنچنان در زل آفتاب بایستد تا خون در سرش به جوش آید؟ بل سرش شعلهور شود؟ «آه، ای اسماعیل، ای دوزخی سر سرخکرده در تابه وحشت». مسئله این است: چشم یا بدن؟ رؤیت یا قدرت؟ رؤیا یا توان؟ دقیقتر: رؤیایی بهشتی یا توانی دوزخی؟ آری، آریگویی به جز و ولزی داغ. اما آیا باغهای مسکوب یکسر عاری از جز و ولزند؟ «گفتوگو در باغ» تنزدن «باغ جان» از «باغ تن» است، اما همزمان نزاع «باغ جان» و «باغ سوخته» هم هست. اینجا، در سخن مسکوب اگر ضربوزوری هست، ضرب «باغ سوخته» است. نقل نقش یکی از باغهای دایی فرهاد است: «خط نازک و عمودی درختها به نازکی نی، ولی راست و استوار، بهسوی آسمان خفه و فروافتاده، کلبه را بریده. کلبه هست ولی درخت نیست. باغ بیدرختی است
با یک کلبه چهارگوش ساده و بیدر و روزن. این باغ، سوخته است. علفهای بلند، محو و درهم دویده، در پرتو شعله آتش دیده میشوند، باید آتشی در جایی روشن باشد که بازتابش بر تن برهنه باغ افتاده، آفتاب مسی دم غروب که آمده توی باغ و آن را پر کرده؟ خزان و زبانه شاخ و برگ سوخته؟». بهمیانجی این نقش، «باغ عدن» روی «باغ وطن» تا میخورد. اگر آدم از باغ عدن هبوط کرده، مسکوب از باغ وطن دور افتاده است. درج هجر در هبوط. در جستوجوی باغ ازدسترفته. باغی به باد، اما به یاد. باغ ناکجاآباد، باغ لامکان، مکانمند و متوطن میشود. باغ جان، با داغ وطن، باغ تن میشود. باغ ریشه، تن و زمین مییابد و جاکنشدن از خاک مهلکه هلاک میشود. مسکوب میپرسد: «مسئله این است که آیا میتوانی نهال بومی خاک دیگری بشوی یا نه؟». مسئله چیست؟ جابهجاشدن، از ریشه درآمدن و خشکیدن. «باغ جان» که بهاری علیالدوام و بیزمان بود، بدل به «باغ خزان» میشود. باغی بیبرگ و عریان و استخوان درختان. دقیقتر: «روح باغ» بدل به «اسکلت باغ» میشود. آنتولوژی باغ بدل به رادیولوژی باغ میشود. دود و دخان «باغ سوخته» چشم را پر از آب اشک میکند، چشم را متأثر میکند، چشم را
میآزارد و باغ مثالی در برابر چگالی باغ پس مینشیند. اعصاب مسکوب تحریک شده، بغض کرده و پلکهایش میپرد. اما همچنان پلکهایش را سخت بر هم میفشارد. یک ماتریالیست فریاد میزند، کدام باغ؟ کدام باغ؟ کدام باغ دارد میسوزد؟ کی؟ کجا؟ در خیال شما؟ یا در جهان ما؟ براهنی میگوید: «اسماعیل! برویم از بالای نخلها موهای زنهای اهواز را جمع کنیم». باغستان و نخلستان. مسئله همان است که بود: خنکای نور و خرماپزان. آن باغها که میسوزد، نخلستانهای خوزستان است. در شعلههای نفت و جنگ. طرفه اینجا است، در «گفتوگو در باغ»، تنها باغ جان و باغ عدن روی باغ تن و باغ وطن تا نمیخورند، بل «باغ جان» هم بدل به «باغ جنون» میشود. پرسش این است: چگونه فرشتگان بدل به پلیس میشوند؟ چگونه چهرههایی از طلا بدل به چهرههایی از مس میشوند؟ اگر براهنی عناندار قلم بود، او که راوی تناقضها و تبدلهای محال است، قلم را چون چماقی بالای سر میگرداند و چوب الفی بر سر جان مینهاد، از گریبان «جان» طغرای «آجان» را درمیآورد و فوکووار، استخوان روح را در پرتو رادیولوژی قدرت مینهاد و از تلبیس ابلیس و فرشتگانی در ردای پلیس سخن میگفت. اینجا، این خط و خبط،
بر قلم خطاپوش مسکوب نرفته است. مسکوب را با تبدلهای محال چه کار؟ اما اگر تکانههای امر واقعی چرت آدم را پاره کند و چشمهایش را بگشاید، در برابرش بهجای فرشته پلیس را مییابد. این فرمولی ابدی و ادبی است. مسکوب: جاکن شده و از ریشه درآمده. رؤیای مقام امن در باغ خیال بدل به کابوس اقامت در گلخانه تبعید میشود. «در خواب... دو سه تا مأمور پلیس... میگویند: کارت شناسایی داری؟ نشان میدهم... چیزی نمیگویند و مثل این است که میپرسند: ... اینکه فقط یکساله است؟... کارت اقامت دیگری دارم، این یکی دهساله است... مهر پشت آن را نگاه میکند و همه را میگذارد توی جیبش. دیگران میآیند و میروند و کار من راه نمیافتد... چرا کارتهای من گیر کرده؟... التماس میکنم». باغ جان در حال بدلشدن به دوزخ جان است. باغ جان باغ جنون میشود: «حالی دارم که گویی اگر نتوانم کارتم را بگیرم، شکنجهام میکنند: در یک زیرزمین بزرگ، مثل ماشینخانه یا انبار دیگ شوفاژ، دو سه نفر را شکنجه میدهند که تنهای مدور و استوانهای شبیه دیگ بخار یا بدنه حشرهای عظیم دارند. پا و سرشان دیده نمیشود. آنها را روی پایههایی خواباندهاند، بدنشان فلزی به رنگ آهن
تفته، سرخ و آتشگرفته و جابهجا بنفش و سربی و زنگاری است. بعضی بندها و عضلههای پارهشده را میخ پرچ کردهاند و جاهای دیگر را جوشکاری. شکنجهدهندگان دیده نمیشوند، فقط شعلههای مشعل جوشکاری و زبانه آتش دیده میشود... مثل این است که مردهاند و جلادهای ناپیدا و ناشناختهای بیجهت تن پاره و شکسته آنها را وصله میکنند». چه شده است؟ دقیقا، چه قطعهای روی چه قطعهای جوش داده میشود؟ آیا دستی نامرئی، در حال ارهکردن قطعههایی از «روز دوزخی ایاز» و «ظلالله» و جوشدادن آنها، وصلهکردن آنها به «گفتوگو در باغ» است؟ شکنجه تن که طنینی براهنیایی دارد، چگونه در شکوه جان مسکوب درج میشود؟ تلخک میگوید: باغ باغها! چه حرفها! باغه باغه، لبو داغه، لاش اندماغه! اسماعیل چند سالی پیشتر از گفتوگو در باغ نوشته شده است، اما باغ- تیمارستان و باغ جنون این، ردیهای بر باغ جان آن است. بعدا قبل از قبلا. ردیه متن پیش از نوشتهشدن متن. ردیه بر تعالی و نادرونماندگاری باغ. براهنی میگوید: «بیرون باغ نیست، زندگی باغ نیست، مرگ هم باغ نیست». دو داستان درباره زمان: زمان درونماندگار و تعالی زمان. تاخوردگیها و هزارتوی زمان و زمان بیتا.
دقیقتر: باغ مینوتور و باغ مینیاتور. باغی مطبق و باغی معلق. باغی با ریشههایی در طبقات زمین و لایههای نفت و باغی ریشه در باد. باغ در دو قاب. دو عکس. دو انعکاس. پرسش این است: باغ ایرانی چگونه منعکس میشود؟ بر چه پردهای؟ بر پردهای روی دیوار یا بر پردهای گسترده بر زمین؟ بر پردهای معلق یا بر پردهای سرنگون؟ آینهدار باغ ایرانی حوض است. آبنمایی تخت و صیقلی، شفاف و حساس به نور، نگاتیوی با عکس وارون درختان و ستونها. آبنمایی چون آبنمای چهلستون. اما چه خواهد شد، اگر حوض ایرانی بهجای آب با نفت پر شود؟ دقیقتر: با «روغن سوخته». حوض، روغن، باغ و جز و ولزی داغ: «حوض هاراگوچی». موزه هنرهای معاصر، در سال 1356، اثری با نام «ماده و فکر» از هنرمند ژاپنی، نوریکی هاراگوچی خریداری کرد. حوضی انباشته با روغن سوخته، نهادهشده در کف رمپ موزه. با سطحی صیقلی، شفاف و حساس. چون آینهای زنگاری و سیاه. با انعکاس در، دیوار و سقف موزه در آن. شهره به «حوض هاراگوچی». موزه هنرهای معاصر در رهن معماری ایرانی است. بهویژه با بادگیرهایش. اما، در کف آن، در ته راه سراشیب، مارپیچ رو به پایین رمپ آن، در اعماق آن، ناخودآگاه سیاسی و رانه
مادی هنر نو ایران درج شده است: انعکاس زیباییشناسی در نفت. انعکاس باغ ایرانی در حوض روغن سوخته. موزه و کمپانیهای نفتی. موزه و راکفلر. رتقوفتق هنر با پول سیاه. با طلای سیاه. اسماعیل منظومهای ضد زیباشناسی. دقیقتر: ضد زیباشناسی نفتی: «ایشان عاشق شعر رابرت فراست، صدای فرانک سیناترا و فیلمهای قدیمی جان وین هستند/ .../ و مردان محترمی هستند که از موزه هنری پدر سالار راکفلر بارها دیدار کردهاند/ .../ و گرچه همه کودتاهای جهان را آنان بهراه انداختهاند،/ جنایتکار شناخته نمیشوند، مگر آنکه عکسش ثابت شود/ و شب و روز نفت میدوشند و مینوشند». براهنی از «واقعیت» پرده برمیدارد و «امر واقعی» را نشان میدهد: موزه واقعی را. آنچه را خط خورده خطاب میکند، عیان میکند: «خونینشهر نفتکشی است بمباران شده که در موزهای به تماشایش گذاشتهاند». مکانکاوی موزه. دقیقتر: از باستانشناسی به تبارشناسی. موزه چگونه با گفتار قدرت مفصلبندی میشود؟ موزه چه را عیان و چه را کتمان میکند؟ حوض چگونه تحویض (تحویظ)، تفویض و تعویض میشود؟ از نو سریسازی میکنیم: براهنی، هاراگوچی و ایران درودی. به ایران درودی باز میگردیم. براهنی چه
میکند؟ آیا براهنی در کار خوابگزاری و تعبیر یک کابوس-رؤیا است؟ کابوسی فوکویی، کابوس تیمارستان و درمانگاه و زندان، در بطن رؤیای باغ ایرانی؟ آیا براهنی دارد فرمول فوکویی «ایران روح یک جهان بیروح» را بازنویسی میکند؟
براهنی سطرهای اسماعیل را با چه نوشته است؟ جوهر یا نفت؟ یا با روغن حوض هاراگوچی؟
آنچه اینجا مهم است، طنین فرانتس فانون است. دقیقتر: طنین اعماق. طنین گود. طنین گودال. باز هم دقیقتر: صدای «دوزخیان روی زمین». باز هم دقیقتر: «نفرینیان زیرزمین» طنین بالا و پایین. اورست و چاه نفت. البرز و گودال. چه شده است؟ صدای اهریمن از کجا به گوش میرسد؟ آیا آژیدهاک همتای دیگری هم دارد که در اورست به بند کشیده شده است؟ اصلا چرا آژیدهاک به قعر جهنم فرو نیافتاده و آنجا، آن بالا، در البرزکوه زنجیر شده است؟ فریدون چه میکند؟ جابهجایی دوزخ؟ زیر و زبر کردن طبقاتالارض؟ تاخوردن سیمای انقلابی روی سیمای زمینشناس؟ اسماعیل و خون سیاوشان. البرزکوه و اهریمنان. چهکسی از سیاوش و فریدون و ضحاک سخن میکند؟ مسکوب یا براهنی؟ چینههای طبقاتی. چینههای زمینشناختی. قله و مغاک. زیر و زبر شدن. تاخوردن «امر والا» روی «امر دون». دقیقتر: جوشش «امر زشت» از زیر پای «امر زیبا». دوزخ امر زیبا. سوزاندن زیبایی. گرایشی ضد زیباشناختی. ضجههای زشت در صحنههای زیبا. مهمتر: صرفنظر از «شعر عالی». براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «و دوزخ تجربی است/ تو آن را تجربه کردهای، حتی اگر شعرهای چندان عالی هم نگفته باشی». مسئله این است:
فرورفتن آفتاب در ماتحت زیبایی. براهنی زیر لوای زیبایی نمینویسد. تحت زیبایی مینویسد. از زیر زیبایی. از آنچه که تحت امر زیبا است. از «ماتحت زیبایی». چینههای زمینشناختی. چینههای طبقاتی. چینههای زیباشناختی. صدای ناقدان در سراسر دهه شصت بلند است: اینها شعر نیست. نثر است. انسجام ندارد. گسیخته است. شعر نیست، حرافی است. ما میگوییم: حرافی نیست، حفاری است. حفاری زیباشناختی. «ظلالله» و «اسماعیل» بیش از «تاریخ زیبایی» به «تاریخ زشتی» تعلق دارند. بیش از «روح زیبایی» به «استخوان زیبایی». فرمول این است: اسکلت زیبایی چیست؟ زشتی. پرسش این است: ساختارگرایی یا اسکلتشناسی؟ براهنی صرفا با ساختارهای صوری ادبی کار نمیکند، بل اسکلت ادبی را از دل اسکلتهای زنده و جاندار، از دل گوشت و خون بیرون میکشد. از دل خاک. چرا نام ساختارگراترین متن نظری او آغشته به خاک است؟ «کیمیا و خاک». متنی در رهن ادبیت ادبیات و ساختارهای ادبی. متنی در میان راه ساختارگرایی و فرمالیسم. ماده ادبی صرفا ادبی نیست. ماده ادبی ریشه در خاک دارد. انعکاس باغ ایرانی در حوض هاراگوچی. انعکاس هنر معاصر در روغن سوخته و نفت. در جهان براهنیایی، ابدان بدون سایه،
در پرتو نور آفتابی غایب روشن نمیشوند، بل خود شعلهورند. جنون براهنیایی: زل بدون ظل. آفتابی در امعا و احشا. دقیقتر: آفتابی در ماتحت ابدان: قاضی شربر. اندراج ماده ادبی در امعا و احشای آدمی. اینجا، بند ناف متن ادبی به بطن خاک گره خورده است. رگهای متن از رگهای خاک خون میمکد. رگهای ما و رگهای خاک. رضا براهنی و ایران درودی. شرهکردن نفت روی بوم. فوران نفت از پالت. تموج رنگ روغن در روغن سوخته. رشحات رنگ و بوم بر طبقات خاک و بوم. بومیشدن بوم. اقیلمیشدن قلم. لابهلایههای زمین در لایههای رنگ. در سال 1348، شرکت «آیتیتی»، پیمانکار خط لوله نفت آبادان-ماهشهر، به جستوجوی هنرمندی برای نقشزدن لولههای نفت، کار را به ایران درودی سپرد. آنچه درودی نقش کرد، لولههای نفتی بود، خزیده، از پسزمینهای سفید، انگاراز پالایشگاهی یخی، از جهانی منجمد، با ابرهایی سیاه در دل ابرهایی سفید، بر سر و چسبیده به طاق آسمان، بل طوفانهایی از بوران در دل ابرهای دخانی، یا دودهای دویده در متن ابرهای سفید، لولههایی خزیده، آمده و رسیده و ناگهان چون رگی بریده، قطع شده، دهان باز کرده، با سرریز مادهای قرمز، چون خون، و از دل این قرمزی
باز شبح-شعلهای سیاه برون جسته، رفته تا همان بالا، تا دل بورانهای یخ و دودهای دخان، اندراج نفت در خون و آتش، اندراج نفت در دوزخ و زمهریر. نام این تابلو: «رگهای زمین، رگهای ما» است. سریها پی در پی از راه میرسند: اسماعیل، کیمیا و خاک و رگهای زمین، رگهای ما. شاملو در شعر «اشارتی»، تقدیمشده به ایران درودی میگوید: «تو خطوط شباهت را تصویر کن:/ آه و آهن و آهک زنده/ دود و دروغ و درد را -/ که خاموشی/ تقوای ما نیست». «تمامی الفاظ جهان را در اختیار داشتیم و/ آن نگفتیم/ که به کار آید/ چراکه تنها یک سخن/ یک سخن در میانه نبود:/ آزادی! ما نگفتیم/ تو تصویرش کن!». چه کسی از درودی سخن میگوید؟ شاملو یا براهنی؟ کدام شعر؟ اشارتی یا اسماعیل؟ مسئله چیست؟ آه و آهن و آهک زنده یا آزادی؟ ماتریالیسم یا اومانیسم؟ چرا شاملو، طرفهالعینی، اسکلت مادی اثر هنری را لمس میکند، بعد، آن را رها میکند و باز، از نو روح آزادی را در آغوش میکشد؟ چرا میگوید ما نگفتیم، تو تصویرش کن؟ آیا شاعر دل آن را ندارد چون نقاش دستوبالش را نفتی و روغنی کند؟ نقاش از شاعر پیش میافتد. نفت- رنگ ده دوازده سالی زودتر از نفت- واژه متولد میشود. مسئله
صرفا اخوتنامه نیست. همدلی و هماختی با خواهران هم هست. رگهای زمین رگهای ما، خواهر ارشد اسماعیل است. درودی نفت و خون را نقش میزند، رنگ روغن نفت و خون را باز مینماید، اما چه میشد اگر با خون، نفت، قیر و روغن سوخته بوم را آغشته میکرد؟ بهویژه با خون گرفتهشده از کارگران نفت؟ چرا در متن تابلوی درودی چهره و تن هیچ کارگری دیده نمیشود؟ مثلا کارگرانی با کلاه ایمنی بر سر. این تنزدن از تن انسان چه معنا دارد؟ آیا او میخواهد از خطی اومانیستی بگسلد؟ «هوشنگ پزشکنیا»، نقاش و کارمند شرکت نفت، در سال 1337 دکلهای نفتی را نقش میکند. در یکی از این نقشها، کارگران هم دیده میشوند. در کاری دیگر، او روی چهره کارگران زوم میکند. سه کارگر، در یک قاب، با کلاه ایمنی بر سر. در برابر پسزمینهای تهی و سفید-آبی. امحای دکلها و افشای چهرهها. درودی نقشدار نقش چهرهها نمیشود، اما گام بلندی بهسوی تقویم شرهکردن نفت بر روی بوم و اندراج رنگ در روغن بر میدارد. چه باید کرد؟ چهرهگشایی کارگران یا رمزگشایی اسکلت مادی اثر هنری؟ کدام استراتژی ماتریالیستیتر است؟ نوشتن یا نبشتن؟ نقشکردن یا نبشکردن؟
مسئله این است: «نفت» یا «نفط». «تفاوت» یا «تفاوط». بهصحنهآمدن یکی بازیگر پر ادا و اطوار. بله، طای دستهدار. بانوی مکش مرگ مای سیاهبازیهای فلسفی ایران در دهه هفتاد. نشمه آقای دریدا. بل مترجمان آقای دریدا. اما چگونه؟ difference در دستگاه فلسفی «دریدا» دو معنا دارد: تفاوت و تعویق. پاری مترجمان در زبان اجتهاد نکردهاند و بیجهد و جعل در برابر آن، همان نهادهاند. تفاوت و تعویق. گاه تفاوت و تأخیر. براهنی با ادغام اول و آخر تفاوت و تأخیر، با سرهمکردن «تفا» و «خیر»، آن را به «تفاخیر» برگردانده. دریدا، با بدل کردن e پس از r به a، چون لغزیدن دست در هنگام نوشتن، چون خطخوردگی و ناخوانایی، چون چکیدن لکهای جوهر بر روی واژه و ناخواناماندن واژه، چون درج ظل و سایهای در متن، در دل difference واژه differance را جعل کرده، تا از نقصان و غیاب ابدی معنای دال، تعویق بیپایان آنچه در پس پشت دال است، سخن بگوید. لغزش ابدی آوا و معنا. نزدیکی بسیار آوا و دوری بسیار معنا. لغزش ظل بهسوی زل. از لغزش تا به طا. این روش و این نمط، موجب بسط ید پاری دیگر از مترجمان شده، تا با دست باز و با بدلکردن واجی در واژه، «تفاوت» را «تفاوط»
بنویسند. اینجا، سخن از براهنی است، اما در این وهله سخن او به کار نمیآید. اینجا، در زل تفاوط، تفاخیر بخار میشود. مسئله این است: نفت یا نفط؟ نفت سره یا نفت ناسره؟ نفت درجشده در زبان پاک و نیالوده به واژگان و واجهای عربی، یا نفط آلوده به طای عربی؟ مسئله این است: نفت مرکز یا نفط حاشیه؟ نفط بهمثابه مکمل. بهمثابه supplement. دقیقتر: نفت شمال یا نفط جنوب؟ طای دستهدار، اسطخوان لای زخم واژه نفط است. نفط، خط و خطه نفت را در زبان نشاندار میکند. تا اطلاع ثانوی باید نفت را نفط نوشت. نفط را باید بهسوی خط و خطه جنوبیاش راند. نفت زبان پالوده و پاک است و جای پا، رد حذف و لکه نفتی را که بر تاریخ این واژه، چکیده پنهان میکند. اما، نفط این رد حذف را نشاندار میکند. نفت بیتفاوت و نفط «تفاوت آلوده» است.
6. فرمول مسکوب چیست؟ باغ جان، بیآلایش است. فرمول براهنی در طراز دیگری است: باغ جنون، آلوده است. باغ جنون در نفت ریشه دارد.
این جستار، تدوینی از بخشهای برشخورده مقاله بلندی با نام «زمان-نور و زمان-صدا، زمانی برای مستی عقربهها» است که به بررسی مسئله زمان در منظومه «اسماعیل» میپردازد. تلاش شده این برشها، نگاهدار به ارائه چارچوبی باشد تا بتواند پیشنیازهای ضروری طرحشده در آن مقاله را برای صورتبندی «باغ جان» و «باغ جنون»، هرچند فشرده، گرد آورد. بدیهی است بنا بر محدودیتهای روزنامه، بخشهایی بسیار بسیار فشرده شدهاند. امید است، ناقد در این تدوین فشرده، از عهده برآمده باشد. اصل مقاله در آینده در فضایی مناسب منتشر خواهد شد.
1. مسکوب: باغ جان. براهنی: باغ جنون. مسکوب در «گفتوگو در باغ» در سودای «باغ ازلی» و «باغ بهشت» است، باغی که آن را «باغ جان» مینامد. «باغ آرمانی، باغ بهشت است که باغ باغها و سرچشمه... است... نمونه و سرمشق متعالی... باغ خیال... باغ آرمانی... باغ جان». (گفتوگو در باغ، شاهرخ مسکوب، انتشارات باغ آینه، 1371). براهنی چه میکند؟ او چگونه باغ را به صحنه میآورد؟ دقیقتر: باغ چگونه بدل به صحنه میشود؟ منظومه بلند «اسماعیل»، سروده رضا براهنی، در دو پرده به صحنه میآید. الف: باغ-بیمارستان ب: باغ- تیمارستان. صحنه اصلی باغ- بیمارستان است. شاهرودی، بیهوش و بیگوش، در اغما، در وضعیتی کاتاتونیک و به حال جمود نعشی بر تخت افتاده است و بیکه بشنود، براهنی با وی سخن میگوید. خطابه اسماعیل. خطابهای یکسویه. گفتی بیشنود. صحنه فرعی باغ- تیمارستان است. آنجا که شاعر، پیشتر، شاهرودی مجنون را دیدار کرده است. براهنی در این منظومه از جنگ، از خوزستان، از نفت و از بسیاری چیزها سخن میگوید. اما صحن خطابه همین دو صحن است. اینجا، در این جستار، ما بیش از هر چیز، با «باغ-تیمارستان» کار داریم. با «باغ جنون». براهنی خطاب به اسماعیل
میگوید: «ای آشنای من در باغهای بنفش جنون و بوسه!». (اسماعیل، رضا براهنی، مرغ آمین، 1366) «ای اشکهای تنهای سپرده به نسیم باغ تیمارستان». براهنی صحنه را دقیق، خیلی دقیق، تقویم میکند: «باغهای بنفش جنون». «باغ تیمارستان». اما «باغ جان» چگونه بر روی «باغ جنون» تا میخورد؟ مسکوب سودایی «نور مطلق» و «نور بیسایه» مینیاتورهای ایرانی است. نوری تابیده از ناکجا. نوری بیمرجع. نوری بیآفتاب. «هیچ توجه کردهای که معمولا خورشید در مینیاتور نیست. نقاش، خورشید را نمیکشد ولی آفتاب همیشه هست». براهنی نیز سودایی آفتاب است. اصلا منظومه اسماعیل با سخن از آفتاب آغاز میشود: «آفتاب، روزی، بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید». اما براهنی در سودای هزارتوی آفتاب است. در سودای باغ آفتاب. در سودای هزاران آفتاب تابیده از هر سو و سویهای بیسایه. مسکوب آفتاب را «کسر» میکند، براهنی آفتاب را «تکثیر». آفتابی غایب و هزارتوی آفتاب. آفتابی بیرون از قاب و هزاران آفتاب در یک قاب. آفتاب مینیاتور و آفتاب مینوتور. دقیقتر: باغ مینیاتور و باغ مینوتور. چگونه مسکوب «باغی متعالی» و «باغی بیرون از صفحه درونماندگاری» میآفریند و چگونه براهنی
«باغی درونماندگار» خلق میکند؟ به این بازمیگردیم.
2. چگونه «ظل» بدل به «زل» میشود؟ چگونه «اسماعیل» از «ظلالله» میگسلد و ضد «ظلالشمس» میشود؟ طغیانی در برابر «سایه آفتاب»؟ چرا «اسماعیل» در «زلالشمس» و در «زل آفتاب» نوشته میشود؟ هر بار دفتر شعر «اسماعیل» را میگشاییم، ناگزیر، چنین باید آغاز کرد. چون «اسماعیل» چنین آغاز میشود. با قسم به «آفتاب». با سوگندی چنین: «که آفتاب، روزی، بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید».چرا اینجا براهنی مدام دم از دوزخ میزند؟ «برای شاعرشدن، تنها کلمه کافی نیست/ تجربه دوزخ باضافه کلمه یعنی شاعر». این میل سوختن از کجا میآید؟ این تمنای آفتابی بهتر؟ بل سوزانتر؟ براهنی، دفتر شعر منتشرنشده دیگری هم دارد: «بادهپیمایی با اژدها در آفتاب تموز». داستان این اشتیاق به آفتاب چیست؟ چرا در «خطاب به پروانه»، در شعر «نیامد» میگوید: «شتاب کردم که آفتاب بیاید/ نیامد». منطق تمنای آفتاب، آفتابی بهتر و آفتابی دیگر چیست؟ منطق زُلزدن به آفتاب در زِل آفتاب. زوزهکشیدن بهسوی آفتاب. «چو گرگ زوزه کشیدم ... که آفتاب بیاید / نیامد». چرا براهنی در منظومه اسماعیل درباره زبان شعر میگوید: «زبانی است در بوته آتش»؟ چرا میگوید: «دوزخ در آواز ماست»؟
چه پیوندی بین آفتاب و شعر و زبان شعر و دوزخ وجود دارد؟ مسئله چیست؟ عروج بهسوی آفتاب یا هبوط در دوزخ؟ اگر براهنی، ایکاروسوار در سودای هرچه نزدیکترشدن به آفتاب است، چرا ددالوسوار، در کار حفاری حفرهها و سفر در هزارتوهای زیرزمینی است؟ مگر آفتاب را در جهان زیرین میجوید؟ در جهان مردگان؟ در دوزخ؟ در دالانها و هزارتوهای زیر خاک؟ «از پلکان گورها پایین میرفتم». «من در زیر خاک سفر میکردم که تو را به خاک سپردند». «در کابوسهایم موشهایی بودند درشتتر از روباهها/ و بهسرعت انگشتهای پاگانینی از این سوراخ به آن سوراخ سفر میکردند». سرآخر، چرا از میان گورها نفت فوران میکند؟ مسئله نبش قبر است یا حفاری نفت؟ به این بازمیگردیم. «اسماعیل» چگونه از «ظلالله» میگسلد؟ «ظلالله»: شعرهای زندان. «اسماعیل»: شعرهای تیمارستان. ظلالله: زندان و غیاب آفتاب. اسماعیل: تیمارستان و هزارتوی آفتاب. زندان: آفتابی کور و کمسو و از میان روزنه، نگاهی خیره و مانده به آفتابی ازدسترفته و در دوردست. آفتابی افسرده. دقیقتر: آفتاب و مالیخولیا. رنگباختگی آفتاب حتی در دل روز. در «ظلالله» در شعر «کبوتران» آمده است: «آنسوی میله، شب،
همهجا، چون روز!/ اینسوی میله، روز، چنان چون شب!». (ظلالله، رضا براهنی، امیر کبیر، 1358). در تاریکی حدقه برای گرفتن نور بازتر میشود، گشاد میشود، آنچنان میگسترد، گفتی همه تن چشم میشود. یک چشم. و همه تن یک گوش. اما در اسماعیل، در تیمارستان، تن بدل به هزاران چشم و هزاران گوش میشود. دقیقتر: قیجاج چشمها. براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «این جهان قیقاج را با چشمهای قیقاجت ببین». زندان: بزرگشدن حدقه. سنگینی حدقه. سکون حدقه. وبال حدقه. تیمارستان: قیقاجرفتن چشمها. بالدرآوردن چشمها. اینجا، در اسماعیل، در تیمارستان، چشمها صرفا قیقاج نمیروند، بل، تمام تن چشمآجین میشود. چون پروانهای که چون در خطر افتد، بال میگشاید و بر هر پره بال آن، بر هر چهار بالواره آن، نقشی چون نقش چهار چشم دیده میشود، پروانهای که بدل به حلقهای از حدقهها میشود، حقه حدقهها، حدقهای از چهار سو، بل حدقهای از هشت سو، بر رو و بر پشت بالها، تا دشمن را گیج کند، به بهت، که رو کجا و پشت کجا، که پروانه به کدام سوی روی دارد و به کجا نگاه میکند، تا بترساند، او را، این پروانه چهار سر و چهار چشم، باری، چون چنین پروانهای، چشمهای
قیقاج اسماعیل پیله میترکاند و از حدقه درمیآید و دور تا دور تن حلقه میزند. انگار، اینجا و آنجا، بر تنش چشمها میرویند. «دو شانه برهنهات به دو غول یک چشم میمانند که از پشت پوست مرده جهان را مینگرند». چشمی پشت و رو. چشمی در پس و چشمی در پیش. انگار اگر گام بر دارد، چشم به منظری که روی به آن گام بر میدارد، نزدیک میشود و از منظری که گامهایش آن را پس پشت میگذارند، دور میشود. در قیقاج چشمها، پس و پیش و جهات معنای خود را از دست میدهند و نمیتوان گفت پس پیش است، یا پیش پس. ذهن و بدن در کوران تصاویر بالبال میزنند. چشم، چون چشمهای روی بال پروانه، در بال مینشیند. چشم بال درمیآورد. براهنی میگوید: «و در دوردست، دختری رختهای مانده را شسته است/ رختها را روی بند پهن میکند/ و هلیکوپتر که مینشیند/ باد آنچنان شکل لباسهای روی بند را هذیانی میکند/ که انگار چشمی حشیشزده منظره را تماشا کرده است». شکلهای هذیانی و چشمهای حشیشی. بالبالزدن تصویرها و بالدرآوردن چشمها. گفتی، زخمهای بدن در زندان، بدل به چشمهای تن در تیمارستان میشود. قرار بود، در زندان، تحت شکنجه، اعضا زبان باز کنند، اما اکنون در
تیمارستان، اعضا چشم باز میکنند. آفتاب در هزار چشم مینشیند. شبکیه شانهها. شبکیه امعا و احشا. آفتاب از هزار روزنه، از هر منفذ پوست به درون میآید. احساس فروشدن در آفتاب. احساس فرورفتن آفتاب در بدن. آفتابی در امعا و احشا. آفتابی در مقعد: قاضی شربر. دقیقتر: شیزوفرنی و آفتاب. غرقشدن در اقیانوس آفتاب. چرا، اینجا، براهنی همزمان در کار مساحی آفتاب و شطاحی است؟ در کار مونتاژ جنون و آفتاب؟ زندان: «آفتاب مکنون». تیمارستان: «آفتاب مجنون». مسئله بر سر کمیابی و وفور است. «بهزاد زرینپور» دفتر شعری با نام «ای کاش آفتاب از چهار سو بتابد» دارد. (ای کاش آفتاب از چهار سو بتابد، بهزاد زرینپور، شرکت خدمات فرهنگی هالی، 1375). این عنوان، عنوانی هادی است. عنوانی رسانا. منظور ما را خوب میرساند. شدت آفتاب و آفتابی با فازی قوی بهخوبی از آن عبور میکند. دقیقتر: ای کاش آفتاب از هزار سو بتابد. آفتاب و هزارتو. هزارتوی آفتاب. براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «ای رؤیای مکرر، ای بارقه اتاقهای تودرتو/ اسطوره ستاره سبز / ستاره هزارپر». مسئله این است: ستاره تکپر و ستاره هزارپر. سوی هزارسو، نور هزارسو، نور- سوی بیسایه. پرسش این
است: چگونه میتوان سایه را زدود و رد آن را پاک کرد؟ چگونه میتوان «زل»ی بدون «ظل» ساخت؟ این «زل» بدون «ظل»، دقیقا، چه وقت است؟ مسئله بیش از آنکه آفتابی دیگر باشد، زمینی دیگر است. زمین وابسته به سامانهای تکستارهای است؛ اما اکنون در پرتو رصدهای تازه و یافتههای نوین اخترشناسی، میدانیم، سیارههایی هم هستند که گرد بیش از یک خورشید میچرخند. سیارههایی افتاده در پرتو پرنور چندین و چند ستاره. مثلا در پرتو چهار ستاره. از چهار جهت. سیارگانی غرق در روز و نور ابدی. اگر آفتاب از چهار سو بتابد، اگر منبع نور، دقیقتر، منابع نوری، همزمان از پسوپیش و بالا و پایین و شرق و غرب، اطرافواکناف و تمام جهاتش را روشن کنند، آنگاه، سایه نکاهد، بل نپاید، کوتاه و بلند نخواهد شد، «ظل» تنزل نخواهد کرد، بل منحل خواهد شد و سیاره در «زل مطلق» منزل خواهد کرد. «که آفتاب، روزی، بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید». آفتابی در برابر آفتابی دیگر. این کدام آفتاب است؟ آفتابی در شرق؟ یا آفتابی در غرب؟ مسئله این یا آن نیست. مسئله، مسئلهای توأمان است. مسئلهای در همه جهات. فیالواقع درهمریختن جهات. آفتابی از همه جهت. آفتابی بهتر، از چه
جهتی بهتر است؟ مسئله این است: آفتابی بهتر، آفتابی از «همه جهت» است. مسئله بر سر رابطه از جهتی تازه و نسبت از جهتی تازه است. من چه رابطهای با آفتاب دارم؟ با طلوع و غروب؟ وقتی در آسمان دو آفتاب طلوع میکند، دیگر من همان رابطه سابق را با طلوع ندارم. مناسبتها بههم میریزد. حالوهوای طلوع و غروب بههم میریزد. آن آگاه، من بهشیوه دیگری از طلوع و غروب «متأثر» میشوم. این پرسشی ماتریالیستی است: اگر زمین بهجای یک قمر، دو قمر داشت، چه میشد؟ بل، اگر تن بهجای دو چشم، چهار چشم داشت، چه میشد؟ اگر آفتابی تازه سر زند و آفتابی دیگر در آسمان در برابر آفتاب بایستد، چه خواهد شد؟ دقیقتر: وفور چه بر سر کمیابی میآورد؟ در آفتابی دیگر، در هزارتوی آفتاب، در باغ آفتاب، همواره، پیشاپیش، نسبتهایی دیگر، تأثرهایی دیگر و روابط نوین و دگرگونشده سیاسی، اجتماعی و عاطفی، اندراج دارد. جدال دو آفتاب بیش از آن که در آسمان باشد، در زمین است. شعاع آفتاب، خواه یکی، خواه دو تا، در زندگی نفوذ میکند. مسئله «قاضی شربر» مسئلهای «پیشافردی» است: آفتاب همواره در ابدان ما فرومیرود.
3- اینجا، صرفا، چشمها «قیقاج» نمیروند. عقربهها نیز در کار قیجاجرفتناند. هیچ پیدا نیست، عقربهها، پیش میروند، یا پس. هیچ پیدا نیست، زمان کدام زمان است. براهنی با اسماعیل پیش از مرگش سخن میگوید یا پس از مرگش؟ میگوید: «اسماعیل، بلند نشو از رختخوابت!». بعدتر میگوید: «گورت کجاست تا بهمدد عشق تو را از اعماق آن بیرون بکشم؟». اگر شاعر خم میشد، روی مچ خود را نگاه میکرد، میدید عقربههای ساعت مچیاش، یکی رو به جلو و یکی رو به عقب میرود. براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «اسماعیل! ای کسی که گذشته را اینهمه دوست داشتی، چرا بهسوی آینده رفتی؟». اسماعیل روی به دو سوی دارد. چشمی در پیش و چشمی در پس. «دو شانه برهنهات به دو غول یکچشم میمانند که از پشت پوست مرده جهان را مینگرند». اینجا، عقربهها، در دو جهت عکس میچرخند. دقیقتر: هر عقربه، همزمان، هم پیش میرود، هم پس میرود. عقربه ساعتشمار به ساعت دوازده ظهر نزدیک میشود، اما، همزمان به ساعت یازده غروب هم نزدیک میشود. اینجا، آفتابی در برابر آفتابی دیگر طالع شده است. دو آفتاب. دو طلوع. دو زمان طلوع. دو زمان غروب. عقربه به زمان طلوع آفتاب 1 نزدیک میشود.
عقربه از زمان طلوع آفتاب 2 دور میشود. عقربه گل آفتابگردانی است که نمیداند بهسوی کدام آفتاب بچرخد. آفتابی در برابر آفتابی دیگر. آفتابی آینهدار آفتاب دیگر. ساعتی آینهدار ساعت دیگر. این تمثیلی دقیق است. اگر تصویر ساعتی در آینه افتد، عقربهها چگونه میگردند؟ انعکاس عقربهها عکس است. دو ساعت، دو صفحه، دو مدار گوناگون گردش. اگر آدمی با دو چشم در پیش و دو چشم در پس در برابر این ساعت و آن ساعت در آینه بنشیند، گردش عقربهها را چگونه حلاجی خواهد کرد؟ اسماعیل چیست؟ هزارتوی زمان. تالار آیینه ساعتها. هزارتوی آفتاب. تالار آیینه آفتابها. دقیقتر: باغ آفتاب. باغ عقربهها. براهنی میگوید: «که آفتاب روزی که آفتاب روزی که آفتاب روزی/ بهتر از آن روزی که تو مردی خواهد تابید». مسئله چیست؟ آفتابی در برابر آفتابی دیگر؟ آیا آفتابی در برابر آفتاب طلوع خواهد کرد؟
4. اسماعیل به سامانهای دوستارهای تعلق دارد. همزمان در دو مدار میچرخد. «اسماعیل، ای پسر واقعی ابراهیم و نیما باهم». یک سیاره، در سامانهای دوستارهای، به کدام خورشید نسب میبرد؟ ذرات آن به گردوغبار زایش کدام ستاره تعلق دارد؟ اسماعیل براهنی، اسماعیلی که براهنی خلق و ابداع کرده است، پوری بدون نسبنامه و شجرهنامه است. فیالواقع، پسری نامشجر و غیردرختی است. هیچ پیدا نیست از شاخه کدام درخت روییده است. علفی است روییده، بیآنکه مشخص باشد باد تخم آن را از کجا آورده است. ژیل دلوز در «هزار فلات»، از «ریزوم» سخن میگوید. ریزوم گیاهی بدون ریشه است، گیاهی که رشدی افقی دارد، گیاهی گسسته که مدام، رشته آن از هم میگسلد و هر بار، از جایی دیگر، سر برمیآورد. اگر درخت، گیاهی یکجانشین است، «ریزوم» گیاهی کوچگر است. آن کدام سیاره است که هر دم از سامانهای خورشیدی به سامانه خورشیدی دیگر کوچ میکند و خانه دائمی در یک منظومه ندارد؟ آیا براهنی، اینجا، در کار تولید یک «آنتیادیپ» است؟ پسری که از تأثیر پدر و از اضطرابی ادیپی گسسته است؟ پسری گریخته از منظومه خانوادگی و قانون پدر؟ از نام پدر؟ پسری رهاشده از افسانههای فرویدی؟
«آه، ای اسماعیل! پسر آدم، پسر ابراهیم، پسر نیما، پسر دامغان، پسر رستم، پسر ایران!/ ای پسر خانههای اجارهای در تهران، ای پسر تیمارستانهای جهان!/ ای پسر گورستان، خوابیده در کنار پسرهای دیگر!». کدام پدر، نام اسماعیل را در گوش او خوانده است؟ آیا او بیهوش و بیگوش است یا هزارویک گوش دارد؟ گوشی اقیانوسی؟ پرسش این است: منظومه چیست؟ چرا شعرهای بلندی چون اسماعیل را منظومه میخوانیم؟ منظومه: مجموعهای گردآمده، گردشده، منظمشده در مدارهای گوناگون حول یک هسته مرکزی. حول یک آفتاب. منظومه شمسی. آفتاب پیشاپیش، همواره در منظومه اندراج دارد. آیا فرم منظومه، فرمی آفتابی است؟ در ایران، چندین دهه است: شعرهای بلند، «منظومه» نامیده میشوند. منظومه «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»: فروغ فرخزاد. منظومه «خاک»: محمدعلی سپانلو. منظومه «منظومه ایرانی»: محمد مختاری. و منظومه «اسماعیل». منظومه: امر به نظم درآمده. امری بر قرار حول یک مدار. همواره پرسش این بوده است: چگونه پارهها، پارهپارههای یک شعر بلند، از هم نمیگسلند و شعر بلند چطور وحدتی ارگانیک مییابد؟ اگر شعر بلند، پارههایی از هم مجزا باشد، آیا راه به پریشانگویی نخواهد
برد؟ از هر دری سخنی؟ اصلا، اصطلاح «منظومه» از اینرو ضرب شده است. پارهها، اقماری هستند که گرد آفتابی وحدتبخش میچرخند، به چرخه تقویمی، زمان و ضربآهنگ خورشیدی واحد تعلق دارند و سرآخر همه در سامانهای تکخورشیدی و در دل یک منظومه میچرخند. از سالهای نخستین دهه هفتاد، رفتهرفته، مفهوم «چند مرکزی» بودن هم ضرب و در دل منظومه درج شد. اما منظور چه بود؟ شعری که به بیش از یک سامانه آفتابی تعلق دارد؟ نمیدانیم. حال به آن نمیپردازیم. اما اگر چنین چیزی هم بوده باشد، از سطحی صوری فراتر نرفته است. اما اسماعیل اگر شعری چندمرکزی، دقیقتر، شعری چند آفتابی است، اولاً، با آفتاب و آفتابی دیگر و با مسئله زمان و هزارتوی زمان در سطحی هستیشناختی درگیر شده و ثانیاً، پروای هیچ وحدت ارگانیکی را در سر نداشته، گام در راه شطح، جنون و پریشانی سخن گذاشته است. در این معنا، چندآفتابیبودن، چندمرکزیبودن آن، بیهمتا و «تکین» است.
5. ایکاروس. ددالوس. ایکاروس: پرواز بهسوی آفتاب. ددالوس حفاری هزارتوهای زیرزمینی. ایکاروس: پسر. ددالوس: پدر. ایکاروس: نور. ددالوس: ظلمت. اگر اسماعیل، همزمان پسر ابراهیم و نیما است، اگر شجرهاش گم شده، اگر بیریشه و تخمهای باد آورده است، اگر چون گرده گیاهی که به دستوبال زنبوری میچسبد و از این گل بر آن گل نقل میشود و ریشه در باد دارد، براهنی، همزمان، هم پسر و هم نوه است. هم پسر، هم پسر پسر. همزمان، هم پسر ایکاروس و هم پسر ددالوس. مسئله این است: گذار از «خویشاوندیهای پنهان» به «خویشاوندیهای محال». مسئله این است: هزارتوی آفتاب. اما بس پیچیده. براهنی ایکاروسوار، در سودای وصل آفتاب است، اما، همزمان، ددالوسوار در کار حفاری هم هست. در کار سفر در اعماق: «من در زیر خاک سفر میکردم که تو را به خاک سپردند». «از پلکان گورها پایین میرفتم». در کار گشودن گور: «گورت کجاست تا بهمدد عشق تو را از اعماق آن بیرون بکشم؟». ضربآهنگ آفتاب، موسیقی آفتاب، بدل به ریتم خزندگان زیرزمینی میشود: «در کابوسهایم موشهایی بودند درشتتر از روباهها/ و بهسرعت انگشتهای پاگانینی از این سوراخ به آن سوراخ سفر میکردند». مسئله
چیست؟ آیا براهنی در کار حفاری آفتاب است؟ ایکاروس-ددالوسی در جستوجوی آفتاب در اعماق زمین؟ اما این کدام خورشید و کدام شعله فروزانی است که در اعماق زمین خانه دارد؟ آیا خورشیدی است که در اعماق جهنم، در طبقات اسافل دوزخ میسوزد؟ آیا داغترین آفتابها، در بالاترین دمای دوزخ، در پایینترین طبقه آن، میگدازد؟ آیا مسئله اصلا ایکاروس-ددالوس است؟ آیا مسئله اصلا دوزخ دانته است؟ یا رفتن بهسوی جهان زیرین و جهان مردگان برای بازآوردن رفیق؟ اورفه بهدنبال اوزیریس؟ یا گیلگمش در جستوجوی انکیدو؟ یا باز رویش؟ روییدن گیاه سیاوشان از خون سیاوش؟ مسئله این است: اورفه به قرائت مارکس. اندراج پیماننامه نانوشته گیلگمش و انکیدو در مانیفست کمونیست. بل: خون سیاوش چون خون تاریخ. «بورژوازی... جادوگری را ماند که دیگر قادر به مهار نیروهای جهان زیرین که خود با افسون خویش احضار کرده نیست». (مانیفست، پس از 150 سال، ص 283). ههمهه مردگان و استخوانهای افتاده در قعر گور، چونان آواز نیروهای زیرزمینی. براهنی میخواهد گور اسماعیل را بشکافد و او را درآورد. «گورت کجاست تا بهمدد عشق تو را از اعماق آن بیرون بکشم؟» از پلکان گورها پایین میرود.
راه اعماق را در پیش میگیرد. اما، آنجا، در آن اعماق، چیزهای دیگری هم مییابد: اولا، مردم اعماق، دوزخیان روی زمین و ثانیا نفت. گور، گود و نفت. پای در راه جهان زیرین و جهان مردگان میشویم، آنجا میان معدن، کارگران، دقیقتر مردمان اعماق را میبینیم و چون چشم میدرانیم، میبینیم استخوان مردگان خویش را چون دستافزاری در دست دارند و نمیدانند خود تا مغز استخوان بدل به ابزار شدهاند. دقیقتر: نمیدانند، استخوانبندی مرگاند. اگر این سطرها را تحتاللفظی بخوانیم، تحتالارضیاند. اما تمام نیروهای تحتالارضی را آزاد میکنند. براهنی در «ظلالله» در شعر «موجود زیرزمینی» مینویسد: «حالا من موجودی زیرزمینی هستم/ هرگز به روی زمین نخواهم آمد/ .../ اگر آرزوی دیدن مرا دارید/ از بالای اورست در اعماق یک چاه نفت نگاه کنید/ کبریت را پایین بیندازید/ تا دنیا را به آتش بکشم/ من موجودی زیرزمینی هستم/ تنها آتشم روی زمین ظاهر خواهد شد». شعله این سطرها از اوراق ظلالله به اوراق اسماعیل سرایت میکند. «در کنار بقبقوی کفکرده موج به جدار لولههای نفت/ حفرهای هست که شیطان آن را کنده/ از حفره که پایین برویم، در حجرهها، پشت میلههای ابلیسی،
شاعرها را خواهیم دید/ که نمیدانند که شاعر هستند، اما هستند، زیرا شاعر کسی است که دوزخ را تجربه کرده باشد،/ حتی اگر شعری هم نگفته باشد». براهنی و دارسی. یکی در جستوجوی نفت و یکی در جستوجوی استخوان. حفاری و باستانشناسی. از میان گورها نفت فوران میکند. یکی استخوان میان رگههای طلا. اما چه استخوانهایی؟ و چه جمجمههایی؟ جمجمههایی با چشمان باز. با چشمان خیره بهسوی ما. مردگان نزدیک. مردگان یحیی. اینجا «نام تمام مردگان یحیی است». مسئله این است: بازبودن ابدی چشم شهید. چرا نخستین سطر این منظومه چنین است: «قسم به چشمهای سرخت اسماعیل عزیزم». چرا شاعر چنین میگوید؟ «خوزستان! تو شهیدی هستی با چشمهای باز مشکی/ دارسی تو را در کفن پیچید، با چشمهای باز مشکی/ از پشت کفن چشمهایت برق میزند». اینجا، چشمی در چشمههای نفت خفته است. استخوانی شناور در نفت. مسئله باستانشناسی گذشته نیست. مسئله «باستانشناسی اکنون» است. براهنی باستانشناس واژههای طاقوجفت نیست. او باستانشناس کلمه و نفت است. «هوشنگ میگوید، چرا چیزی جز تفسیر طبری بخوانم؟ رسیدهام وسط جلد دوم، نثر خوبی است». او از تاریخ طبری تبری میجوید. مسئلهاش فلکه و
کلمه است. کلمه از کجا میجوشد؟ از دور یا نزدیک؟ از لابهلای سطرها یا از میان لایههای زمین؟ اسماعیل آغازگاه «باستانشناسی اکنون» است. باستانشناسی نزدیک. «با پایان جنگ جهانی دوم، بشریت با انبوهی از انسانهای آسیبدیده، خانه و شهرهای ویران و روحهای زخمی مواجه شد... باستانشناسی نخستین مشاهدهگر این مواد و ویرانهها نبود... مداح برسازنده روایتهای شکوه ناسیونالیستی بود». (مادیتهای معاصر، باستانشناسیهای گذشته نزدیک/ معاصر، بهکوشش لیلا پاپلییزدی، نشر حکمت کلمه، 1394، ص 8). «باستانشناس معاصر... در پی آن است... جنایت علیه بشریت، قبرهای دستهجمعی و بقایای قتل عام را بکاود». «جنگ است اسماعیل، جنگ است!». «جوانان ده ما با هم چال شدهاند». «خاک را در آغوش خواهیم کشید/ و آنگاه نهیبی از جسدهای برهنهشده، با دندههای برشتهشده در زیر ستارههای سوزان/ خواهیم شنید». اینجا، صرفا حفاری روی باستانشناسی تا نمیخورد. بل، «باستانشناسی باستانی» بدل به «باستانشناسی معاصر» میشود. بل بدل به باستانشناسی آینده. باستانشناسی محال. براهنی باستانشناسی نابهنگام است. اینجا، انگار باستانشناس، پیش از آنکه استخوانها دفن
شوند، درون گور خزیده و چشمانتظار آنهاست. چطور میتوان در هنگامه جنگ، بدل به باستانشناس جنگ شد؟ گور، گود و نفت. اما شهدا کیستند؟ غیر از مردم اعماق؟ «خوزستان!/ دوشندگان تو جوانان ما نبودند/ دارندگان باغهای سبز بودند/ کسانی که هوسهاشان هنوز هم به بلندی البزر است، و حتی به بلندی ابرهای بالاسر البرز/ و صبح که میشود از کوه بالا میروند، پشت به جهان مرگ و جنگ/ .../ و از آن بالا تهران را نگاه میکنند، گودالی از خاک و دود و ابهام/ انگار شهر را کامیونی هیولایی با صدایی شوم در زیر پای البرز و بالای شانه کویر خالی کرده». مردم بالا و مردم پایین. شمال شهر و جنوب شهر. البرز و گودال. بالای اورست و اعماق چاه نفت. چینههای طبقاتی و چینههای زمینشناختی. نفت و خون و اعماق در هم میجوشند. آنگاه، معادلهای نو سر برمیآورد: نفت= خون اعماق. این معادله تعادل تاریخ زیباشناسی را به هم میزند. نویسنده خام چگونه پخته میشود؟ از راه خوردن دود چراغ؟ یا از راه خوردن نفت چراغ؟ مسئله این است: بخارپزشدن یا آغشتهشدن به روغن؟ دو رژیم زیباشناختی گوناگون. پروانه چهاندازه باید به شعله نزدیک شود؟ و اگر بال را به نفت بیالاید تا بهتر
بسوزد، چه خواهد شد؟ پاسخ براهنی روشن است: یک رژیم غذایی پرولتری: روغنمالیکردن دستها و نفتیکردن کلمهها. موسیقی غذا: جز و ولز غذا. جز و ولزی داغ. اما، بل جز و ولز باغ. باغ؟ غذا؟ رژیم غذایی؟ رژیم زیباشناختی؟ براهنی: باغ جنون. شاهرخ مسکوب: باغ جان. اگر براهنی در کار ابداع «باغهای بنفش جنون» و «باغ- تیمارستان» است، مسکوب بر طبل «باغ جان»، «باغ خیال»، «باغ بهشت»، «باغ آرمانی» و «باغ باغها» میکوبد. اگر یکی در تمنای زلی بدون ظل میسوزد، این یکی هم در خیال باغ نور و ابدانی بدون سایه است. مسکوب در «گفتوگو در باغ» مینویسد: «خصلت برجسته همه این تصویرها نور است. حتا وقتی که آب حیات را در ظلمات میکشند، خود ظلمات روشن است و ریگهای ته آب را میتوان دید» «همانطورکه فرشتهها سایه ندارند، در مینیاتور هم سایهروشن وجود ندارد، همهچیز نور است». این دو دمی همراه میشوند. در منزلگاه نور و تنزلگاه ظل، اما بیدرنگ از هم میگسلند. اولا، باغ مسکوب «باغ- بهشت» است، باغ براهنی «باغ- دوزخ». ثانیا، باغ جنون رهآورد پس و پیش شدن زمان و بعدا قبل قبلا و تلاطم موجهای زمان است، اما باغ جان، باغی رسته از زمان: «بیشتر صحنهها
انگار بهاری است شسته و خوابیده در نور و بهسبب خواب، بیحرکت و تغییر، بهاری همیشهبهار». «آنجا که ویژگی زمان و مکان محو شود و زمان و مکان یکسان شوند، مقام ابدیت». براهنی: باغ عقربهها. باغی که از هر شاخهاش ساعتی آویخته. مسکوب: باغ بدون عقربه. باغی پیش از زمان. براهنی: باغ- هزار تو. باغ هزار تا. مسکوب: با- بیتو، باغ- بیتا. باغ براهنی هزارتویی است که نمیتوان از آن خارج شد، باغ مسکوب باغی که نتوان بدان پای نهاد. باغ مسکوب، باغ خیال، باغ بیخلل، باغ بیمدخل. باغ آرمانی، باغی یکسره بیرون. دقیقتر: براهنی: باغ مینوتور. مسکوب: باغ مینیاتور. باز هم دقیقتر: براهنی: باغ- آسایشگاه و مسکوب باغ آسایش. سایه و ا- سایه. ظل و ضد ظل. اما یکی درجشده در گاه و یکی بیگاه. در فرهنگها، در برابر گاه آمده است: پسوند زمانساز. پسوند مکانساز. پرسش این است: چرا مسکوب، زمان و مکان را از باغ و گاه را از آسایش کسر میکند، اما براهنی آسایش را در گاه درج میکند؟ مسکوب در برابر دشوارهای زمانه، مفری میجوید، تا از زمان بگریزد، اما براهنی در هزارتوی زمان گام مینهد و با زمان گلاویز میشود. مسکوب: تعالی زمان. براهنی: درونماندگاری
زمان. مسکوب از مس خسته شده و زمان مطلا را در خلأ میجوید، اما براهنی در تمنای «طلا در مس» است. مسکوب هم خر را میخواهد هم خرما را. خرما خوب است اما خرماپزان نه. پرسش این است: چطور میتوان خرما را سر نخل پخت بیآنکه تن به سوختن زیر آفتاب داد؟ بی جز و ولز؟ آیا میتوان خرما را بخارپز کرد؟ مسکوب زلی بدون ظل میخواهد، اما تاب گرما را ندارد. او در تمنای خنکای نور است. نوری پرزور، اما در عین حال کمزور. نوری چشمنواز، اما ناتننواز. نوری که در چشمها فرومیرود، اما به تن رسوخ نمیکند. نوری که چشم را متحیر میکند، اما تن را متأثر نمیکند. چیزی چون: قهوه بدون کافئین. مسئله این است: نور باشد و سایه نباشد. اما. باری، اما، آفتاب هم نباشد. «باغ جان ...{در} خیال نقاش، فارغ از خورشید و ماه، روشن است». براهنی: زایلشدن ظل در جولانگاه آفتابهای مقابل. آفتابی در برابر آفتابی دیگر. مسکوب: زایلشدن ظل در غیاب آفتاب. وفور آفتاب و فقدان آفتاب. مسکوب میگوید: «هیچ توجه کردهای که معمولا خورشید در مینیاتور نیست. نقاش، خورشید را نمیکشد ولی آفتاب همیشه هست». «دایی فرهاد»، نقاش باغها و مخاطب مسکوب در «گفتوگو در باغ» میپرسد:
«خورشید نیست و آفتاب هست؟ چه میخواهی بگویی؟». این پرسش، پرسش ما هم هست. این پرسش، پرسشی ماتریالیستی است. پرسش این است: نور با بدنها چه میکند؟ زلی بدون ظل، صرفا، ابدان بدون سایه نمیسازد، بل ابدانی گداخته هم خلق میکند. بدنی که پیوسته زیر نور باشد، تا چهاندازه گرم خواهد شد؟ نور با کافئین. نور بدون کافئین. دو رژیم غذایی گوناگون. جز و ولز نور یا بخارپزکردن نور؟ چهکسی میتواند آنچنان در زل آفتاب بایستد تا خون در سرش به جوش آید؟ بل سرش شعلهور شود؟ «آه، ای اسماعیل، ای دوزخی سر سرخکرده در تابه وحشت». مسئله این است: چشم یا بدن؟ رؤیت یا قدرت؟ رؤیا یا توان؟ دقیقتر: رؤیایی بهشتی یا توانی دوزخی؟ آری، آریگویی به جز و ولزی داغ. اما آیا باغهای مسکوب یکسر عاری از جز و ولزند؟ «گفتوگو در باغ» تنزدن «باغ جان» از «باغ تن» است، اما همزمان نزاع «باغ جان» و «باغ سوخته» هم هست. اینجا، در سخن مسکوب اگر ضربوزوری هست، ضرب «باغ سوخته» است. نقل نقش یکی از باغهای دایی فرهاد است: «خط نازک و عمودی درختها به نازکی نی، ولی راست و استوار، بهسوی آسمان خفه و فروافتاده، کلبه را بریده. کلبه هست ولی درخت نیست. باغ بیدرختی است
با یک کلبه چهارگوش ساده و بیدر و روزن. این باغ، سوخته است. علفهای بلند، محو و درهم دویده، در پرتو شعله آتش دیده میشوند، باید آتشی در جایی روشن باشد که بازتابش بر تن برهنه باغ افتاده، آفتاب مسی دم غروب که آمده توی باغ و آن را پر کرده؟ خزان و زبانه شاخ و برگ سوخته؟». بهمیانجی این نقش، «باغ عدن» روی «باغ وطن» تا میخورد. اگر آدم از باغ عدن هبوط کرده، مسکوب از باغ وطن دور افتاده است. درج هجر در هبوط. در جستوجوی باغ ازدسترفته. باغی به باد، اما به یاد. باغ ناکجاآباد، باغ لامکان، مکانمند و متوطن میشود. باغ جان، با داغ وطن، باغ تن میشود. باغ ریشه، تن و زمین مییابد و جاکنشدن از خاک مهلکه هلاک میشود. مسکوب میپرسد: «مسئله این است که آیا میتوانی نهال بومی خاک دیگری بشوی یا نه؟». مسئله چیست؟ جابهجاشدن، از ریشه درآمدن و خشکیدن. «باغ جان» که بهاری علیالدوام و بیزمان بود، بدل به «باغ خزان» میشود. باغی بیبرگ و عریان و استخوان درختان. دقیقتر: «روح باغ» بدل به «اسکلت باغ» میشود. آنتولوژی باغ بدل به رادیولوژی باغ میشود. دود و دخان «باغ سوخته» چشم را پر از آب اشک میکند، چشم را متأثر میکند، چشم را
میآزارد و باغ مثالی در برابر چگالی باغ پس مینشیند. اعصاب مسکوب تحریک شده، بغض کرده و پلکهایش میپرد. اما همچنان پلکهایش را سخت بر هم میفشارد. یک ماتریالیست فریاد میزند، کدام باغ؟ کدام باغ؟ کدام باغ دارد میسوزد؟ کی؟ کجا؟ در خیال شما؟ یا در جهان ما؟ براهنی میگوید: «اسماعیل! برویم از بالای نخلها موهای زنهای اهواز را جمع کنیم». باغستان و نخلستان. مسئله همان است که بود: خنکای نور و خرماپزان. آن باغها که میسوزد، نخلستانهای خوزستان است. در شعلههای نفت و جنگ. طرفه اینجا است، در «گفتوگو در باغ»، تنها باغ جان و باغ عدن روی باغ تن و باغ وطن تا نمیخورند، بل «باغ جان» هم بدل به «باغ جنون» میشود. پرسش این است: چگونه فرشتگان بدل به پلیس میشوند؟ چگونه چهرههایی از طلا بدل به چهرههایی از مس میشوند؟ اگر براهنی عناندار قلم بود، او که راوی تناقضها و تبدلهای محال است، قلم را چون چماقی بالای سر میگرداند و چوب الفی بر سر جان مینهاد، از گریبان «جان» طغرای «آجان» را درمیآورد و فوکووار، استخوان روح را در پرتو رادیولوژی قدرت مینهاد و از تلبیس ابلیس و فرشتگانی در ردای پلیس سخن میگفت. اینجا، این خط و خبط،
بر قلم خطاپوش مسکوب نرفته است. مسکوب را با تبدلهای محال چه کار؟ اما اگر تکانههای امر واقعی چرت آدم را پاره کند و چشمهایش را بگشاید، در برابرش بهجای فرشته پلیس را مییابد. این فرمولی ابدی و ادبی است. مسکوب: جاکن شده و از ریشه درآمده. رؤیای مقام امن در باغ خیال بدل به کابوس اقامت در گلخانه تبعید میشود. «در خواب... دو سه تا مأمور پلیس... میگویند: کارت شناسایی داری؟ نشان میدهم... چیزی نمیگویند و مثل این است که میپرسند: ... اینکه فقط یکساله است؟... کارت اقامت دیگری دارم، این یکی دهساله است... مهر پشت آن را نگاه میکند و همه را میگذارد توی جیبش. دیگران میآیند و میروند و کار من راه نمیافتد... چرا کارتهای من گیر کرده؟... التماس میکنم». باغ جان در حال بدلشدن به دوزخ جان است. باغ جان باغ جنون میشود: «حالی دارم که گویی اگر نتوانم کارتم را بگیرم، شکنجهام میکنند: در یک زیرزمین بزرگ، مثل ماشینخانه یا انبار دیگ شوفاژ، دو سه نفر را شکنجه میدهند که تنهای مدور و استوانهای شبیه دیگ بخار یا بدنه حشرهای عظیم دارند. پا و سرشان دیده نمیشود. آنها را روی پایههایی خواباندهاند، بدنشان فلزی به رنگ آهن
تفته، سرخ و آتشگرفته و جابهجا بنفش و سربی و زنگاری است. بعضی بندها و عضلههای پارهشده را میخ پرچ کردهاند و جاهای دیگر را جوشکاری. شکنجهدهندگان دیده نمیشوند، فقط شعلههای مشعل جوشکاری و زبانه آتش دیده میشود... مثل این است که مردهاند و جلادهای ناپیدا و ناشناختهای بیجهت تن پاره و شکسته آنها را وصله میکنند». چه شده است؟ دقیقا، چه قطعهای روی چه قطعهای جوش داده میشود؟ آیا دستی نامرئی، در حال ارهکردن قطعههایی از «روز دوزخی ایاز» و «ظلالله» و جوشدادن آنها، وصلهکردن آنها به «گفتوگو در باغ» است؟ شکنجه تن که طنینی براهنیایی دارد، چگونه در شکوه جان مسکوب درج میشود؟ تلخک میگوید: باغ باغها! چه حرفها! باغه باغه، لبو داغه، لاش اندماغه! اسماعیل چند سالی پیشتر از گفتوگو در باغ نوشته شده است، اما باغ- تیمارستان و باغ جنون این، ردیهای بر باغ جان آن است. بعدا قبل از قبلا. ردیه متن پیش از نوشتهشدن متن. ردیه بر تعالی و نادرونماندگاری باغ. براهنی میگوید: «بیرون باغ نیست، زندگی باغ نیست، مرگ هم باغ نیست». دو داستان درباره زمان: زمان درونماندگار و تعالی زمان. تاخوردگیها و هزارتوی زمان و زمان بیتا.
دقیقتر: باغ مینوتور و باغ مینیاتور. باغی مطبق و باغی معلق. باغی با ریشههایی در طبقات زمین و لایههای نفت و باغی ریشه در باد. باغ در دو قاب. دو عکس. دو انعکاس. پرسش این است: باغ ایرانی چگونه منعکس میشود؟ بر چه پردهای؟ بر پردهای روی دیوار یا بر پردهای گسترده بر زمین؟ بر پردهای معلق یا بر پردهای سرنگون؟ آینهدار باغ ایرانی حوض است. آبنمایی تخت و صیقلی، شفاف و حساس به نور، نگاتیوی با عکس وارون درختان و ستونها. آبنمایی چون آبنمای چهلستون. اما چه خواهد شد، اگر حوض ایرانی بهجای آب با نفت پر شود؟ دقیقتر: با «روغن سوخته». حوض، روغن، باغ و جز و ولزی داغ: «حوض هاراگوچی». موزه هنرهای معاصر، در سال 1356، اثری با نام «ماده و فکر» از هنرمند ژاپنی، نوریکی هاراگوچی خریداری کرد. حوضی انباشته با روغن سوخته، نهادهشده در کف رمپ موزه. با سطحی صیقلی، شفاف و حساس. چون آینهای زنگاری و سیاه. با انعکاس در، دیوار و سقف موزه در آن. شهره به «حوض هاراگوچی». موزه هنرهای معاصر در رهن معماری ایرانی است. بهویژه با بادگیرهایش. اما، در کف آن، در ته راه سراشیب، مارپیچ رو به پایین رمپ آن، در اعماق آن، ناخودآگاه سیاسی و رانه
مادی هنر نو ایران درج شده است: انعکاس زیباییشناسی در نفت. انعکاس باغ ایرانی در حوض روغن سوخته. موزه و کمپانیهای نفتی. موزه و راکفلر. رتقوفتق هنر با پول سیاه. با طلای سیاه. اسماعیل منظومهای ضد زیباشناسی. دقیقتر: ضد زیباشناسی نفتی: «ایشان عاشق شعر رابرت فراست، صدای فرانک سیناترا و فیلمهای قدیمی جان وین هستند/ .../ و مردان محترمی هستند که از موزه هنری پدر سالار راکفلر بارها دیدار کردهاند/ .../ و گرچه همه کودتاهای جهان را آنان بهراه انداختهاند،/ جنایتکار شناخته نمیشوند، مگر آنکه عکسش ثابت شود/ و شب و روز نفت میدوشند و مینوشند». براهنی از «واقعیت» پرده برمیدارد و «امر واقعی» را نشان میدهد: موزه واقعی را. آنچه را خط خورده خطاب میکند، عیان میکند: «خونینشهر نفتکشی است بمباران شده که در موزهای به تماشایش گذاشتهاند». مکانکاوی موزه. دقیقتر: از باستانشناسی به تبارشناسی. موزه چگونه با گفتار قدرت مفصلبندی میشود؟ موزه چه را عیان و چه را کتمان میکند؟ حوض چگونه تحویض (تحویظ)، تفویض و تعویض میشود؟ از نو سریسازی میکنیم: براهنی، هاراگوچی و ایران درودی. به ایران درودی باز میگردیم. براهنی چه
میکند؟ آیا براهنی در کار خوابگزاری و تعبیر یک کابوس-رؤیا است؟ کابوسی فوکویی، کابوس تیمارستان و درمانگاه و زندان، در بطن رؤیای باغ ایرانی؟ آیا براهنی دارد فرمول فوکویی «ایران روح یک جهان بیروح» را بازنویسی میکند؟
براهنی سطرهای اسماعیل را با چه نوشته است؟ جوهر یا نفت؟ یا با روغن حوض هاراگوچی؟
آنچه اینجا مهم است، طنین فرانتس فانون است. دقیقتر: طنین اعماق. طنین گود. طنین گودال. باز هم دقیقتر: صدای «دوزخیان روی زمین». باز هم دقیقتر: «نفرینیان زیرزمین» طنین بالا و پایین. اورست و چاه نفت. البرز و گودال. چه شده است؟ صدای اهریمن از کجا به گوش میرسد؟ آیا آژیدهاک همتای دیگری هم دارد که در اورست به بند کشیده شده است؟ اصلا چرا آژیدهاک به قعر جهنم فرو نیافتاده و آنجا، آن بالا، در البرزکوه زنجیر شده است؟ فریدون چه میکند؟ جابهجایی دوزخ؟ زیر و زبر کردن طبقاتالارض؟ تاخوردن سیمای انقلابی روی سیمای زمینشناس؟ اسماعیل و خون سیاوشان. البرزکوه و اهریمنان. چهکسی از سیاوش و فریدون و ضحاک سخن میکند؟ مسکوب یا براهنی؟ چینههای طبقاتی. چینههای زمینشناختی. قله و مغاک. زیر و زبر شدن. تاخوردن «امر والا» روی «امر دون». دقیقتر: جوشش «امر زشت» از زیر پای «امر زیبا». دوزخ امر زیبا. سوزاندن زیبایی. گرایشی ضد زیباشناختی. ضجههای زشت در صحنههای زیبا. مهمتر: صرفنظر از «شعر عالی». براهنی خطاب به اسماعیل میگوید: «و دوزخ تجربی است/ تو آن را تجربه کردهای، حتی اگر شعرهای چندان عالی هم نگفته باشی». مسئله این است:
فرورفتن آفتاب در ماتحت زیبایی. براهنی زیر لوای زیبایی نمینویسد. تحت زیبایی مینویسد. از زیر زیبایی. از آنچه که تحت امر زیبا است. از «ماتحت زیبایی». چینههای زمینشناختی. چینههای طبقاتی. چینههای زیباشناختی. صدای ناقدان در سراسر دهه شصت بلند است: اینها شعر نیست. نثر است. انسجام ندارد. گسیخته است. شعر نیست، حرافی است. ما میگوییم: حرافی نیست، حفاری است. حفاری زیباشناختی. «ظلالله» و «اسماعیل» بیش از «تاریخ زیبایی» به «تاریخ زشتی» تعلق دارند. بیش از «روح زیبایی» به «استخوان زیبایی». فرمول این است: اسکلت زیبایی چیست؟ زشتی. پرسش این است: ساختارگرایی یا اسکلتشناسی؟ براهنی صرفا با ساختارهای صوری ادبی کار نمیکند، بل اسکلت ادبی را از دل اسکلتهای زنده و جاندار، از دل گوشت و خون بیرون میکشد. از دل خاک. چرا نام ساختارگراترین متن نظری او آغشته به خاک است؟ «کیمیا و خاک». متنی در رهن ادبیت ادبیات و ساختارهای ادبی. متنی در میان راه ساختارگرایی و فرمالیسم. ماده ادبی صرفا ادبی نیست. ماده ادبی ریشه در خاک دارد. انعکاس باغ ایرانی در حوض هاراگوچی. انعکاس هنر معاصر در روغن سوخته و نفت. در جهان براهنیایی، ابدان بدون سایه،
در پرتو نور آفتابی غایب روشن نمیشوند، بل خود شعلهورند. جنون براهنیایی: زل بدون ظل. آفتابی در امعا و احشا. دقیقتر: آفتابی در ماتحت ابدان: قاضی شربر. اندراج ماده ادبی در امعا و احشای آدمی. اینجا، بند ناف متن ادبی به بطن خاک گره خورده است. رگهای متن از رگهای خاک خون میمکد. رگهای ما و رگهای خاک. رضا براهنی و ایران درودی. شرهکردن نفت روی بوم. فوران نفت از پالت. تموج رنگ روغن در روغن سوخته. رشحات رنگ و بوم بر طبقات خاک و بوم. بومیشدن بوم. اقیلمیشدن قلم. لابهلایههای زمین در لایههای رنگ. در سال 1348، شرکت «آیتیتی»، پیمانکار خط لوله نفت آبادان-ماهشهر، به جستوجوی هنرمندی برای نقشزدن لولههای نفت، کار را به ایران درودی سپرد. آنچه درودی نقش کرد، لولههای نفتی بود، خزیده، از پسزمینهای سفید، انگاراز پالایشگاهی یخی، از جهانی منجمد، با ابرهایی سیاه در دل ابرهایی سفید، بر سر و چسبیده به طاق آسمان، بل طوفانهایی از بوران در دل ابرهای دخانی، یا دودهای دویده در متن ابرهای سفید، لولههایی خزیده، آمده و رسیده و ناگهان چون رگی بریده، قطع شده، دهان باز کرده، با سرریز مادهای قرمز، چون خون، و از دل این قرمزی
باز شبح-شعلهای سیاه برون جسته، رفته تا همان بالا، تا دل بورانهای یخ و دودهای دخان، اندراج نفت در خون و آتش، اندراج نفت در دوزخ و زمهریر. نام این تابلو: «رگهای زمین، رگهای ما» است. سریها پی در پی از راه میرسند: اسماعیل، کیمیا و خاک و رگهای زمین، رگهای ما. شاملو در شعر «اشارتی»، تقدیمشده به ایران درودی میگوید: «تو خطوط شباهت را تصویر کن:/ آه و آهن و آهک زنده/ دود و دروغ و درد را -/ که خاموشی/ تقوای ما نیست». «تمامی الفاظ جهان را در اختیار داشتیم و/ آن نگفتیم/ که به کار آید/ چراکه تنها یک سخن/ یک سخن در میانه نبود:/ آزادی! ما نگفتیم/ تو تصویرش کن!». چه کسی از درودی سخن میگوید؟ شاملو یا براهنی؟ کدام شعر؟ اشارتی یا اسماعیل؟ مسئله چیست؟ آه و آهن و آهک زنده یا آزادی؟ ماتریالیسم یا اومانیسم؟ چرا شاملو، طرفهالعینی، اسکلت مادی اثر هنری را لمس میکند، بعد، آن را رها میکند و باز، از نو روح آزادی را در آغوش میکشد؟ چرا میگوید ما نگفتیم، تو تصویرش کن؟ آیا شاعر دل آن را ندارد چون نقاش دستوبالش را نفتی و روغنی کند؟ نقاش از شاعر پیش میافتد. نفت- رنگ ده دوازده سالی زودتر از نفت- واژه متولد میشود. مسئله
صرفا اخوتنامه نیست. همدلی و هماختی با خواهران هم هست. رگهای زمین رگهای ما، خواهر ارشد اسماعیل است. درودی نفت و خون را نقش میزند، رنگ روغن نفت و خون را باز مینماید، اما چه میشد اگر با خون، نفت، قیر و روغن سوخته بوم را آغشته میکرد؟ بهویژه با خون گرفتهشده از کارگران نفت؟ چرا در متن تابلوی درودی چهره و تن هیچ کارگری دیده نمیشود؟ مثلا کارگرانی با کلاه ایمنی بر سر. این تنزدن از تن انسان چه معنا دارد؟ آیا او میخواهد از خطی اومانیستی بگسلد؟ «هوشنگ پزشکنیا»، نقاش و کارمند شرکت نفت، در سال 1337 دکلهای نفتی را نقش میکند. در یکی از این نقشها، کارگران هم دیده میشوند. در کاری دیگر، او روی چهره کارگران زوم میکند. سه کارگر، در یک قاب، با کلاه ایمنی بر سر. در برابر پسزمینهای تهی و سفید-آبی. امحای دکلها و افشای چهرهها. درودی نقشدار نقش چهرهها نمیشود، اما گام بلندی بهسوی تقویم شرهکردن نفت بر روی بوم و اندراج رنگ در روغن بر میدارد. چه باید کرد؟ چهرهگشایی کارگران یا رمزگشایی اسکلت مادی اثر هنری؟ کدام استراتژی ماتریالیستیتر است؟ نوشتن یا نبشتن؟ نقشکردن یا نبشکردن؟
مسئله این است: «نفت» یا «نفط». «تفاوت» یا «تفاوط». بهصحنهآمدن یکی بازیگر پر ادا و اطوار. بله، طای دستهدار. بانوی مکش مرگ مای سیاهبازیهای فلسفی ایران در دهه هفتاد. نشمه آقای دریدا. بل مترجمان آقای دریدا. اما چگونه؟ difference در دستگاه فلسفی «دریدا» دو معنا دارد: تفاوت و تعویق. پاری مترجمان در زبان اجتهاد نکردهاند و بیجهد و جعل در برابر آن، همان نهادهاند. تفاوت و تعویق. گاه تفاوت و تأخیر. براهنی با ادغام اول و آخر تفاوت و تأخیر، با سرهمکردن «تفا» و «خیر»، آن را به «تفاخیر» برگردانده. دریدا، با بدل کردن e پس از r به a، چون لغزیدن دست در هنگام نوشتن، چون خطخوردگی و ناخوانایی، چون چکیدن لکهای جوهر بر روی واژه و ناخواناماندن واژه، چون درج ظل و سایهای در متن، در دل difference واژه differance را جعل کرده، تا از نقصان و غیاب ابدی معنای دال، تعویق بیپایان آنچه در پس پشت دال است، سخن بگوید. لغزش ابدی آوا و معنا. نزدیکی بسیار آوا و دوری بسیار معنا. لغزش ظل بهسوی زل. از لغزش تا به طا. این روش و این نمط، موجب بسط ید پاری دیگر از مترجمان شده، تا با دست باز و با بدلکردن واجی در واژه، «تفاوت» را «تفاوط»
بنویسند. اینجا، سخن از براهنی است، اما در این وهله سخن او به کار نمیآید. اینجا، در زل تفاوط، تفاخیر بخار میشود. مسئله این است: نفت یا نفط؟ نفت سره یا نفت ناسره؟ نفت درجشده در زبان پاک و نیالوده به واژگان و واجهای عربی، یا نفط آلوده به طای عربی؟ مسئله این است: نفت مرکز یا نفط حاشیه؟ نفط بهمثابه مکمل. بهمثابه supplement. دقیقتر: نفت شمال یا نفط جنوب؟ طای دستهدار، اسطخوان لای زخم واژه نفط است. نفط، خط و خطه نفت را در زبان نشاندار میکند. تا اطلاع ثانوی باید نفت را نفط نوشت. نفط را باید بهسوی خط و خطه جنوبیاش راند. نفت زبان پالوده و پاک است و جای پا، رد حذف و لکه نفتی را که بر تاریخ این واژه، چکیده پنهان میکند. اما، نفط این رد حذف را نشاندار میکند. نفت بیتفاوت و نفط «تفاوت آلوده» است.
6. فرمول مسکوب چیست؟ باغ جان، بیآلایش است. فرمول براهنی در طراز دیگری است: باغ جنون، آلوده است. باغ جنون در نفت ریشه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.