حق به شهر از منظر زنان
«حق به شهر» از مفاهیم مهم مطرحشده توسط فیلسوف شهیر فرانسوی، هانری لوفور است. این مفهوم در چند دهه گذشته توجه بسیاری از نظریهپردازان شهری را به خود جلب کرده و در مركز جنبشهای اجتماعی جدید قرار گرفته تا آنجا كه بسیاری از متفكران، انقلابهای عصر جدید را اساسا انقلابی شهری میدانند. لوفور شهر را بهعنوان یک ساختار اجتماعی در نظر میگیرد. فضاهای شهری علاوه بر مشخصات فیزیکی دربرگیرنده جنبههای فرهنگی و اجتماعی نیز هستند که با روابط جنسیتی مردان و زنان در ساختار اجتماعی شهر ارتباط پیدا میکند. در رشته جغرافیای اجتماعی، بسیاری از مطالعات انتشاریافته جدید، به تحلیل ارتباط میان فضا، جنسیت و جنس میپردازند. این بررسیها جنبههای جدیدی از فضای اجتماعی را بررسی و تصویری از شهر ارائه میکنند که تاکنون در پژوهشهای متداول کمتر به آن توجه شده است. کتاب «شهر و جنسیت» كه بهتازگی از سوی انتشارات كلاغ منتشر شده مجموعه مقالاتی است درباره ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زیست زنان در شهر كه نظریات لوفور را از منظر جنسیتی نقد و بررسی میكند. این مجموعه گزیدهای است از مقالههای پژوهشی که در سالهای اخیر در نشریات مختلف بینالمللی انتشار یافتهاند و مینوش صدوقیانزاده آنها را گردآوری و ترجمه کرده است. جلد اول این مجموعه در سال 1394 توسط همین ناشر و مترجم منتشر شده بود. این مجموعه به مسائلی مانند پیچیدگیهای کنونی شکلهای تبعیض فضایی-جنسیتی، حق به فضا، تحرک فضایی یا حق جابهجایی در فضا و اهمیت نظریات «شهر جنسیتبرابر» میپردازد و همچنین نمونهای را از چالشهای زنان برای دسترسی به فضا در یکی از کشورهای حاشیه خلیجفارس مطرح میكند. بیشتر نوشتههای این مجموعه بر نظریه «تقاطع» تمرکز کردهاند که در چند دهه اخیر از کانونهای مهم بحث در موضوع جنسیت بوده است. نظریه تقاطع در پیوند با گفتمان موج سوم فمینیسم به پدیده تبعیض جنسیتی در زمینههای گوناگون اجتماعی، نژادی، قومی، طبقاتی و... توجه میکند. این نظریه با نگاهی به درهمپیچی تبعیض جنسیتی با تبعیضهای دیگری براساس نژاد، قومیت، گرایش جنسی و... نشان میدهد که این تقاطع چگونه تبعیض جنسی را به معضلی متفاوت بدل میکند. جین ولنتاین و همکارانش در مقاله «شیوههای نگاه: تبعیض جنسی-تعصبی از یاد رفته؟» ضمن تأکید بر اهمیت نمایش پیچیدگیها و سیالیت ناشی از برخورد تبعیض جنسیتی با دیگر شکلهای ستم، پیامد ناخواسته آن، یعنی پنهانشدن ساختار قدرت مردسالاری در مناسبات پیچیده اجتماعی و ایجاد توهم ناچیزپنداری آن را نشان میدهد. پژوهش آنان نمونههایی به دست میدهد از شکلهای پیچیده و ظریفی که ساختار قدرت مردسالاری برای پنهانداشتن خود به کار میگیرد. آنان در بخشی از پژوهش خود شکلهای نامحسوس جداسازی جنسیتی فضا را نشان میدهند و بر استمرار وجود محرومیت فضایی زنان تأکید میورزند. در بخشی دیگر، با واکاوی شیوههای نامحسوس رفتار و گفتار، جنبههای دیگری از برتریطلبی جنسی مبتنیبر بدن را در شیوه استفاده از فضا آشکار میکنند، باورهایی که حتی در زنان نیز درونی شده است. بخش سوم این پژوهش به روشهایی چون اسلامهراسی یا تبعیض طبقاتی اشاره دارد که برتریجویی مردسالارانه پشت آنها پنهان میشود. در این مجموعه دو مقاله ابعاد متفاوت نظریه لوفور درباره حق به شهر را از منظر جنسیتی بررسی كرده و ابهامهای آن را شرح داده است. مقاله «حق به شهر جنسیتی: شکلهای گوناگون تعلق در زندگی روزمره» به قلم تووی فنستر چالشی است با نظریه لوفور به لحاظ نادیدهگرفتن ساختار مردسالارانه قدرت در تعیین و تعریف حق به شهر. به نظر فنستر «عرصه عمومی» -که لوفور نظریه حق به شهر را آشکارا به آن ربط میدهد- فضایی است که در تسلط مردان و در حقیقت براساس جدایی عرصههای خصوصی و عمومی شکل گرفته که لوفور به آن بیتوجه است. ساختار مردسالارانه قدرت که بر جدایی قلمرو خصوصی و عمومی تأکید میكند، در همان راستا مردان را متعلق به فضای شهر و زنان را متعلق به فضای خانه میداند و این دوگانهای است متضمن برتری مردانه، زیرا عرصه عمومی محل اداره اجتماع و تصمیمگیریهای اساسی و کار و کسب درآمد است و خانه به امور خانگی و مراقبت بدون مزد اختصاص دارد. یاسمین بیبیجان در مقاله خود «جنسیت، فضای شهری و حق به زندگی روزمره» بر اهمیت زندگی روزمره و نقش آن در تجربه فضا تأکید میکند. او زندگی روزمره را محملی برای درک حق جنسیتی به فضا و مفهومسازی آن به شمار میآورد و معتقد است که تصویرکردن زندگی روزمره زنان در فضای شهر به مطالبات و نیازهای آنان در شهر عینیت میبخشد و از این راه میتوان برنامهریزی و مدیریت فضایی شهر را با واقعبینی هدایت کرد. مقاله هنسن «جنسیت و تحرک: رویکردهای نو برای توسعه پایدار» با تکیه بیشتر بر نظریه تقاطع (گرهخوردن تبعیض ناشی از جنسیت با تبعیض ناشی از برنامهریزی فضا) بر زمینه اجتماعی تأکید میكند. هنسن در پژوهش خود به بررسی مسئله تحرک فضایی و رابطه آن با ساختار جنسیت میپردازد. او با بررسی پیچیدگیهای این رابطه در تعمیمهایی تردید میورزد که پیرامون آن شکل گرفتهاند. هنسن از زوایه پایداری محیط به پیوند جنسیت و حرکت در فضای شهر مینگرد و تأکید میکند که گرچه تحرک زنان در بسیاری از جوامع به معنای خروج زنان از فضای خصوصی و دسترسی آنان به امکانات گوناگون است (تأثیر تحرک بر ساختار جنسیت) اما این همبستگی همواره و در همه شرایط صادق نیست. به باور او، با قراردادن متن جغرافیایی و اجتماعی و فرهنگی در مرکز تحلیلهای خود و با دوریجستن از تعمیمهای فراگیر میتوان به درکی ژرفتر از مسئله دست یافت. همچنین در مفهومسازی تأثیر جنسیت بر تحرک ضروری است که فرد درون خانواده، محله، منطقه و جامعه بزرگتر دیده شود؛ این عوامل زمینهای همگی در شناخت چگونگی و چرایی تأثیر جنسیت بر تحرک اهمیت دارند. پرسشهای مهمی درباره ارتباط جنسیت و تحرک پایدار مطرح است که باید به آنها پاسخ داد. برای نمونه، با آنکه الگوهای سفر زنان بیشتر منطبق بر الگوی تحرک پایدار است (سفرهای کوتاه، استفاده از وسایل نقلیه غیرموتوری مانند دوچرخه یا پیادهروی...)، آیا این پدیده دسترسی برابر به امکانات و فرصتها را هم دربر دارد یا ناشی از اجبار زنان است؟ هرچند تمامی مقالات كتاب نظریه خود را براساس پژوهشهای میدانی استوار کردهاند، اما دو مقاله به مکانهای خاص میپردازند. مقاله لیندا سندبرگ و مالین رِنبلوم «تجسم شهر آرمانی: برنامهریزی شهر جنسیتبرابر در اومئو، سوئد» درباره پژوهشهای محلی جنسیتبرابر است که در شهر اومئوی سوئد اجرا شدهاند و مقاله «زنان قطری راه خود را در فضای جنسیتی باز میکنند» به قلم کریستینا گولکووسکا تحلیلی از شرایط فضایی- جنسیتی در امیرنشین قطر است. سندبرگ و رنبلوم با اشاره به پروژههای گوناگون برابری جنسیتی به تحلیل شیوههای تولید انگاره آرمانشهرهای جنسیتبرابر میپردازند؛ انگارههایی که در فرایند اجرای پروژههای محلی شکل میگیرند و فضاهای متفاوتی برای تبدیلشدن مناسبات قدرت جنسیتی به امر سیاسی فراهم میآورند. هدف مقاله پاسخ به این پرسش است که چگونه میتوان از انگارهها برای سیاسیکردن برابری جنسیتی و تغییردادن مناسبات قدرت بهره گرفت. نویسندگان مقاله معتقدند انگارهها میتوانند ابزاری برای آشکارکردن مناسبات قدرت پنهانشده در فضا و معماری و فعالیتهای جنسیتی فراهم آورند.مقاله کریستینا گولکووسکا به بررسی منظر اجتماعی و فرهنگی درحالتغییر و بازخوانی عاملیت زنان قطری در چارچوب الگوی فضای جنسیتی سنتی میپردازند. به باور نویسنده، زنان جوان قطری عاملیت خود را با هدایت نظامهای موجود و نه با درافتادن با هنجارهای اجتماعی- فرهنگی سنتی تحمیل میکنند. گولکووسکا با تحلیل دادههای موجود که از متن نوشتهها و نیز مشاهدات مردمشناختی (قومشناختی) و روایتهای مشترک به دست آمدهاند، به این نتیجه میرسد که زنان قطری درون الگوی فضاهای جنسیتی سنتی عمل میکنند و تمایل چندانی به براندازی آن ندارند. بهجای آن میکوشند عاملیت خود را در تغییر تدریجی نظامهای مستقرِ رفتار و عمل در فضا پیدا کنند.
«حق به شهر» از مفاهیم مهم مطرحشده توسط فیلسوف شهیر فرانسوی، هانری لوفور است. این مفهوم در چند دهه گذشته توجه بسیاری از نظریهپردازان شهری را به خود جلب کرده و در مركز جنبشهای اجتماعی جدید قرار گرفته تا آنجا كه بسیاری از متفكران، انقلابهای عصر جدید را اساسا انقلابی شهری میدانند. لوفور شهر را بهعنوان یک ساختار اجتماعی در نظر میگیرد. فضاهای شهری علاوه بر مشخصات فیزیکی دربرگیرنده جنبههای فرهنگی و اجتماعی نیز هستند که با روابط جنسیتی مردان و زنان در ساختار اجتماعی شهر ارتباط پیدا میکند. در رشته جغرافیای اجتماعی، بسیاری از مطالعات انتشاریافته جدید، به تحلیل ارتباط میان فضا، جنسیت و جنس میپردازند. این بررسیها جنبههای جدیدی از فضای اجتماعی را بررسی و تصویری از شهر ارائه میکنند که تاکنون در پژوهشهای متداول کمتر به آن توجه شده است. کتاب «شهر و جنسیت» كه بهتازگی از سوی انتشارات كلاغ منتشر شده مجموعه مقالاتی است درباره ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زیست زنان در شهر كه نظریات لوفور را از منظر جنسیتی نقد و بررسی میكند. این مجموعه گزیدهای است از مقالههای پژوهشی که در سالهای اخیر در نشریات مختلف بینالمللی انتشار یافتهاند و مینوش صدوقیانزاده آنها را گردآوری و ترجمه کرده است. جلد اول این مجموعه در سال 1394 توسط همین ناشر و مترجم منتشر شده بود. این مجموعه به مسائلی مانند پیچیدگیهای کنونی شکلهای تبعیض فضایی-جنسیتی، حق به فضا، تحرک فضایی یا حق جابهجایی در فضا و اهمیت نظریات «شهر جنسیتبرابر» میپردازد و همچنین نمونهای را از چالشهای زنان برای دسترسی به فضا در یکی از کشورهای حاشیه خلیجفارس مطرح میكند. بیشتر نوشتههای این مجموعه بر نظریه «تقاطع» تمرکز کردهاند که در چند دهه اخیر از کانونهای مهم بحث در موضوع جنسیت بوده است. نظریه تقاطع در پیوند با گفتمان موج سوم فمینیسم به پدیده تبعیض جنسیتی در زمینههای گوناگون اجتماعی، نژادی، قومی، طبقاتی و... توجه میکند. این نظریه با نگاهی به درهمپیچی تبعیض جنسیتی با تبعیضهای دیگری براساس نژاد، قومیت، گرایش جنسی و... نشان میدهد که این تقاطع چگونه تبعیض جنسی را به معضلی متفاوت بدل میکند. جین ولنتاین و همکارانش در مقاله «شیوههای نگاه: تبعیض جنسی-تعصبی از یاد رفته؟» ضمن تأکید بر اهمیت نمایش پیچیدگیها و سیالیت ناشی از برخورد تبعیض جنسیتی با دیگر شکلهای ستم، پیامد ناخواسته آن، یعنی پنهانشدن ساختار قدرت مردسالاری در مناسبات پیچیده اجتماعی و ایجاد توهم ناچیزپنداری آن را نشان میدهد. پژوهش آنان نمونههایی به دست میدهد از شکلهای پیچیده و ظریفی که ساختار قدرت مردسالاری برای پنهانداشتن خود به کار میگیرد. آنان در بخشی از پژوهش خود شکلهای نامحسوس جداسازی جنسیتی فضا را نشان میدهند و بر استمرار وجود محرومیت فضایی زنان تأکید میورزند. در بخشی دیگر، با واکاوی شیوههای نامحسوس رفتار و گفتار، جنبههای دیگری از برتریطلبی جنسی مبتنیبر بدن را در شیوه استفاده از فضا آشکار میکنند، باورهایی که حتی در زنان نیز درونی شده است. بخش سوم این پژوهش به روشهایی چون اسلامهراسی یا تبعیض طبقاتی اشاره دارد که برتریجویی مردسالارانه پشت آنها پنهان میشود. در این مجموعه دو مقاله ابعاد متفاوت نظریه لوفور درباره حق به شهر را از منظر جنسیتی بررسی كرده و ابهامهای آن را شرح داده است. مقاله «حق به شهر جنسیتی: شکلهای گوناگون تعلق در زندگی روزمره» به قلم تووی فنستر چالشی است با نظریه لوفور به لحاظ نادیدهگرفتن ساختار مردسالارانه قدرت در تعیین و تعریف حق به شهر. به نظر فنستر «عرصه عمومی» -که لوفور نظریه حق به شهر را آشکارا به آن ربط میدهد- فضایی است که در تسلط مردان و در حقیقت براساس جدایی عرصههای خصوصی و عمومی شکل گرفته که لوفور به آن بیتوجه است. ساختار مردسالارانه قدرت که بر جدایی قلمرو خصوصی و عمومی تأکید میكند، در همان راستا مردان را متعلق به فضای شهر و زنان را متعلق به فضای خانه میداند و این دوگانهای است متضمن برتری مردانه، زیرا عرصه عمومی محل اداره اجتماع و تصمیمگیریهای اساسی و کار و کسب درآمد است و خانه به امور خانگی و مراقبت بدون مزد اختصاص دارد. یاسمین بیبیجان در مقاله خود «جنسیت، فضای شهری و حق به زندگی روزمره» بر اهمیت زندگی روزمره و نقش آن در تجربه فضا تأکید میکند. او زندگی روزمره را محملی برای درک حق جنسیتی به فضا و مفهومسازی آن به شمار میآورد و معتقد است که تصویرکردن زندگی روزمره زنان در فضای شهر به مطالبات و نیازهای آنان در شهر عینیت میبخشد و از این راه میتوان برنامهریزی و مدیریت فضایی شهر را با واقعبینی هدایت کرد. مقاله هنسن «جنسیت و تحرک: رویکردهای نو برای توسعه پایدار» با تکیه بیشتر بر نظریه تقاطع (گرهخوردن تبعیض ناشی از جنسیت با تبعیض ناشی از برنامهریزی فضا) بر زمینه اجتماعی تأکید میكند. هنسن در پژوهش خود به بررسی مسئله تحرک فضایی و رابطه آن با ساختار جنسیت میپردازد. او با بررسی پیچیدگیهای این رابطه در تعمیمهایی تردید میورزد که پیرامون آن شکل گرفتهاند. هنسن از زوایه پایداری محیط به پیوند جنسیت و حرکت در فضای شهر مینگرد و تأکید میکند که گرچه تحرک زنان در بسیاری از جوامع به معنای خروج زنان از فضای خصوصی و دسترسی آنان به امکانات گوناگون است (تأثیر تحرک بر ساختار جنسیت) اما این همبستگی همواره و در همه شرایط صادق نیست. به باور او، با قراردادن متن جغرافیایی و اجتماعی و فرهنگی در مرکز تحلیلهای خود و با دوریجستن از تعمیمهای فراگیر میتوان به درکی ژرفتر از مسئله دست یافت. همچنین در مفهومسازی تأثیر جنسیت بر تحرک ضروری است که فرد درون خانواده، محله، منطقه و جامعه بزرگتر دیده شود؛ این عوامل زمینهای همگی در شناخت چگونگی و چرایی تأثیر جنسیت بر تحرک اهمیت دارند. پرسشهای مهمی درباره ارتباط جنسیت و تحرک پایدار مطرح است که باید به آنها پاسخ داد. برای نمونه، با آنکه الگوهای سفر زنان بیشتر منطبق بر الگوی تحرک پایدار است (سفرهای کوتاه، استفاده از وسایل نقلیه غیرموتوری مانند دوچرخه یا پیادهروی...)، آیا این پدیده دسترسی برابر به امکانات و فرصتها را هم دربر دارد یا ناشی از اجبار زنان است؟ هرچند تمامی مقالات كتاب نظریه خود را براساس پژوهشهای میدانی استوار کردهاند، اما دو مقاله به مکانهای خاص میپردازند. مقاله لیندا سندبرگ و مالین رِنبلوم «تجسم شهر آرمانی: برنامهریزی شهر جنسیتبرابر در اومئو، سوئد» درباره پژوهشهای محلی جنسیتبرابر است که در شهر اومئوی سوئد اجرا شدهاند و مقاله «زنان قطری راه خود را در فضای جنسیتی باز میکنند» به قلم کریستینا گولکووسکا تحلیلی از شرایط فضایی- جنسیتی در امیرنشین قطر است. سندبرگ و رنبلوم با اشاره به پروژههای گوناگون برابری جنسیتی به تحلیل شیوههای تولید انگاره آرمانشهرهای جنسیتبرابر میپردازند؛ انگارههایی که در فرایند اجرای پروژههای محلی شکل میگیرند و فضاهای متفاوتی برای تبدیلشدن مناسبات قدرت جنسیتی به امر سیاسی فراهم میآورند. هدف مقاله پاسخ به این پرسش است که چگونه میتوان از انگارهها برای سیاسیکردن برابری جنسیتی و تغییردادن مناسبات قدرت بهره گرفت. نویسندگان مقاله معتقدند انگارهها میتوانند ابزاری برای آشکارکردن مناسبات قدرت پنهانشده در فضا و معماری و فعالیتهای جنسیتی فراهم آورند.مقاله کریستینا گولکووسکا به بررسی منظر اجتماعی و فرهنگی درحالتغییر و بازخوانی عاملیت زنان قطری در چارچوب الگوی فضای جنسیتی سنتی میپردازند. به باور نویسنده، زنان جوان قطری عاملیت خود را با هدایت نظامهای موجود و نه با درافتادن با هنجارهای اجتماعی- فرهنگی سنتی تحمیل میکنند. گولکووسکا با تحلیل دادههای موجود که از متن نوشتهها و نیز مشاهدات مردمشناختی (قومشناختی) و روایتهای مشترک به دست آمدهاند، به این نتیجه میرسد که زنان قطری درون الگوی فضاهای جنسیتی سنتی عمل میکنند و تمایل چندانی به براندازی آن ندارند. بهجای آن میکوشند عاملیت خود را در تغییر تدریجی نظامهای مستقرِ رفتار و عمل در فضا پیدا کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.