مروری بر كتاب «چگونه ماركس بخوانيم؟» اثر پيتر آزبورن
خوانشي نوين از ماركس
نیما شریفی
ماركس بهعنوان اندیشمندی كه همواره برای مخاطبانش چالشبرانگیز بوده، از طرق مختلفی بازخوانی میشود كه البته به دلیل ساختار عملگرا، سیاسی و انقلابی دیدگاههایش كانون نوعی برچسبزنی- چه از جانب طرفداران و چه از سوی مخالفانش- قرار میگیرد. این برچسبزنی به دلیل ماهیت فوقالذكر با خوانش اندیشمندان دیگر (مثلا فروید) فرق دارد؛ طرفداران او متهم به تعصب و جزمگرایی میشوند؛ حال آنكه مخالفانش مرتجع، تجدیدنظرطلب، فاشیست یا انگل اجتماع خوانده میشوند. پیتر آزبورن در كتاب «چگونه ماركس بخوانیم؟» نگاهی دارد كه سویههای نوین و جالبی از ماركس را پیش چشم مخاطب میآورد و بازخوانی غیرجزمگرایانهای ارائه میدهد كه به قول خود او برآمده از دیدگاههای جزمستیز خود ماركس است كه اتفاقا در طول تاریخ ماركسیسم دستاویز دیدگاههای خلاقانه كسانی چون لوكاچ، آلتوسر، بنیامین، آدرونو و هوركهایمر بوده است. این كتاب از مجموعه كتابهای شناختهشده «چگونه بخوانیم» به ویراستاری سایمون كریچلی است و نویسنده آن، پیتر آزبورن استاد فلسفه اروپایی مدرن دانشگاه میدلسكس لندن است. این کتاب که در سال 1388 به قلم اکبر معصومبیگی و توسط انتشارات «دیگر»
منتشر شده بود به تازگی به همت انتشارات گلآذین بازنشر شده است. ترجمه دیگری از این کتاب نیز به قلم امیرهوشنگ افتخاریراد و توسط انتشارات «رخداد نو» در سال 1391 منتشر شده است.
نگاه ماركس به فلسفه نگاهی نوین است. از سویی او دیدگاه كانتی اتكای دستاوردهای فلسفی به عناصر تجربی را پیش میكشد و از طرف دیگر - برخلاف كانت- عمل را واجد فعلیتی میداند كه علیرغم حسپذیریاش، از ساحت انفعالی مورد نظر كانت و فویرباخ فراتر میرود. در واقع این محسوساتاند كه در قالب عمل (انقلابی)، زمینه تحقق فلسفه را در قالب انحلال پرولتریا فراهم میسازند. جالب اینجاست كه پرولتاریا درصدد بقای هویتی خود- در شكل همیشگی و تحت استثمارش- نیست و طالب آن است كه كلیت فلسفه را به مثابه عنصر آگاهیبخش به خدمت گیرد تا بتواند تغییری هستیشناسانه در خردش ایجاد كند. این تغییر هستیشناسانه از جانب طبقهای كه عملا طبقهای از جامعه مدنی نیست 1 - در عین آنكه هست- منادی انحلال همه طبقات است.
ماركس نگاهی تاریخی به فعالیت نوع بشر و شكلگیری پدیدهای به نام سرمایه دارد. از نظر او آنچه مهم است، روابط اجتماعیای است كه منجر به سرمایهداری میشود. سرمایهداری وجود خود را مدیون دو چیز است: چیزی به نام سرمایه از یك طرف و نیروی كار قابل خرید از طرف دیگر. از نظر ماركس قدرت سرمایه در خرید نیروی كار - به مثابه تنها عنصری كه قابلیت تولید ارزش اضافی را داراست- از آن چیزی شبیه خونآشام یا زامبی میسازد. سرمایه ثابت- ساختمانها، ماشینآلات و قطعات- قادر نیست به افزایش مقدار سرمایه كمك كند اما میتواند در قالب كار مرده، چنان به سرمایه متغیر (نیروی كار) بچسبد و خون آن را بمكد كه دائما بتواند خود را بازتولید كند. اینجاست كه ماركس از سرمایه به مثابه كار مرده یاد میكند؛ چرا كه همچون زامبی بقای خود را مدیون نیروی كاری است كه با نپرداختن مزد واقعی روزِ كاریاش دائم استثمارش میكند. كارگر در فرایند كار مزدی و تولید محصول دچار ازخودبیگانگی میشود. این ازخودبیگانگی واجد چهار مرحله یا جهت است كه البته همزمان با یكدیگر به وقوع میپیوندند و ترتیب زمانی ندارند؛ ازخودبیگانگی كارگر از فراوردهاش، فعالیتش، خودش و
همنوعانش. تنها از خودبیگانگی نوع دوم (از فعالیت) قادر است منجر به شكلگیری عمل انقلابی شود؛ چراكه هم هدفها و هم وسایل دستیافتن به این هدفها از بیرون تحمیل میشوند؛ از جانب فلان مدیر، بهمان سرپرست یا سركارگری كه نماینده منافع صاحبِ وسایل تولید است... این شكل از خودبیگانگی است كه به احتمال بسیار مقاومت كارگران را سبب میشود و به تشكیل سازمان و مبارزه میانجامد. از اینجا نقش اساسی اتحادیهگرایی در بطن ساختار فرایند كار سرمایهداری مشخص میشود. (صص 82-83)
اما آیا از نظر ماركس هر نوع پول یا كالایی دربردارنده صفت سرمایه است یا روابط اجتماعی خاصی لازم است كه شكل نوین سرمایه پدیدار گردد؟ ماركس در توضیح انباشت بهاصطلاح نخستین یادآور میشود كه در فرایند شكلگیری این انباشت، آنچه مهم است این نیست كه چگونه پول لازم برای ایجاد سرمایه فراهم شده است؛ بلكه اهمیت موضوع در آن است كه چگونه روابط اجتماعیای شكل میگیرد كه بنا بر آن پدیدهای اجتماعی چون سرمایه موجودیت مییابد؛ به زبان سادهتر پرسش این است كه عامل شكلگیری پدیده مدرنی چون سرمایهداری از كجا آغاز میشود؟ ماركس فرایند انباشت بهاصطلاح نخستین را در بریتانیا - به مثابه قدرت اول امپریالیستی آن زمان- تحلیل تاریخی میكند. او دیدگاه اخلاقی جان لاك و آدام اسمیت را مبنی بر اینكه از ابتدای تاریخ دو گروه وجود داشتند كه «یكی از آنها امساك میكرد و دیگری اسراف» مورد تمسخر قرار میدهد؛ دیدگاهی كه درصدد است از مالكیت خصوصی اتهامزدایی كند و سرانجام به این نتیجه برسد كه گروه دوم پس از مدتی فقط نیروی بازوی خود را داشتند، حال آنكه دسته اول با امساك توانستند اموالی را جمعآوری كنند و بدینترتیب در پایان گروه دوم برای بقای
زندگی نیازمند آن بود كه برای گروه اول كار كند و از آنها پول یا كالای لازم را برای ادامه زیست دریافت كند- برخلاف همه این خوشبینیها و ترفندهای اخلاقی به نفع سرمایهداران، ماركس بر این نكته پای میفشارد كه انباشت به اصطلاح نخستین مانند اكثریت قریببهاتفاق رویدادهای تاریخی مملو از قساوت و غارت بوده است. به عنوان مثال در بریتانیا این كار- كه به شكلگیری سرمایه در روابط اجتماعی سرمایهدارانه انجامید - با رفع مالكیت دهقانان از زمینهای پدری، تاراج اموال كلیسای كاتولیك طی دوره نهضت اصلاح دین در سده شانزدهم، «انتقال تقلبی املاك دولتی» پس از «انقلاب شكوهمند» كذایی 1688 و «غصب دارایی فئودالی و طایفهای و تبدیل آن به مالكیت خصوصی مدرن در شرایط وحشتافكنی بیرحمانه» در جریان موسوم به «پاكسازی املاك» در سده هجدهم و آغازین سالهای سده نوزدهم به سرانجام رسیده است. (صص 162-163) بدینترتیب باید بین انباشت بهاصطلاح نخستین در بریتانیا - كه از شیوه تولید فئودالی به سرمایهداری دگردیسی یافت- با این نوع از انباشت در كشورهای سوسیالیستی چون روسیه و چین كه از سوسیالیسم دولتی به سمت سرمایهداری جست زدند- تفاوت قائل شد. همین
نكته است كه ماركس را برای ما معاصر میكند و قابلیت تحلیل ساختاری را فراگرد میآورد.
ماركس دو نوع فعالیت را به مثابه «نخستین عمل انسانی» یادآور میشود كه ظاهرا متناقض به نظر میآیند اما به یكدیگر مرتبطاند. یكی از آنها تولید و وسایل لازم برای تولید است و دیگری تولید بهمثابه رفع نیازهای جدید. اما نباید فراموش كرد كه اولی خود به مثابه توضیح دومی است. وقتی وسایل لازم برای تولید را تولید میكنیم، درواقع داریم دست به تولید چیزهایی میزنیم كه پیشتر به آن نیاز نداشتهایم و از اینرو نیازی جدید به حساب میآید. این نخستین عمل اجتماعی یك باب سومی هم دارد كه چیزی نیست جز زادوولدی كه میدانیم تأثیر مستقیمی بر سازمان كار دارد؛ چون رابطه بین طبیعت و جامعه را استمرار میبخشد و سویههای طبیعی انسان را به زندگی مدرن او متصل میكند. سرمایهداری بهواسطه برآمدن از مدرنیته واجد خصلت انكارناپذیر آن یعنی تخریب خلاق است. همین تخریب خلاق یكی از نقاط پررنگ انقلاب دائمی در وسایل تولید، قطعات و تولید فراوردههای هرچه جدیدتر در جهت ارضای نیازهای جدید انسان است. جدا از آنكه سرمایهداری دائما عرصههای اجتماعی چون خانواده، فرهنگ و دین را دچار انقلاب دائمی میكند، خودش هم از گزند این انقلاب در امان نیست و تن به
اتفاق نوینتری میدهد كه كمونیسم نام دارد. آن چیزی كه در كمونیسم اهمیت دارد تقابل مالكیت یا عدم مالكیت نیست بلكه چیزی مهمتر یعنی تضاد كار و سرمایه است. لذا كمونیسم زمینهای است كه در آن كار به مثابه «ذات ذهنی مالكیت خصوصی» تكلیف خود را با سرمایه بهمنزله كار عینی مشخص میكند. از نظر ماركس كالا هیروگلیفی است كه باید رمززدایی شود و وظیفه این عمل به دوش نقد اقتصاد سیاسی است كه ارزش كالا را بر حسب كار اجتماعی لازم كه در آن به كار رفته معین میكند نه به بیان عامیانه ارزش خود شیء.
فلسفه ماركس متافیزیك ماده و قوانین حاكم بر ماده در حال حركت نیست بلكه به نوعی خود ذهن است. اینگونه است كه ماركس با كمك پویایی ذهن- و این ایراد دوجانبه فلسفه و واقعیت كه نمیتوانند بر یكدیگر منطبق شوند- درصدد برمیآید نقد دین فویرباخ را از آسمان به زمین بیاورد و برخلاف او كه معتقد بود انسانها خصوصیات مادی را به عناصر ماوراءالطبیعی نسبت میدهند، متافیزیك كالا را آشكار و از آن رمززدایی كند. نباید فراموش كرد كه نقد اقتصاد سیاسی ماركس ادامه نقد دین فویرباخ منتها تلویحا به تعبیر خودش در زمینی زمینی است. فویرباخ برای ماركس شكل مهرآگینی دارد؛ هم از او در نقد دین میآموزد و هم او را به منزله كسی (یا فیلسوفی) كه در نهایت به دنبال تفسیر جهان است، از خشم خود ایمن نمیدارد و دیدگاه تغییرگرایانه خود را پی میگیرد. كمونیسم یكی از پرچالشترین مفاهیم ماركس بوده است كه بارها از جانب منتقدان به مثابه یوتوپیاگرایی رد شده است. اما ماركس این مرحله را گزینهای مدرنتر در پیشرفت و نزدیكتر به پروژه روشنگری میداند، روشنگریای كه میتواند سرمایهداری را از عناصر گوتیك- و چه بسا آركائیكش- رهایی بخشد. «اكنون در موقعیتی هستیم كه
میتوانیم مقصود ماركس را از كمونیسم همچون «نفی ایجابی مالكیت خصوصی بهمنزله با خودبیگانگی انسان» دریابیم. غرض این است كه كمونیسم مالكیت خصوصی را به چنان شیوهای برمیاندازد كه بشریت را به مرحله پیشرفتهتری از بالندگی تاریخی سوق میدهد، زیرا كه این شكل از كمونیسم با همه این احوال آن چیزهایی از نظام مالكیت خصوصی را حفظ میكند كه به بالندگی انسان یاری رسانده است؛ به سخن دیگر، محتوای «انسانی» قدرت مولد و زاینده آن و تولید نیازهای تازه آن، كه در چارچوب خود نظام مالكیت خصوصی بیگانه شده است» (ص 121).
پینوشت:
1- پرولتریا با تعریف قرن نوزدهمیاش نمیتواند عنصری در پارلمان داشته باشد و از نظر حقوقی نیز به دلایل مادی قابلیت رقابت- مثلا در دادگاهها- را با دیگر طبقات ندارد.
ماركس بهعنوان اندیشمندی كه همواره برای مخاطبانش چالشبرانگیز بوده، از طرق مختلفی بازخوانی میشود كه البته به دلیل ساختار عملگرا، سیاسی و انقلابی دیدگاههایش كانون نوعی برچسبزنی- چه از جانب طرفداران و چه از سوی مخالفانش- قرار میگیرد. این برچسبزنی به دلیل ماهیت فوقالذكر با خوانش اندیشمندان دیگر (مثلا فروید) فرق دارد؛ طرفداران او متهم به تعصب و جزمگرایی میشوند؛ حال آنكه مخالفانش مرتجع، تجدیدنظرطلب، فاشیست یا انگل اجتماع خوانده میشوند. پیتر آزبورن در كتاب «چگونه ماركس بخوانیم؟» نگاهی دارد كه سویههای نوین و جالبی از ماركس را پیش چشم مخاطب میآورد و بازخوانی غیرجزمگرایانهای ارائه میدهد كه به قول خود او برآمده از دیدگاههای جزمستیز خود ماركس است كه اتفاقا در طول تاریخ ماركسیسم دستاویز دیدگاههای خلاقانه كسانی چون لوكاچ، آلتوسر، بنیامین، آدرونو و هوركهایمر بوده است. این كتاب از مجموعه كتابهای شناختهشده «چگونه بخوانیم» به ویراستاری سایمون كریچلی است و نویسنده آن، پیتر آزبورن استاد فلسفه اروپایی مدرن دانشگاه میدلسكس لندن است. این کتاب که در سال 1388 به قلم اکبر معصومبیگی و توسط انتشارات «دیگر»
منتشر شده بود به تازگی به همت انتشارات گلآذین بازنشر شده است. ترجمه دیگری از این کتاب نیز به قلم امیرهوشنگ افتخاریراد و توسط انتشارات «رخداد نو» در سال 1391 منتشر شده است.
نگاه ماركس به فلسفه نگاهی نوین است. از سویی او دیدگاه كانتی اتكای دستاوردهای فلسفی به عناصر تجربی را پیش میكشد و از طرف دیگر - برخلاف كانت- عمل را واجد فعلیتی میداند كه علیرغم حسپذیریاش، از ساحت انفعالی مورد نظر كانت و فویرباخ فراتر میرود. در واقع این محسوساتاند كه در قالب عمل (انقلابی)، زمینه تحقق فلسفه را در قالب انحلال پرولتریا فراهم میسازند. جالب اینجاست كه پرولتاریا درصدد بقای هویتی خود- در شكل همیشگی و تحت استثمارش- نیست و طالب آن است كه كلیت فلسفه را به مثابه عنصر آگاهیبخش به خدمت گیرد تا بتواند تغییری هستیشناسانه در خردش ایجاد كند. این تغییر هستیشناسانه از جانب طبقهای كه عملا طبقهای از جامعه مدنی نیست 1 - در عین آنكه هست- منادی انحلال همه طبقات است.
ماركس نگاهی تاریخی به فعالیت نوع بشر و شكلگیری پدیدهای به نام سرمایه دارد. از نظر او آنچه مهم است، روابط اجتماعیای است كه منجر به سرمایهداری میشود. سرمایهداری وجود خود را مدیون دو چیز است: چیزی به نام سرمایه از یك طرف و نیروی كار قابل خرید از طرف دیگر. از نظر ماركس قدرت سرمایه در خرید نیروی كار - به مثابه تنها عنصری كه قابلیت تولید ارزش اضافی را داراست- از آن چیزی شبیه خونآشام یا زامبی میسازد. سرمایه ثابت- ساختمانها، ماشینآلات و قطعات- قادر نیست به افزایش مقدار سرمایه كمك كند اما میتواند در قالب كار مرده، چنان به سرمایه متغیر (نیروی كار) بچسبد و خون آن را بمكد كه دائما بتواند خود را بازتولید كند. اینجاست كه ماركس از سرمایه به مثابه كار مرده یاد میكند؛ چرا كه همچون زامبی بقای خود را مدیون نیروی كاری است كه با نپرداختن مزد واقعی روزِ كاریاش دائم استثمارش میكند. كارگر در فرایند كار مزدی و تولید محصول دچار ازخودبیگانگی میشود. این ازخودبیگانگی واجد چهار مرحله یا جهت است كه البته همزمان با یكدیگر به وقوع میپیوندند و ترتیب زمانی ندارند؛ ازخودبیگانگی كارگر از فراوردهاش، فعالیتش، خودش و
همنوعانش. تنها از خودبیگانگی نوع دوم (از فعالیت) قادر است منجر به شكلگیری عمل انقلابی شود؛ چراكه هم هدفها و هم وسایل دستیافتن به این هدفها از بیرون تحمیل میشوند؛ از جانب فلان مدیر، بهمان سرپرست یا سركارگری كه نماینده منافع صاحبِ وسایل تولید است... این شكل از خودبیگانگی است كه به احتمال بسیار مقاومت كارگران را سبب میشود و به تشكیل سازمان و مبارزه میانجامد. از اینجا نقش اساسی اتحادیهگرایی در بطن ساختار فرایند كار سرمایهداری مشخص میشود. (صص 82-83)
اما آیا از نظر ماركس هر نوع پول یا كالایی دربردارنده صفت سرمایه است یا روابط اجتماعی خاصی لازم است كه شكل نوین سرمایه پدیدار گردد؟ ماركس در توضیح انباشت بهاصطلاح نخستین یادآور میشود كه در فرایند شكلگیری این انباشت، آنچه مهم است این نیست كه چگونه پول لازم برای ایجاد سرمایه فراهم شده است؛ بلكه اهمیت موضوع در آن است كه چگونه روابط اجتماعیای شكل میگیرد كه بنا بر آن پدیدهای اجتماعی چون سرمایه موجودیت مییابد؛ به زبان سادهتر پرسش این است كه عامل شكلگیری پدیده مدرنی چون سرمایهداری از كجا آغاز میشود؟ ماركس فرایند انباشت بهاصطلاح نخستین را در بریتانیا - به مثابه قدرت اول امپریالیستی آن زمان- تحلیل تاریخی میكند. او دیدگاه اخلاقی جان لاك و آدام اسمیت را مبنی بر اینكه از ابتدای تاریخ دو گروه وجود داشتند كه «یكی از آنها امساك میكرد و دیگری اسراف» مورد تمسخر قرار میدهد؛ دیدگاهی كه درصدد است از مالكیت خصوصی اتهامزدایی كند و سرانجام به این نتیجه برسد كه گروه دوم پس از مدتی فقط نیروی بازوی خود را داشتند، حال آنكه دسته اول با امساك توانستند اموالی را جمعآوری كنند و بدینترتیب در پایان گروه دوم برای بقای
زندگی نیازمند آن بود كه برای گروه اول كار كند و از آنها پول یا كالای لازم را برای ادامه زیست دریافت كند- برخلاف همه این خوشبینیها و ترفندهای اخلاقی به نفع سرمایهداران، ماركس بر این نكته پای میفشارد كه انباشت به اصطلاح نخستین مانند اكثریت قریببهاتفاق رویدادهای تاریخی مملو از قساوت و غارت بوده است. به عنوان مثال در بریتانیا این كار- كه به شكلگیری سرمایه در روابط اجتماعی سرمایهدارانه انجامید - با رفع مالكیت دهقانان از زمینهای پدری، تاراج اموال كلیسای كاتولیك طی دوره نهضت اصلاح دین در سده شانزدهم، «انتقال تقلبی املاك دولتی» پس از «انقلاب شكوهمند» كذایی 1688 و «غصب دارایی فئودالی و طایفهای و تبدیل آن به مالكیت خصوصی مدرن در شرایط وحشتافكنی بیرحمانه» در جریان موسوم به «پاكسازی املاك» در سده هجدهم و آغازین سالهای سده نوزدهم به سرانجام رسیده است. (صص 162-163) بدینترتیب باید بین انباشت بهاصطلاح نخستین در بریتانیا - كه از شیوه تولید فئودالی به سرمایهداری دگردیسی یافت- با این نوع از انباشت در كشورهای سوسیالیستی چون روسیه و چین كه از سوسیالیسم دولتی به سمت سرمایهداری جست زدند- تفاوت قائل شد. همین
نكته است كه ماركس را برای ما معاصر میكند و قابلیت تحلیل ساختاری را فراگرد میآورد.
ماركس دو نوع فعالیت را به مثابه «نخستین عمل انسانی» یادآور میشود كه ظاهرا متناقض به نظر میآیند اما به یكدیگر مرتبطاند. یكی از آنها تولید و وسایل لازم برای تولید است و دیگری تولید بهمثابه رفع نیازهای جدید. اما نباید فراموش كرد كه اولی خود به مثابه توضیح دومی است. وقتی وسایل لازم برای تولید را تولید میكنیم، درواقع داریم دست به تولید چیزهایی میزنیم كه پیشتر به آن نیاز نداشتهایم و از اینرو نیازی جدید به حساب میآید. این نخستین عمل اجتماعی یك باب سومی هم دارد كه چیزی نیست جز زادوولدی كه میدانیم تأثیر مستقیمی بر سازمان كار دارد؛ چون رابطه بین طبیعت و جامعه را استمرار میبخشد و سویههای طبیعی انسان را به زندگی مدرن او متصل میكند. سرمایهداری بهواسطه برآمدن از مدرنیته واجد خصلت انكارناپذیر آن یعنی تخریب خلاق است. همین تخریب خلاق یكی از نقاط پررنگ انقلاب دائمی در وسایل تولید، قطعات و تولید فراوردههای هرچه جدیدتر در جهت ارضای نیازهای جدید انسان است. جدا از آنكه سرمایهداری دائما عرصههای اجتماعی چون خانواده، فرهنگ و دین را دچار انقلاب دائمی میكند، خودش هم از گزند این انقلاب در امان نیست و تن به
اتفاق نوینتری میدهد كه كمونیسم نام دارد. آن چیزی كه در كمونیسم اهمیت دارد تقابل مالكیت یا عدم مالكیت نیست بلكه چیزی مهمتر یعنی تضاد كار و سرمایه است. لذا كمونیسم زمینهای است كه در آن كار به مثابه «ذات ذهنی مالكیت خصوصی» تكلیف خود را با سرمایه بهمنزله كار عینی مشخص میكند. از نظر ماركس كالا هیروگلیفی است كه باید رمززدایی شود و وظیفه این عمل به دوش نقد اقتصاد سیاسی است كه ارزش كالا را بر حسب كار اجتماعی لازم كه در آن به كار رفته معین میكند نه به بیان عامیانه ارزش خود شیء.
فلسفه ماركس متافیزیك ماده و قوانین حاكم بر ماده در حال حركت نیست بلكه به نوعی خود ذهن است. اینگونه است كه ماركس با كمك پویایی ذهن- و این ایراد دوجانبه فلسفه و واقعیت كه نمیتوانند بر یكدیگر منطبق شوند- درصدد برمیآید نقد دین فویرباخ را از آسمان به زمین بیاورد و برخلاف او كه معتقد بود انسانها خصوصیات مادی را به عناصر ماوراءالطبیعی نسبت میدهند، متافیزیك كالا را آشكار و از آن رمززدایی كند. نباید فراموش كرد كه نقد اقتصاد سیاسی ماركس ادامه نقد دین فویرباخ منتها تلویحا به تعبیر خودش در زمینی زمینی است. فویرباخ برای ماركس شكل مهرآگینی دارد؛ هم از او در نقد دین میآموزد و هم او را به منزله كسی (یا فیلسوفی) كه در نهایت به دنبال تفسیر جهان است، از خشم خود ایمن نمیدارد و دیدگاه تغییرگرایانه خود را پی میگیرد. كمونیسم یكی از پرچالشترین مفاهیم ماركس بوده است كه بارها از جانب منتقدان به مثابه یوتوپیاگرایی رد شده است. اما ماركس این مرحله را گزینهای مدرنتر در پیشرفت و نزدیكتر به پروژه روشنگری میداند، روشنگریای كه میتواند سرمایهداری را از عناصر گوتیك- و چه بسا آركائیكش- رهایی بخشد. «اكنون در موقعیتی هستیم كه
میتوانیم مقصود ماركس را از كمونیسم همچون «نفی ایجابی مالكیت خصوصی بهمنزله با خودبیگانگی انسان» دریابیم. غرض این است كه كمونیسم مالكیت خصوصی را به چنان شیوهای برمیاندازد كه بشریت را به مرحله پیشرفتهتری از بالندگی تاریخی سوق میدهد، زیرا كه این شكل از كمونیسم با همه این احوال آن چیزهایی از نظام مالكیت خصوصی را حفظ میكند كه به بالندگی انسان یاری رسانده است؛ به سخن دیگر، محتوای «انسانی» قدرت مولد و زاینده آن و تولید نیازهای تازه آن، كه در چارچوب خود نظام مالكیت خصوصی بیگانه شده است» (ص 121).
پینوشت:
1- پرولتریا با تعریف قرن نوزدهمیاش نمیتواند عنصری در پارلمان داشته باشد و از نظر حقوقی نیز به دلایل مادی قابلیت رقابت- مثلا در دادگاهها- را با دیگر طبقات ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.