تنوع زیستجهان موسیقایی
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
این سؤال پس از مراسم خاکسپاری پرجنبوجوش محمدرضا شجریان تاکنون مرتب در مدارهای مغزی من چرخ میخورد: آیا موسیقی میتواند زیست جهان انسانی ما را به طور کامل بازنمایی کند؟ من تخصصی در شناخت آواز ایرانی و موسیقی سنتی ردیف و حتی تبحری در حظبردن شنیداری از ظرایف این نوع موسیقی ندارم.
بااینهمه از شنیدن آواز «پر کن پیاله را... » از شجریان با شعر فریدون مشیری و آهنگسازی مشکاتیان، لذت میبرم. پژوهشهایی که در چند دهه اخیر در زمینه مغز و موسیقی انجام شده، نشان میدهد گوناگونی سلیقه و ذوق در درک موسیقایی شاید به اندازه تفاوتها در ساختار بدنی و مغزی انسانها باشد. آیا شما میتوانید باور کنید که زیگموند فروید، پدر روانکاوی که طرز تفکر فلسفی جهان را دگرگون کرده، مدعی بوده که موسیقی را نمیفهمیده است. آیا میشود تصور کرد فرویدی که در شهر وین مملو از موسیقی، در دوران گذار موسیقی غرب از سبک رمانتیک به مدرن، زندگی میکرد و گوستاو ماهلر، آهنگساز معروف، مشتری جلسات روانکاوی او بوده، جزء چهار درصد از افرادی باشد که اختلال درک موسیقایی (آمیوزیا) دارند؟ از طرف دیگر سخت است باور کرد که فروید آنطورکه خود وانمود میکرده، موسیقی را نمیفهمیده است! چطور ممکن است که او موسیقی را نمیفهمیده، اما از اجرای اپراهایی چون دونژوانی، عروسی فیگارو، فلوت سحرآمیز «موتزارت»، و «کارمن» بیزه لذت میبرده است.
عدهای از صاحبنظران عقیده دارند که فروید موسیقی را چون ناخودآگاه انسان دارای نیروی سرکش و مخربی میدانسته که باید با اگو یا «من» فرد از طریق زبان کنترل شود تا موجب طغیان امیال سرکش، تخریبی و مرگآور نشود. رویکردی که در روانکاوی فروید خود را نشان میدهد و بر پایه دوگانهپنداری عقل و احساس، دو نیروی متناقض، از دو جنس متفاوت قرار دارد. شاید بههمیندلیل، فروید میتوانسته از موسیقی اپرایی و آوازی که تحت هدایت روایت و گفتوگو پیش میرفته، با خیال راحت لذت ببرد، ولی از فهم موسیقی لخت و برهنه که مستقیم در خارج از اختیار زبان قرار داشته، پرهیز کند. البته همین منطق را درباره چرایی وابستگی موسیقی سنتی ایرانی به آواز و شعر میتوان دنبال کرد. با توجه به اینکه از نظر تاریخی و فرهنگی، همین دوگانهپنداری و جداسازی عقل و احساس در کشور ما نیز ریشهدار است. شاید به همین دلیل باشد که ما هم در سنت ایرانی خود کلام و شعر را در موسیقی حزنآلود سنتی ردیف همراه کردهایم تا گویا از گزند هیجانات سرکش و توفانی نهفته در موسیقی زایلکننده عقل هدایتگر در مصون باشیم؛ اما فروید در دوران زندگی خود در بین دو جنگ جهانی چنان خطر طغیان
مرگبار و اضطرابآور هیجانات ناخودآگاه را ملموس میدانسته که نهتنها حتی از توجه به موسیقی اپرایی ریچارد واگنر پرهیز میکرده، بلکه حتی خود را نسبت به تفکرات فیلسوفانی مانند شوپنهاور و نیچه نیز بیاعتنا نشان میداد؛ ولی یافتههای جدید در مغزپژوهی و پدیدارشناسی شناختی، نشان میدهد که احساس از عقل جدا نیست و ناخودآگاه از خودآگاه بیگانه و نسبت به آن
مهاجم نیست.
بدیهی است که موسیقی با هیجانات، عواطف و احساسات ما پیوندی دیرپا و پیش از تولد دارد و بدنمندی ذهن ما خود به نحوی موسیقایی است. به عبارتی موسیقی با خودآگاه پیشتأملی (ناخودآگاه) ما سخت در پیوند است؛ اما این خودبهخود دلیلی بر احتمال مهارناپذیر و لجامگسیختهبودن موسیقی یا آگاهی پیشتأملی در رابطه با بدن ـ سوژه ما نیست.
این بخش از ذهن ما که احساس و عواطف ما را شکل میدهد، از ابتدا وجود دارد تا عقل و منطق ما را بسازد. احساس و عقل از هم انشقاقناپذیرند؛ بنابراین موسیقی نیز از عقل جدا نیست. به همین علت است که بسیاری از هنرمندان، از جمله محمدرضا شجریان، استاد آواز ایرانی، به تجربه دریافتهاند که موسیقی شیوهای از تفکر است. اولین شکل آگاهی پیشتأملی در انسان در جریان تجربیات عاطفی بیناسوژهای از طریق تمییز عناصر موسیقایی صوت و تنظیم کنش متناسب با آن در جستوجوی معنا شکل میگیرد. در این فرایند زیست جهانی مهم نهفقط همه مدارهای مغزی ما بلکه سرتاسر بدن ما شرکت دارد و به این طریق است که اولین قدمها برای بدنمندی ذهن برداشته میشود؛ بنابراین موسیقی در اشکال اولیهاش، ساخته بدن ـ سوژهای انسانی است که خیلی زود صاحب تشکیلات شنوایی و تولید صوت میشود، از این طریق آگاهی پیشتأملی بیناسوژهای در مغز ما شکل میگیرد. به همین دلیل است که موسیقی در بدویترین شکل آن، نقش اساسی و بنیادی در ساختن زیست جهان ما دارد. در فرایند رشد تجربه موسیقایی تنمند، چه در وجه شنیداری و چه در وجه اجرائی آن، چه بیواسطه ابزار و چه در پیوند با ابزار
موسیقایی، محوریت بدن، بارز و مشخص است. کافی است که اجرای استادان موسیقی خودمان مانند شجریان، لطفی، علیزاده و کلهر را هنگام اجرا در سالنهای کنسرت ناظر باشید تا متوجه شوید که چگونه موسیقی آشکارکننده ذهن بدنمند بیناسوژهای آگاهییابنده و معنابخش در زندگی ماست. در این مثالها میتوان جلوهای کامل از بدنمندی، در کنش تنیدگی و بیناسوژایبودن خودآگاهی پیشتأملی (ناخودآگاه) انسان و وابستهبودن آن به شرایط مکانی، زمانی، تاریخی و جغرافیایی به صورت تجربهای دستهجمعی را شاهد بود. اگر به این اجراها دقت کنید، میتوانید احساس کنید که ساز با بدن نوازنده در هنگام کنش نوازندگی در هم میآمیزد و یکی میشود، بهطوریکه افتراق آن برای مخاطب موسیقی ممکن نیست.
در یک مثال فلسفی، مرلو پونتی این تنمندی توسعهیافته را که زیست جهان انسانی را گسترش میدهد، به عصای مردی کور تشبیه میکند، چون عصا برای مرد کور، ابزاری است که محدوده زیست جهان او را گسترش میدهد، همانطورکه سازی مانند تار یا کمانچه نهتنها میتواند محدوده زیست جهان نوازنده آن را گسترش دهد، بلکه طنین گسترش آن را میتوان در ذهن بدنمند یا مغز تمامی مخاطبان حاضر و غایب این اجراها شاهد بود. موسیقی، در هر نوع و سطح خود، جهانی وسیعتر را در مقابل ما میگستراند و رشد میدهد؛ بههمیندلیل، موسیقی تمامی شباهتها و تفاوتهای زیستی ما را در طول زندگی اجتماعی و فرهنگی نمایندگی میکند و باعث میشود تا این همه تنوع در ذوق و سلیقه موسیقایی ما انسانهای کره زمین دیده شود. موسیقی، از مرزهای جغرافیایی و تاریخی عبور میکند و قدرت تعامل، پذیرش و فهم فرهنگهای مختلف را افزایش میدهد و شباهتها و مشترکات میان آدمیان را تقویت میکند؛ بنابراین هر شکلی از موسیقی را باید پاس داشت که اساس زیست جهان متنوع ما را تشکیل میدهد.
این سؤال پس از مراسم خاکسپاری پرجنبوجوش محمدرضا شجریان تاکنون مرتب در مدارهای مغزی من چرخ میخورد: آیا موسیقی میتواند زیست جهان انسانی ما را به طور کامل بازنمایی کند؟ من تخصصی در شناخت آواز ایرانی و موسیقی سنتی ردیف و حتی تبحری در حظبردن شنیداری از ظرایف این نوع موسیقی ندارم.
بااینهمه از شنیدن آواز «پر کن پیاله را... » از شجریان با شعر فریدون مشیری و آهنگسازی مشکاتیان، لذت میبرم. پژوهشهایی که در چند دهه اخیر در زمینه مغز و موسیقی انجام شده، نشان میدهد گوناگونی سلیقه و ذوق در درک موسیقایی شاید به اندازه تفاوتها در ساختار بدنی و مغزی انسانها باشد. آیا شما میتوانید باور کنید که زیگموند فروید، پدر روانکاوی که طرز تفکر فلسفی جهان را دگرگون کرده، مدعی بوده که موسیقی را نمیفهمیده است. آیا میشود تصور کرد فرویدی که در شهر وین مملو از موسیقی، در دوران گذار موسیقی غرب از سبک رمانتیک به مدرن، زندگی میکرد و گوستاو ماهلر، آهنگساز معروف، مشتری جلسات روانکاوی او بوده، جزء چهار درصد از افرادی باشد که اختلال درک موسیقایی (آمیوزیا) دارند؟ از طرف دیگر سخت است باور کرد که فروید آنطورکه خود وانمود میکرده، موسیقی را نمیفهمیده است! چطور ممکن است که او موسیقی را نمیفهمیده، اما از اجرای اپراهایی چون دونژوانی، عروسی فیگارو، فلوت سحرآمیز «موتزارت»، و «کارمن» بیزه لذت میبرده است.
عدهای از صاحبنظران عقیده دارند که فروید موسیقی را چون ناخودآگاه انسان دارای نیروی سرکش و مخربی میدانسته که باید با اگو یا «من» فرد از طریق زبان کنترل شود تا موجب طغیان امیال سرکش، تخریبی و مرگآور نشود. رویکردی که در روانکاوی فروید خود را نشان میدهد و بر پایه دوگانهپنداری عقل و احساس، دو نیروی متناقض، از دو جنس متفاوت قرار دارد. شاید بههمیندلیل، فروید میتوانسته از موسیقی اپرایی و آوازی که تحت هدایت روایت و گفتوگو پیش میرفته، با خیال راحت لذت ببرد، ولی از فهم موسیقی لخت و برهنه که مستقیم در خارج از اختیار زبان قرار داشته، پرهیز کند. البته همین منطق را درباره چرایی وابستگی موسیقی سنتی ایرانی به آواز و شعر میتوان دنبال کرد. با توجه به اینکه از نظر تاریخی و فرهنگی، همین دوگانهپنداری و جداسازی عقل و احساس در کشور ما نیز ریشهدار است. شاید به همین دلیل باشد که ما هم در سنت ایرانی خود کلام و شعر را در موسیقی حزنآلود سنتی ردیف همراه کردهایم تا گویا از گزند هیجانات سرکش و توفانی نهفته در موسیقی زایلکننده عقل هدایتگر در مصون باشیم؛ اما فروید در دوران زندگی خود در بین دو جنگ جهانی چنان خطر طغیان
مرگبار و اضطرابآور هیجانات ناخودآگاه را ملموس میدانسته که نهتنها حتی از توجه به موسیقی اپرایی ریچارد واگنر پرهیز میکرده، بلکه حتی خود را نسبت به تفکرات فیلسوفانی مانند شوپنهاور و نیچه نیز بیاعتنا نشان میداد؛ ولی یافتههای جدید در مغزپژوهی و پدیدارشناسی شناختی، نشان میدهد که احساس از عقل جدا نیست و ناخودآگاه از خودآگاه بیگانه و نسبت به آن
مهاجم نیست.
بدیهی است که موسیقی با هیجانات، عواطف و احساسات ما پیوندی دیرپا و پیش از تولد دارد و بدنمندی ذهن ما خود به نحوی موسیقایی است. به عبارتی موسیقی با خودآگاه پیشتأملی (ناخودآگاه) ما سخت در پیوند است؛ اما این خودبهخود دلیلی بر احتمال مهارناپذیر و لجامگسیختهبودن موسیقی یا آگاهی پیشتأملی در رابطه با بدن ـ سوژه ما نیست.
این بخش از ذهن ما که احساس و عواطف ما را شکل میدهد، از ابتدا وجود دارد تا عقل و منطق ما را بسازد. احساس و عقل از هم انشقاقناپذیرند؛ بنابراین موسیقی نیز از عقل جدا نیست. به همین علت است که بسیاری از هنرمندان، از جمله محمدرضا شجریان، استاد آواز ایرانی، به تجربه دریافتهاند که موسیقی شیوهای از تفکر است. اولین شکل آگاهی پیشتأملی در انسان در جریان تجربیات عاطفی بیناسوژهای از طریق تمییز عناصر موسیقایی صوت و تنظیم کنش متناسب با آن در جستوجوی معنا شکل میگیرد. در این فرایند زیست جهانی مهم نهفقط همه مدارهای مغزی ما بلکه سرتاسر بدن ما شرکت دارد و به این طریق است که اولین قدمها برای بدنمندی ذهن برداشته میشود؛ بنابراین موسیقی در اشکال اولیهاش، ساخته بدن ـ سوژهای انسانی است که خیلی زود صاحب تشکیلات شنوایی و تولید صوت میشود، از این طریق آگاهی پیشتأملی بیناسوژهای در مغز ما شکل میگیرد. به همین دلیل است که موسیقی در بدویترین شکل آن، نقش اساسی و بنیادی در ساختن زیست جهان ما دارد. در فرایند رشد تجربه موسیقایی تنمند، چه در وجه شنیداری و چه در وجه اجرائی آن، چه بیواسطه ابزار و چه در پیوند با ابزار
موسیقایی، محوریت بدن، بارز و مشخص است. کافی است که اجرای استادان موسیقی خودمان مانند شجریان، لطفی، علیزاده و کلهر را هنگام اجرا در سالنهای کنسرت ناظر باشید تا متوجه شوید که چگونه موسیقی آشکارکننده ذهن بدنمند بیناسوژهای آگاهییابنده و معنابخش در زندگی ماست. در این مثالها میتوان جلوهای کامل از بدنمندی، در کنش تنیدگی و بیناسوژایبودن خودآگاهی پیشتأملی (ناخودآگاه) انسان و وابستهبودن آن به شرایط مکانی، زمانی، تاریخی و جغرافیایی به صورت تجربهای دستهجمعی را شاهد بود. اگر به این اجراها دقت کنید، میتوانید احساس کنید که ساز با بدن نوازنده در هنگام کنش نوازندگی در هم میآمیزد و یکی میشود، بهطوریکه افتراق آن برای مخاطب موسیقی ممکن نیست.
در یک مثال فلسفی، مرلو پونتی این تنمندی توسعهیافته را که زیست جهان انسانی را گسترش میدهد، به عصای مردی کور تشبیه میکند، چون عصا برای مرد کور، ابزاری است که محدوده زیست جهان او را گسترش میدهد، همانطورکه سازی مانند تار یا کمانچه نهتنها میتواند محدوده زیست جهان نوازنده آن را گسترش دهد، بلکه طنین گسترش آن را میتوان در ذهن بدنمند یا مغز تمامی مخاطبان حاضر و غایب این اجراها شاهد بود. موسیقی، در هر نوع و سطح خود، جهانی وسیعتر را در مقابل ما میگستراند و رشد میدهد؛ بههمیندلیل، موسیقی تمامی شباهتها و تفاوتهای زیستی ما را در طول زندگی اجتماعی و فرهنگی نمایندگی میکند و باعث میشود تا این همه تنوع در ذوق و سلیقه موسیقایی ما انسانهای کره زمین دیده شود. موسیقی، از مرزهای جغرافیایی و تاریخی عبور میکند و قدرت تعامل، پذیرش و فهم فرهنگهای مختلف را افزایش میدهد و شباهتها و مشترکات میان آدمیان را تقویت میکند؛ بنابراین هر شکلی از موسیقی را باید پاس داشت که اساس زیست جهان متنوع ما را تشکیل میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.