|

نگاهی به موسیقی- 13

حمید فرید

در دل ردیف دستگاهی ایران، بسیاری از گوشه‌ها، دارای اصالتی کهن و دیرینه هستند که ساختار آنها تا امروز حفظ شده است و شامل ملودی‌های قدیمی از شهرها و اقوام محلی ایران‌اند. یکی از این گوشه‌ها، آواز شوشتری است. گوشه یا مایه شوشتری، گوشه‌ای در موسیقی سنتی ایران است که در دستگاه همایون طبقه‌بندی می‌شود. «شوشتری» در کنار آواز «بیات اصفهان» از مهم‌ترین ملحقات دستگاه همایون به حساب می‌آید. اگر‌چه در طبقه‌بندی دستگاهی متداول، شوشتری معمولا جزء آوازهای پنج‌گانه نیست، ولی برخی آن را یک آواز محسوب کرده‌اند و برخی مانند «برونونتل» آن را یک دستگاه کوچک جداگانه بر‌شمرده‌اند‌ (معمولا از مشتقات همایون و گاهی از دستگاه چهارگاه دانسته می‌شود). «مرحوم مهدی خالدی» در مصاحبه‌ای نقش خود را در گسترش گوشه شوشتری به اندازه یک آواز مهم دانسته است؛ ازجمله دلایلی که برای استقلال شوشتری به‌عنوان یک آواز ذکر شده، گوشه درآمد برای شوشتری در ردیف‌های مختلف است. شوشتری بر‌گرفته از ملودی‌های محلی شوشتر و نواحی اطراف آن است. «شوشتر» بنا بر گفته تاریخ‌نویسان، از‌جمله حمزه اصفهانی، عربی‌شده تشتر (تستر) به معنای خوب‌تر است و چون شهر شوش رو به ویرانی می‌رفت، در شش‌فرسنگی آن بنا شد که خوش‌آب‌و‌هواتر و حاصلخیزتر از شوش بود. هر‌چند نام شوشتری به منطقه شوشتر اشاره می‌کند و به نظر می‌رسد که شوشتری ابتدا در منطقه اصفهان و فارس رواج داشته، اما بعدها در موسیقی دیگر مناطق ایران از‌جمله گیلان نیز رواج یافته است. نام «شوشترک» نیز برای این گوشه ذکر شده و در موسیقی آذربایجانی نیز دستگاهی به نام شوشتر وجود دارد که دارای شعبه‌هایی به نام شوشترک، امیری، سارنج، ترکیب و مثنوی است. در استان‌های جنوبی و فارس، ترانه‌هایی در مراسم عروسی رایج است که در شوشتری خوانده می‌شوند. با‌این‌حال شوشتری دارای حسی غم‌انگیز نیز توصیف می‌شود که عموما در تعزیه به کار گرفته می‌شود. در منطقه بوشهر از آواز شوشتری برای مراسم شادی همچون مراسم حنابندان با قالب آوازی «بیت‌خوانی» استفاده می‌شود. در فارس هم نوع مشابهی از شوشتری با نام «واسونک» متداول است؛ واسونک معمولا با صدای زنی که دایره می‌زند و در عروسی می‌خواند، شناخته می‌شود. همچنین در «بحور‌الالحان» گوشه‌ای به نام «شوشتری‌گردان» آمده است که فرصت‌الدوله آن را یکی از گوشه‌های دستگاه همایون نامیده و آن را مترادف با گوشه «فرنگ» ذکر کرده است. ریشه‌هایی از موسیقی در مایه شوشتری را می‌توان در آثار حکیم عمر خیام یافت. در رساله موسیقی که از وی بر جا مانده است -که خود شرحی است بر کتاب موسیقی اقلیدس (ریاضی‌دان یونانی)- دانگ‌هایی به اندازه چهارم درست را بر‌شمرده و نسبت فواصل آنها و نیز احساسی که بر هرکدام منسوب است، شرح داده است. دکتر ساسان سپنتا در چند مقاله این «ذوالاربع‌ها» (فاصله چهارم درست) را بررسی و فواصلشان را بر حسب سِنت (واحدی لگاریتمی برای اندازه‌گیری فواصل موسیقی) محاسبه کرده است. وی نشان می‌دهد که از بین چند ذوالاربعی که خیام از ابن‌سینا نقل کرده، یکی از آنها از نظر فواصل به گوشه شوشتری در موسیقی امروزی نزدیک است. گوشه‌های شوشتری عبارت‌اند از: میگلی؛ نام دهی است از توابع بخش ارژن شهرستان شیراز در استان فارس، مَرودشتی؛ از نام مرودشت استان فارس گرفته شده است و توجه بر درجه سوم همایون دارد و بهبهانی؛ از نام بهبهان در استان خوزستان برداشته شده است. گوشه شوشتری در دانگ بالای همایون قرار دارد و گوشه بختیاری نیز ترکیبی از مشخصه‌های مقام‌های شوشتری با همایون است و به‌طور‌کلی سه گوشه شوشتری، بختیاری و منصوری در فضای اوج دستگاه همایون قرار دارند. استاد علینقی وزیری در کتاب آواز‌شناسی خود آورده است: شوشتری مانند ابوعطاست، ولی با این تفاوت که به‌جای «سی بِمُل» در آواز ابوعطا از «سی بِکار» استفاده می‌شود و اغلب از تأثیر غم روی «سی بکار» ناله خفیفی داده می‌شود. شوشتری دارای گستردگی وسیعی از لحاظ مقامی است و از این‌رو تصنیف‌ها و آوازهای بسیاری در پرده شوشتری ساخته شده است. قطعات «بیا تا گل برافشانیم» در آلبوم «راز و نیاز» ساخته حسین علیزاده، «کاروان شهید» در آلبوم «چاووش هشت» به آهنگ‌سازی محمدرضا لطفی و صدای شهرام ناظری که در زمان شروع جنگ ایران و عراق ساخته شده و به‌عنوان بهترین تصنیف مورد تحسین قرار گرفت و همچنین تصنیف «غوغای ستارگان» به آهنگ‌سازی همایون خرم را می‌توان نام برد. استاد ابوالحسن صبا قطعه‌ای به نام «به زندان» ساخته که متأثر از آوای غمگین یک متهم که به زندان برده می‌شده است که بعدها حسین دهلوی بر اساس همین اثر، قطعه‌ای ارکسترال به نام «شوشتری برای ویولن و ارکستر» را نوشت که پس از آن در ارکسترهای مختلفی اجرا شده است. از نمونه‌های آوازی شنیداری این گوشه می‌توان به ساز و آواز شوشتری در آلبوم «دلشدگان» با صدای استاد محمدرضا شجریان روی اشعاری از حافظ و فریدون مشیری اشاره کرد.

در دل ردیف دستگاهی ایران، بسیاری از گوشه‌ها، دارای اصالتی کهن و دیرینه هستند که ساختار آنها تا امروز حفظ شده است و شامل ملودی‌های قدیمی از شهرها و اقوام محلی ایران‌اند. یکی از این گوشه‌ها، آواز شوشتری است. گوشه یا مایه شوشتری، گوشه‌ای در موسیقی سنتی ایران است که در دستگاه همایون طبقه‌بندی می‌شود. «شوشتری» در کنار آواز «بیات اصفهان» از مهم‌ترین ملحقات دستگاه همایون به حساب می‌آید. اگر‌چه در طبقه‌بندی دستگاهی متداول، شوشتری معمولا جزء آوازهای پنج‌گانه نیست، ولی برخی آن را یک آواز محسوب کرده‌اند و برخی مانند «برونونتل» آن را یک دستگاه کوچک جداگانه بر‌شمرده‌اند‌ (معمولا از مشتقات همایون و گاهی از دستگاه چهارگاه دانسته می‌شود). «مرحوم مهدی خالدی» در مصاحبه‌ای نقش خود را در گسترش گوشه شوشتری به اندازه یک آواز مهم دانسته است؛ ازجمله دلایلی که برای استقلال شوشتری به‌عنوان یک آواز ذکر شده، گوشه درآمد برای شوشتری در ردیف‌های مختلف است. شوشتری بر‌گرفته از ملودی‌های محلی شوشتر و نواحی اطراف آن است. «شوشتر» بنا بر گفته تاریخ‌نویسان، از‌جمله حمزه اصفهانی، عربی‌شده تشتر (تستر) به معنای خوب‌تر است و چون شهر شوش رو به ویرانی می‌رفت، در شش‌فرسنگی آن بنا شد که خوش‌آب‌و‌هواتر و حاصلخیزتر از شوش بود. هر‌چند نام شوشتری به منطقه شوشتر اشاره می‌کند و به نظر می‌رسد که شوشتری ابتدا در منطقه اصفهان و فارس رواج داشته، اما بعدها در موسیقی دیگر مناطق ایران از‌جمله گیلان نیز رواج یافته است. نام «شوشترک» نیز برای این گوشه ذکر شده و در موسیقی آذربایجانی نیز دستگاهی به نام شوشتر وجود دارد که دارای شعبه‌هایی به نام شوشترک، امیری، سارنج، ترکیب و مثنوی است. در استان‌های جنوبی و فارس، ترانه‌هایی در مراسم عروسی رایج است که در شوشتری خوانده می‌شوند. با‌این‌حال شوشتری دارای حسی غم‌انگیز نیز توصیف می‌شود که عموما در تعزیه به کار گرفته می‌شود. در منطقه بوشهر از آواز شوشتری برای مراسم شادی همچون مراسم حنابندان با قالب آوازی «بیت‌خوانی» استفاده می‌شود. در فارس هم نوع مشابهی از شوشتری با نام «واسونک» متداول است؛ واسونک معمولا با صدای زنی که دایره می‌زند و در عروسی می‌خواند، شناخته می‌شود. همچنین در «بحور‌الالحان» گوشه‌ای به نام «شوشتری‌گردان» آمده است که فرصت‌الدوله آن را یکی از گوشه‌های دستگاه همایون نامیده و آن را مترادف با گوشه «فرنگ» ذکر کرده است. ریشه‌هایی از موسیقی در مایه شوشتری را می‌توان در آثار حکیم عمر خیام یافت. در رساله موسیقی که از وی بر جا مانده است -که خود شرحی است بر کتاب موسیقی اقلیدس (ریاضی‌دان یونانی)- دانگ‌هایی به اندازه چهارم درست را بر‌شمرده و نسبت فواصل آنها و نیز احساسی که بر هرکدام منسوب است، شرح داده است. دکتر ساسان سپنتا در چند مقاله این «ذوالاربع‌ها» (فاصله چهارم درست) را بررسی و فواصلشان را بر حسب سِنت (واحدی لگاریتمی برای اندازه‌گیری فواصل موسیقی) محاسبه کرده است. وی نشان می‌دهد که از بین چند ذوالاربعی که خیام از ابن‌سینا نقل کرده، یکی از آنها از نظر فواصل به گوشه شوشتری در موسیقی امروزی نزدیک است. گوشه‌های شوشتری عبارت‌اند از: میگلی؛ نام دهی است از توابع بخش ارژن شهرستان شیراز در استان فارس، مَرودشتی؛ از نام مرودشت استان فارس گرفته شده است و توجه بر درجه سوم همایون دارد و بهبهانی؛ از نام بهبهان در استان خوزستان برداشته شده است. گوشه شوشتری در دانگ بالای همایون قرار دارد و گوشه بختیاری نیز ترکیبی از مشخصه‌های مقام‌های شوشتری با همایون است و به‌طور‌کلی سه گوشه شوشتری، بختیاری و منصوری در فضای اوج دستگاه همایون قرار دارند. استاد علینقی وزیری در کتاب آواز‌شناسی خود آورده است: شوشتری مانند ابوعطاست، ولی با این تفاوت که به‌جای «سی بِمُل» در آواز ابوعطا از «سی بِکار» استفاده می‌شود و اغلب از تأثیر غم روی «سی بکار» ناله خفیفی داده می‌شود. شوشتری دارای گستردگی وسیعی از لحاظ مقامی است و از این‌رو تصنیف‌ها و آوازهای بسیاری در پرده شوشتری ساخته شده است. قطعات «بیا تا گل برافشانیم» در آلبوم «راز و نیاز» ساخته حسین علیزاده، «کاروان شهید» در آلبوم «چاووش هشت» به آهنگ‌سازی محمدرضا لطفی و صدای شهرام ناظری که در زمان شروع جنگ ایران و عراق ساخته شده و به‌عنوان بهترین تصنیف مورد تحسین قرار گرفت و همچنین تصنیف «غوغای ستارگان» به آهنگ‌سازی همایون خرم را می‌توان نام برد. استاد ابوالحسن صبا قطعه‌ای به نام «به زندان» ساخته که متأثر از آوای غمگین یک متهم که به زندان برده می‌شده است که بعدها حسین دهلوی بر اساس همین اثر، قطعه‌ای ارکسترال به نام «شوشتری برای ویولن و ارکستر» را نوشت که پس از آن در ارکسترهای مختلفی اجرا شده است. از نمونه‌های آوازی شنیداری این گوشه می‌توان به ساز و آواز شوشتری در آلبوم «دلشدگان» با صدای استاد محمدرضا شجریان روی اشعاری از حافظ و فریدون مشیری اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.