روایت علی (الکساندر) رهبری از رهبری ارکستر در آفریقایجنوبی
ماندلا، «تابو» بود
طاهره رحیمی
این روزها و پس از درگذشت مرد جهانی صلح «نلسون ماندلا» بسیاری خاطراتشان را درباره او بازگو و وضعیت آفریقایجنوبی را در سالهای پیش از ریاستجمهوری او مرور میکنند. به همین بهانه سراغ «علی (الکساندر) رهبری» رفتهایم تا به وضعیت آفریقایجنوبی در سالهایی که او در زندان رژیم آپارتاید محبوس بود، نگاهی بیندازیم. علی رهبری تقریبا 10سال پیش از آنکه ماندلا از زندان آزاد شود، برای رهبری یکی از ارکسترهای مهم این کشور راهی ژوهانسبورگ شد. در آن سالها به پیشنهاد یک دوست سفیدپوست ضدآپارتاید و همکاری چند موسیقیدان سیاهپوست قطعهای را با نام «نیمهماه» (Half Moon) با استفاده از موسیقی و ترانههای فولکلور آفریقایی نوشت و با هنرمندان سیاه و سفید در شهرهای مهم این کشور اجرا کرد، اما رژیم وقت برای این کار عذرش را برای ادامه حضور در این کشور خواست. اما نه این قطعه و نه قطعه بیروت، آخرین آثار رهبری درباره صلح نبودند. رهبری بعد از سالها دوباره دست بهکار شده و هماکنون مشغول نگارش یک سمفونی درباره ایران و با مضمون صلح شده است. این قطعه «مادرم ایران» نام دارد و ممکن است بخش آواز ایرانی این اثر را «محمدرضا شجریان» که به
عقیده او سمبل صدای ایرانی است، بخواند.
چطور شد که برای رهبری ارکستر به آفریقایجنوبی رفتید؟
سال 1980 بود و آن موقع با ارکستر «فیلارمونیک برلین» کنسرت داشتم. مدیربرنامههایم به من اطلاع دادند که رهبر معروف «ارکستر جوانان ناسیونالژوهانسبورگ» مریض شدهاند و از من پرسیدند که آیا میخواهم این ارکستر را رهبری کنم. یادم هست که وقت خیلی کم بود و بعد از برلین باید به مکزیک میرفتم. اما در نهایت قبول کردم. اول اینکه بسیار کنجکاو بودم که آفریقا را ببینم و دوم آنکه ارکستر ژوهانسبورگ یک ارکستر در سطح جهانی بود و رهبران بزرگی مثل استراوینسکی آن را رهبری کرده بودند. وقتی به آفریقایجنوبی رفتم، خیلی زود رابطهام با ارکستر خوب شد و هر چند ماه یکبار بهعنوان رهبر میهمان به ژوهانسبورگ دعوت میشدم. شاید در عرض سه، چهارماه اسم من بهخصوص در ژوهانسبورگ پیچید و تا سال 1983 حسابی در آنجا معروف شدم. در مدت تقریبا سهسالی که برای رهبری به آفریقایجنوبی رفتوآمد داشتم، در دلم احساسی نسبت به سیاهان پیدا کرده بودم و اینکه چهکار میتوانم برای آنها انجام دهم. همانطور که میدانید در آن سالها همهچیز برای سفیدها بود، مثلا در سالن سیتیهال ژوهانسبورگ، تقریبا فقط سفیدپوستان حضور پیدا میکردند و گروههای سیاه واقعا به ندرت میتوانستند در سالنهای بزرگ اینچنینی برنامه اجرا کنند. از این گذشته، اینکه گروهی سفیدپوست برای اجرای موسیقی به شهر سیاهپوستان برود، کاری کاملا غیرممکن بود. طی آن سهسال به مرور دوستان سفیدپوست پیدا کرده بودم که هم اتفاقا ضدآپارتاید بودند و هم بانفوذ و ثروتمند. یکی از همین افراد که یک شرکت بزرگی در آن کشور اداره میکرد و خانمش هم پیانیست بود، یک شب مرا برای شام دعوت کردند. به من گفتند که یک کاری باید برای سیاهها کنیم و از من پرسیدند که آیا علاقه دارم برای این کار وقت بگذارم. گفتم من کارم رهبری است و وقت چندانی ندارم، اما اگر کار جدی باشد، بسیار دوست دارم که همکاری کنم. قرار بر آن شد که با حمایت این دوست سفیدپوست اثری با تلفیق موسیقی فولکلور سیاهان و موسیقی کلاسیک نوشته و اجرا شود. بنابراین مثل همان هشتسال پیش که کارهایم را در اروپا رها کردم و برای رهبری ارکستر سمفونیک به تهران آمدم، اواخر سال 1983 تمام برنامههایم را به مدت پنجماه با ارکسترهای مختلف تعطیل کردم تا این قطعه موسیقی را بنویسم. برای نوشتن این قطعه شروع به گرفتن اطلاعات از موسیقی فولکلور آفریقایجنوبی کردم.
چطور با موسیقی فولک و زبانهای بومی آفریقایی آشنا شدید؟
در همان زمان با دو موسیقیدان سیاهپوست عالی آشنا شدم. آقای «مازی بوکو» که رهبر گروههای کر آماتور شهر سیاهان یا همان «سِوِتو» Soweto بود و دیگری آقای «کومالو» که در همین شهر معلم موسیقی سیاهان بودند. این دوستان وقتی متوجه ایده شدند، گفتند هرطوری که از دستشان بربیاید، به من کمک میکنند. شهر سوتو حدود 30کیلومتری شهر ژوهانسبورگ است و در آن زمان یک منطقه حاشیهای محسوب میشد. همانطور که در ژوهانسبورگ آن زمان بسیار با سیاهان بدرفتاری میشد، سفیدها هم جرات رفتن به این شهر را نداشتند. هم برای کارمان، شبهای فروانی با تعداد زیادی از این سیاهپوستان از معلم گرفته تا کارگر و معدنچی دور هم جمع میشدیم که گاهی تعدادمان به 300نفر هم میرسید. آنها موسیقی فولکشان را اجرا میکردند و من به آنها گوش میدادم و از آنها الهام میگرفتم. یادم هست که هوای آنجا بسیار آلوده بود و چون بسیاری از ساکنان این شهر کارگر معادن زغالسنگ بودند، وقتی به هتل برمیگشتیم سروصورت خودمان هم سیاه شده بود. باید بگویم که هیچکدام از آنها نت نمیدانستند، اما توانستیم حدود 250نفر را برای گروه کر انتخاب کنیم. بعد از آن بود که کمکم شروع کردم و قطعه «نیمهماه» یا Half Moon را به سهزبان «زولو»، «سوتو» و «کوزا» که از زبانهای بومی آفریقایجنوبی است، نوشتم؛ یک قطعه 40دقیقهای. نیمهماه یعنی نصفش سفید و نصفش سیاه که اتفاقا دوستان سیاهپوست از این اسم خیلی خوششان آمده، چون معتقد بودند نیمهسیاه ماه بیشتر از نیمه سفیدش است.
در این قطعه غیر از ایده کلی کار که حضور هنرمندان سیاه و سفید در یک گروه بود، ترانهها هم مضامین برابری و ضدآپارتاید داشتند؟
بله، اما بیشتر کار بهصورت یک «واریته» و نمایشی از موسیقی حرکت و رقص بود. در فرهنگ فولک آفریقایی ابزارهای بیان با آنچه ما به آنها عادت داریم، کمی متفاوت است. شما وقتی وارد این فرهنگ میشوید، همیشه با یک نوع شادی مواجه هستید، یا چیزی که ما از آن برداشت شادی میکنیم. حتی وقتی آقای ماندلا فوت شدند، بعضی از آنها جلو منزل ایشان میرقصیدند. این رقص شادی نبود؛ این شیوه بیان خاص آنهاست. آنها اصولا نیاز دارند که تکان بخورند. ما مثلا در سوگواریمان سینهزنی یا زنجیرزنی میکنیم، آنها به شکل دیگر سوگواری میکنند یا اعتراضشان را نشان میدهند. به همین دلیل وقتی هم که قطعه را میخواندند، اجازه داشتند که گاهی خودشان را حرکت دهند و برقصند. در ترانههایی هم که میخواندند، مضامینی مثل اینکه سیاهان در آفریقای بزرگ روزی پیروز میشوند، وجود داشت. اما به نظرم قشنگترین بخش این قطعه، جایی است تقریبا در اواخر آن. وقتی سیاهها موسیقی خودشان را اجرا میکنند و میخوانند و میرقصند. همزمان در زیر آن سمفونی شماره9 بتهوون اجرا میشود که میگوید همه انسانها با هم برادرند.
گفتید که این 250نفر تقریبا نت نمیدانستند، چطور با آنها کار و آمادهشان کردید؟
بله؛ همه آنها آماتور بودند و تا آن زمان با ارکستر سمفونیک نخوانده بودند. اما آنها در شهرک یا حتی در روستاهایشان گروههای کر و معلمهای موسیقی داشتند. این 250نفر هم از جمله همان افرادی بودند که برای تفریح در گروههای کر خودشان میخواندند. مثل ما ایرانیها که آهنگهای ایرانی را گاهی وقتی دور هم جمع میشویم، میخوانیم. نیازی هم نیست که نت بدانیم. من در آن مدت سعی کردم آنها برای خواندن با ارکستر سمفونیک آماده شوند و بتوانند با حرکت دست من بخوانند. اتفاقا خیلی باهوش بودند و سریع یاد گرفتند.
واکنش خاصی نشان دادید، جوابتان به آنها چه بود؟
واکنش خاصی نداشتم. فقط گفتم اگر بخواهم بیایم با سیاهها هم کار کنم. به هرحال دیگر ارکستر ناسیونالژوهانسبورگ را رهبری نکردم. فکر کنم آنها خوشحال شدند که من دیگر به آنجا نرفتم.
غیر از این کنسرتها، خاطراتی از آفریقایجنوبی دارید؟
در مدت تمرینات، البته سفیدپوستان ضدآپارتاید هم میآمدند. در میان آنها دو بچه کوچک سفیدپوست هم میآمدند که پدرشان فوت شده بود. فکر کنم قسمت آن بود که من عاشق این دو بچه شوم و آنها فرزندخوانده من شدند. الان هم آنها بزرگترین فرزندان ما هستند.
این کنسرتها تقریبا هفت، هشت سال پیش از آن بود که نلسون ماندلا از زندان آزاد شود. کمی از حال و هوای آن زمان آفریقایجنوبی را توصیف میکنید؟ احساس مردم در آن زمان به ماندلا چطور بود؟
ماندلا محبوب بود، اما در آن سالها بهصورت رسمی اصلا صحبتی از او نمیشد. ممکن بود در یک جمع خصوصی از او حرفی بزنند، اما مثل قدیم ایران که همه از ساواک میترسیدند، همه از نیروهای امنیتی میترسیدند. در واقع ماندلا در آن زمان یک تابو بود. در زمینه شرایط اجتماعی هم نابرابری بسیار زیاد بود و در حوزه کار خودم، کاملا آن را احساس میکردم. اگرچه مثلا هیچ کاغذ یا نوشتهای رفتن سیاهان را به سالنهای موسیقی یا تئاتر ممنوع نمیکرد، اما عملا اوضاع آنقدر بد بود که تقریبا هیچ سیاهپوستی جرات این را کار نداشت.
وقتی برای تمرین به حومههای سیاهپوستنشین میرفتید، احساسشان به شما چطور بود؟ بهچشم یک سفیدپوست به شما نگاه میکردند؟
برایشان جالب بود که من آنجا میرفتم و میخواستم به آنها کمک کنم. من بهعنوان یک ایرانی و کسی که اسمی غیراروپایی داشت، یک نوع سمپاتی داشتند. شاید بخشی از آن هم به اسم «محمدعلی کلی» برمیگشت که یک قهرمان سیاهپوست بود. احساسی که من از آن سیاهپوستان در آن زمان گرفتم، این بود که در مجموع خیلیها مثل آقای ماندلا بودند.
یعنی چطور بودند؟
یعنی صلحطلب بودند و آماده دوستی با طرف مقابل. خوب آنها میدانستند که میخواهم کمکشان کنم و به همینخاطر بسیار به من علاقه نشان میدادند. البته من چون سفیدِ سفید هم نیستم، مرا خیلی به حساب سفیدها هم نمیگذاشتند (خنده).
یک جورهایی رنگینپوست محسوب میشدید.
بله. من برایشان یک موتور برق هم خریده بودم. چون مدرسهای که ما در آنجا جمع میشدیم برق نداشت و نمیشد شبها در تاریکی تمرین کرد. وجود این دستگاه خیلی خوشحالشان کرده بود. درست مثل اولین روزی که برق در ایران به خانههای ما آورده شد. فکر کنم اگر کسی چنین خاطرهای را داشته باشد، هیچوقت آن را فراموش نخواهد کرد.
دوباره کی به آفریقایجنوبی بازگشتید؟ همان جامجهانی فوتبال در سال 2010؟
در سال 2010 برای رهبری ارکستر فیلارمونیک ژوهانسبورگ که برای میهمانان ویژه جامجهانی کنسرت اجرا میکرد، به این کشور دعوت شدم. یعنی بعد از 27سال، دوباره ارکستری را رهبری کردم که با آن «نیمهماه» را اجرا کرده بودیم. خیلی لحظات عجیبی بود. همان جوانانی که زمان آن اجراها 20ساله بودند، دیگر تقریبا 50سالشان شده بودند.
اعضای ارکستر فیلارمونیک همان اعضای ارکستر ناسیونال بودند؟
بله؛ تقریبا همانها بودند و حداقل 10نوازنده سیاهپوست هم بینشان بود. بعضی روزنامهها نوشتند که این علی رهبری همان است که در زمان آپارتاید نیمهماه را نوشت و رهبری کرد. حتی بعضی از پدر و مادرهای این نوازنده هم مرا یادشان آمد.
وقتی برگشتید، آقای ماندلا را دیدید؟
نه. چون هم آقای ماندلا خیلی پیر شده بودند و هم راستش را بخواهید دنبال این چیزها نبودم. اگر کسی اهل تبلیغات بود، مخصوصا بعد از آنکه آقای ماندلا از زندان بیرون آمد، میتوانست با این قطعه و آن اجراها در دنیا سروصدا کند. من خیلی دلم میخواست آقای کومالو را ببینم، همان معلم موسیقی که در اجرای کنسرت کمک زیادی کرده بودند، اما متاسفانه نتوانستم پیدایشان کنم. آقای مازیبوکو هم فوت شده بودند. اما با همان نوازندهها در یک میهمانی شام دور هم جمع شدیم و خاطرات بسیاری برایم زنده شد.
وقتی بعد از 27سال به این کشور برگشتید، پس از آپارتاید این کشور را چطور دیدید؟ احساس شخصیتان به ماندلا چه هست؟
به نظرم آقای ماندلا آدمی است که تمام سیاستمداران و رهبران دنیا آرزو دارند به آن درجه برسند. یعنی آدمی که میتواند ببخشد و بسیار مثبت و فهمیده باشد. آقای ماندلا یک آدم استثنایی بود. او فردی بود که توانست منشا تمام این تغییرات شود. همانطور که یک نفر توانست جنگ جهانی دوم را راه بیندازد و باعث مرگمیلیونها آدم در سراسر جهان شود، ماندلا هم میتوانست تمام آفریقا را بههم بریزد. اما او چنین اخلاقی نداشت و خوشبختانه نهتنها توانست جان سفیدپوستها که جان سیاهپوستان بسیاری را از احتمال چنین جنگی نجات دهد. او یک فرد تحصیلکرده و علاقهمند به فرهنگ و هنر بود و خدا را شکر که عمر طولانیای هم کرد. وقتی به ژوهانسبورگ برگشتم واقعا این شهر تغییر کرده بود و همچون شهرهای دیگر جهان و خوشبختانه آن تبعیضها به مرور زمان در حال محوشدن است. باید روی یک نکته تاکید کنم و آن این است با وجود آنکه آپارتاید یک سیستم وحشتناک بود، اما نباید فراموش کرد، کسانی بودند که از هلند به آفریقایجنوبی رفتند و فرهنگی غنی را با خود به آنجا بردند و آقای ماندلا هم در همین فرهنگ درس خواند و به این موقعیت رسید. سفیدپوستان بسیار خوبی بودند که به از بینرفتن این سیستم کمک کردند.
شما قطعات دیگری هم درباره صلح نوشتهاید، مثل بیروت که یک جایزه جهانی هم دریافت کرد.
بله، بیروت را تقریبا یک سال بعد از نیمهماه نوشتم، اما اتفاقا بهتازگی قطعهای را مرتبط با صلح مینویسم. چند وقتی هست که روی یک قطعه کاملا ایرانی با نام «مادرم ایران» مینویسم که خیلی دلم میخواهد آن را به آقای دهلوی هدیه کنم. دلم میخواهد که در این سمفونی آواز ایرانی هم وجود داشته باشد، مخصوصا خیلی علاقه دارم آن را برای صدای آقای شجریان بنویسم. برای این قطعه خیلی دنبال شعر گشتم، اما متاسفانه نتواستم شعری مناسب پیدا کنم، تا آنکه این اواخر یک اتفاق عجیبی افتاد. تقریبا سههفته پیش بود که یک آقایی از ایران به من تلفن کردند. راستش چون خواب بودم، خیلی دلخور شدم. به من گفتند که من شعری ضدجنگ و برای صلح نوشتهام. گفتم چند خطی را برایم بخوانید. وقتی خواند به نظرم آنقدر ساده و قشنگ آمد که گفتم فورا برایم ایمیل کنند. جالب آنجاست بعدا از این آقا، که اصلا نمیشناسم، درباره شغلشان پرسیدم که گفتند راننده کامیون هستند. برایم خیلی جالب بود. ریتم این شعر، همان ریتمی است که همیشه دنبالش میگشتم؛ یعنی همان ریتمهای لَنگ ایرانی که معمولا در سینهزنی و نوحهخوانی استفاده میشود و من معتقدم که اینها اصل موسیقی سنتی ما هستند. خودم شعر را خواندم و سعی کردم صدای آقای شجریان را مجسم کنم. بعد روی آن مشغول تلفیق شعر و موسیقی شدم؛ درست چیزی که از آقای دهلوی یاد گرفتهام. بعد از 35سال، دوباره مشغول نوشتن موسیقی روی یک شعر فارسی هستم و وقتی تمام شد، یک نسخهاش را برای آقای شجریان هم میفرستم.
فکر میکنید تا چه مدت دیگری نوشتن این سمفونی را تمام میکنید؟
راستش آنقدر ذوقزدهام که مشغول نوشتن یک اثر ایرانی هستم و احساسم هم ایرانی است که فکر میکنم تا یکی، دو ماه دیگر تمام شود. این قطعهای که دوستمان شعرشان را گفتهاند، «موومان» آخر سمفونی مادرم ایران خواهد بود و زمانش حدود 15دقیقه است. تصمیم دارم این سمفونی را برای اولینبار در جاهای مختلف رهبری کنم. 35سال است که قطعهای از خودم را رهبری نکردهام و فکر میکنم که اگر آقای شجریان قبول کنند که آن را بخوانند، خیلی عالی میشود.
چرا میخواهید آقای شجریان این کار را بخوانند؟
شغل ما در این حوزه از موسیقی این است که برای صدای خاصی بنویسیم. صدای آقای شجریان هم در گوشم هست، ضمن آنکه من آشنایی چندانی با خوانندههای خوب دیگر ندارم. البته صدای ایشان سمبل صدای ایرانی است و به من الهام میدهد.
چطور شد که برای رهبری ارکستر به آفریقایجنوبی رفتید؟
سال 1980 بود و آن موقع با ارکستر «فیلارمونیک برلین» کنسرت داشتم. مدیربرنامههایم به من اطلاع دادند که رهبر معروف «ارکستر جوانان ناسیونالژوهانسبورگ» مریض شدهاند و از من پرسیدند که آیا میخواهم این ارکستر را رهبری کنم. یادم هست که وقت خیلی کم بود و بعد از برلین باید به مکزیک میرفتم. اما در نهایت قبول کردم. اول اینکه بسیار کنجکاو بودم که آفریقا را ببینم و دوم آنکه ارکستر ژوهانسبورگ یک ارکستر در سطح جهانی بود و رهبران بزرگی مثل استراوینسکی آن را رهبری کرده بودند. وقتی به آفریقایجنوبی رفتم، خیلی زود رابطهام با ارکستر خوب شد و هر چند ماه یکبار بهعنوان رهبر میهمان به ژوهانسبورگ دعوت میشدم. شاید در عرض سه، چهارماه اسم من بهخصوص در ژوهانسبورگ پیچید و تا سال 1983 حسابی در آنجا معروف شدم. در مدت تقریبا سهسالی که برای رهبری به آفریقایجنوبی رفتوآمد داشتم، در دلم احساسی نسبت به سیاهان پیدا کرده بودم و اینکه چهکار میتوانم برای آنها انجام دهم. همانطور که میدانید در آن سالها همهچیز برای سفیدها بود، مثلا در سالن سیتیهال ژوهانسبورگ، تقریبا فقط سفیدپوستان حضور پیدا میکردند و گروههای سیاه واقعا به ندرت میتوانستند در سالنهای بزرگ اینچنینی برنامه اجرا کنند. از این گذشته، اینکه گروهی سفیدپوست برای اجرای موسیقی به شهر سیاهپوستان برود، کاری کاملا غیرممکن بود. طی آن سهسال به مرور دوستان سفیدپوست پیدا کرده بودم که هم اتفاقا ضدآپارتاید بودند و هم بانفوذ و ثروتمند. یکی از همین افراد که یک شرکت بزرگی در آن کشور اداره میکرد و خانمش هم پیانیست بود، یک شب مرا برای شام دعوت کردند. به من گفتند که یک کاری باید برای سیاهها کنیم و از من پرسیدند که آیا علاقه دارم برای این کار وقت بگذارم. گفتم من کارم رهبری است و وقت چندانی ندارم، اما اگر کار جدی باشد، بسیار دوست دارم که همکاری کنم. قرار بر آن شد که با حمایت این دوست سفیدپوست اثری با تلفیق موسیقی فولکلور سیاهان و موسیقی کلاسیک نوشته و اجرا شود. بنابراین مثل همان هشتسال پیش که کارهایم را در اروپا رها کردم و برای رهبری ارکستر سمفونیک به تهران آمدم، اواخر سال 1983 تمام برنامههایم را به مدت پنجماه با ارکسترهای مختلف تعطیل کردم تا این قطعه موسیقی را بنویسم. برای نوشتن این قطعه شروع به گرفتن اطلاعات از موسیقی فولکلور آفریقایجنوبی کردم.
چطور با موسیقی فولک و زبانهای بومی آفریقایی آشنا شدید؟
در همان زمان با دو موسیقیدان سیاهپوست عالی آشنا شدم. آقای «مازی بوکو» که رهبر گروههای کر آماتور شهر سیاهان یا همان «سِوِتو» Soweto بود و دیگری آقای «کومالو» که در همین شهر معلم موسیقی سیاهان بودند. این دوستان وقتی متوجه ایده شدند، گفتند هرطوری که از دستشان بربیاید، به من کمک میکنند. شهر سوتو حدود 30کیلومتری شهر ژوهانسبورگ است و در آن زمان یک منطقه حاشیهای محسوب میشد. همانطور که در ژوهانسبورگ آن زمان بسیار با سیاهان بدرفتاری میشد، سفیدها هم جرات رفتن به این شهر را نداشتند. هم برای کارمان، شبهای فروانی با تعداد زیادی از این سیاهپوستان از معلم گرفته تا کارگر و معدنچی دور هم جمع میشدیم که گاهی تعدادمان به 300نفر هم میرسید. آنها موسیقی فولکشان را اجرا میکردند و من به آنها گوش میدادم و از آنها الهام میگرفتم. یادم هست که هوای آنجا بسیار آلوده بود و چون بسیاری از ساکنان این شهر کارگر معادن زغالسنگ بودند، وقتی به هتل برمیگشتیم سروصورت خودمان هم سیاه شده بود. باید بگویم که هیچکدام از آنها نت نمیدانستند، اما توانستیم حدود 250نفر را برای گروه کر انتخاب کنیم. بعد از آن بود که کمکم شروع کردم و قطعه «نیمهماه» یا Half Moon را به سهزبان «زولو»، «سوتو» و «کوزا» که از زبانهای بومی آفریقایجنوبی است، نوشتم؛ یک قطعه 40دقیقهای. نیمهماه یعنی نصفش سفید و نصفش سیاه که اتفاقا دوستان سیاهپوست از این اسم خیلی خوششان آمده، چون معتقد بودند نیمهسیاه ماه بیشتر از نیمه سفیدش است.
در این قطعه غیر از ایده کلی کار که حضور هنرمندان سیاه و سفید در یک گروه بود، ترانهها هم مضامین برابری و ضدآپارتاید داشتند؟
بله، اما بیشتر کار بهصورت یک «واریته» و نمایشی از موسیقی حرکت و رقص بود. در فرهنگ فولک آفریقایی ابزارهای بیان با آنچه ما به آنها عادت داریم، کمی متفاوت است. شما وقتی وارد این فرهنگ میشوید، همیشه با یک نوع شادی مواجه هستید، یا چیزی که ما از آن برداشت شادی میکنیم. حتی وقتی آقای ماندلا فوت شدند، بعضی از آنها جلو منزل ایشان میرقصیدند. این رقص شادی نبود؛ این شیوه بیان خاص آنهاست. آنها اصولا نیاز دارند که تکان بخورند. ما مثلا در سوگواریمان سینهزنی یا زنجیرزنی میکنیم، آنها به شکل دیگر سوگواری میکنند یا اعتراضشان را نشان میدهند. به همین دلیل وقتی هم که قطعه را میخواندند، اجازه داشتند که گاهی خودشان را حرکت دهند و برقصند. در ترانههایی هم که میخواندند، مضامینی مثل اینکه سیاهان در آفریقای بزرگ روزی پیروز میشوند، وجود داشت. اما به نظرم قشنگترین بخش این قطعه، جایی است تقریبا در اواخر آن. وقتی سیاهها موسیقی خودشان را اجرا میکنند و میخوانند و میرقصند. همزمان در زیر آن سمفونی شماره9 بتهوون اجرا میشود که میگوید همه انسانها با هم برادرند.
گفتید که این 250نفر تقریبا نت نمیدانستند، چطور با آنها کار و آمادهشان کردید؟
بله؛ همه آنها آماتور بودند و تا آن زمان با ارکستر سمفونیک نخوانده بودند. اما آنها در شهرک یا حتی در روستاهایشان گروههای کر و معلمهای موسیقی داشتند. این 250نفر هم از جمله همان افرادی بودند که برای تفریح در گروههای کر خودشان میخواندند. مثل ما ایرانیها که آهنگهای ایرانی را گاهی وقتی دور هم جمع میشویم، میخوانیم. نیازی هم نیست که نت بدانیم. من در آن مدت سعی کردم آنها برای خواندن با ارکستر سمفونیک آماده شوند و بتوانند با حرکت دست من بخوانند. اتفاقا خیلی باهوش بودند و سریع یاد گرفتند.
واکنش خاصی نشان دادید، جوابتان به آنها چه بود؟
واکنش خاصی نداشتم. فقط گفتم اگر بخواهم بیایم با سیاهها هم کار کنم. به هرحال دیگر ارکستر ناسیونالژوهانسبورگ را رهبری نکردم. فکر کنم آنها خوشحال شدند که من دیگر به آنجا نرفتم.
غیر از این کنسرتها، خاطراتی از آفریقایجنوبی دارید؟
در مدت تمرینات، البته سفیدپوستان ضدآپارتاید هم میآمدند. در میان آنها دو بچه کوچک سفیدپوست هم میآمدند که پدرشان فوت شده بود. فکر کنم قسمت آن بود که من عاشق این دو بچه شوم و آنها فرزندخوانده من شدند. الان هم آنها بزرگترین فرزندان ما هستند.
این کنسرتها تقریبا هفت، هشت سال پیش از آن بود که نلسون ماندلا از زندان آزاد شود. کمی از حال و هوای آن زمان آفریقایجنوبی را توصیف میکنید؟ احساس مردم در آن زمان به ماندلا چطور بود؟
ماندلا محبوب بود، اما در آن سالها بهصورت رسمی اصلا صحبتی از او نمیشد. ممکن بود در یک جمع خصوصی از او حرفی بزنند، اما مثل قدیم ایران که همه از ساواک میترسیدند، همه از نیروهای امنیتی میترسیدند. در واقع ماندلا در آن زمان یک تابو بود. در زمینه شرایط اجتماعی هم نابرابری بسیار زیاد بود و در حوزه کار خودم، کاملا آن را احساس میکردم. اگرچه مثلا هیچ کاغذ یا نوشتهای رفتن سیاهان را به سالنهای موسیقی یا تئاتر ممنوع نمیکرد، اما عملا اوضاع آنقدر بد بود که تقریبا هیچ سیاهپوستی جرات این را کار نداشت.
وقتی برای تمرین به حومههای سیاهپوستنشین میرفتید، احساسشان به شما چطور بود؟ بهچشم یک سفیدپوست به شما نگاه میکردند؟
برایشان جالب بود که من آنجا میرفتم و میخواستم به آنها کمک کنم. من بهعنوان یک ایرانی و کسی که اسمی غیراروپایی داشت، یک نوع سمپاتی داشتند. شاید بخشی از آن هم به اسم «محمدعلی کلی» برمیگشت که یک قهرمان سیاهپوست بود. احساسی که من از آن سیاهپوستان در آن زمان گرفتم، این بود که در مجموع خیلیها مثل آقای ماندلا بودند.
یعنی چطور بودند؟
یعنی صلحطلب بودند و آماده دوستی با طرف مقابل. خوب آنها میدانستند که میخواهم کمکشان کنم و به همینخاطر بسیار به من علاقه نشان میدادند. البته من چون سفیدِ سفید هم نیستم، مرا خیلی به حساب سفیدها هم نمیگذاشتند (خنده).
یک جورهایی رنگینپوست محسوب میشدید.
بله. من برایشان یک موتور برق هم خریده بودم. چون مدرسهای که ما در آنجا جمع میشدیم برق نداشت و نمیشد شبها در تاریکی تمرین کرد. وجود این دستگاه خیلی خوشحالشان کرده بود. درست مثل اولین روزی که برق در ایران به خانههای ما آورده شد. فکر کنم اگر کسی چنین خاطرهای را داشته باشد، هیچوقت آن را فراموش نخواهد کرد.
دوباره کی به آفریقایجنوبی بازگشتید؟ همان جامجهانی فوتبال در سال 2010؟
در سال 2010 برای رهبری ارکستر فیلارمونیک ژوهانسبورگ که برای میهمانان ویژه جامجهانی کنسرت اجرا میکرد، به این کشور دعوت شدم. یعنی بعد از 27سال، دوباره ارکستری را رهبری کردم که با آن «نیمهماه» را اجرا کرده بودیم. خیلی لحظات عجیبی بود. همان جوانانی که زمان آن اجراها 20ساله بودند، دیگر تقریبا 50سالشان شده بودند.
اعضای ارکستر فیلارمونیک همان اعضای ارکستر ناسیونال بودند؟
بله؛ تقریبا همانها بودند و حداقل 10نوازنده سیاهپوست هم بینشان بود. بعضی روزنامهها نوشتند که این علی رهبری همان است که در زمان آپارتاید نیمهماه را نوشت و رهبری کرد. حتی بعضی از پدر و مادرهای این نوازنده هم مرا یادشان آمد.
وقتی برگشتید، آقای ماندلا را دیدید؟
نه. چون هم آقای ماندلا خیلی پیر شده بودند و هم راستش را بخواهید دنبال این چیزها نبودم. اگر کسی اهل تبلیغات بود، مخصوصا بعد از آنکه آقای ماندلا از زندان بیرون آمد، میتوانست با این قطعه و آن اجراها در دنیا سروصدا کند. من خیلی دلم میخواست آقای کومالو را ببینم، همان معلم موسیقی که در اجرای کنسرت کمک زیادی کرده بودند، اما متاسفانه نتوانستم پیدایشان کنم. آقای مازیبوکو هم فوت شده بودند. اما با همان نوازندهها در یک میهمانی شام دور هم جمع شدیم و خاطرات بسیاری برایم زنده شد.
وقتی بعد از 27سال به این کشور برگشتید، پس از آپارتاید این کشور را چطور دیدید؟ احساس شخصیتان به ماندلا چه هست؟
به نظرم آقای ماندلا آدمی است که تمام سیاستمداران و رهبران دنیا آرزو دارند به آن درجه برسند. یعنی آدمی که میتواند ببخشد و بسیار مثبت و فهمیده باشد. آقای ماندلا یک آدم استثنایی بود. او فردی بود که توانست منشا تمام این تغییرات شود. همانطور که یک نفر توانست جنگ جهانی دوم را راه بیندازد و باعث مرگمیلیونها آدم در سراسر جهان شود، ماندلا هم میتوانست تمام آفریقا را بههم بریزد. اما او چنین اخلاقی نداشت و خوشبختانه نهتنها توانست جان سفیدپوستها که جان سیاهپوستان بسیاری را از احتمال چنین جنگی نجات دهد. او یک فرد تحصیلکرده و علاقهمند به فرهنگ و هنر بود و خدا را شکر که عمر طولانیای هم کرد. وقتی به ژوهانسبورگ برگشتم واقعا این شهر تغییر کرده بود و همچون شهرهای دیگر جهان و خوشبختانه آن تبعیضها به مرور زمان در حال محوشدن است. باید روی یک نکته تاکید کنم و آن این است با وجود آنکه آپارتاید یک سیستم وحشتناک بود، اما نباید فراموش کرد، کسانی بودند که از هلند به آفریقایجنوبی رفتند و فرهنگی غنی را با خود به آنجا بردند و آقای ماندلا هم در همین فرهنگ درس خواند و به این موقعیت رسید. سفیدپوستان بسیار خوبی بودند که به از بینرفتن این سیستم کمک کردند.
شما قطعات دیگری هم درباره صلح نوشتهاید، مثل بیروت که یک جایزه جهانی هم دریافت کرد.
بله، بیروت را تقریبا یک سال بعد از نیمهماه نوشتم، اما اتفاقا بهتازگی قطعهای را مرتبط با صلح مینویسم. چند وقتی هست که روی یک قطعه کاملا ایرانی با نام «مادرم ایران» مینویسم که خیلی دلم میخواهد آن را به آقای دهلوی هدیه کنم. دلم میخواهد که در این سمفونی آواز ایرانی هم وجود داشته باشد، مخصوصا خیلی علاقه دارم آن را برای صدای آقای شجریان بنویسم. برای این قطعه خیلی دنبال شعر گشتم، اما متاسفانه نتواستم شعری مناسب پیدا کنم، تا آنکه این اواخر یک اتفاق عجیبی افتاد. تقریبا سههفته پیش بود که یک آقایی از ایران به من تلفن کردند. راستش چون خواب بودم، خیلی دلخور شدم. به من گفتند که من شعری ضدجنگ و برای صلح نوشتهام. گفتم چند خطی را برایم بخوانید. وقتی خواند به نظرم آنقدر ساده و قشنگ آمد که گفتم فورا برایم ایمیل کنند. جالب آنجاست بعدا از این آقا، که اصلا نمیشناسم، درباره شغلشان پرسیدم که گفتند راننده کامیون هستند. برایم خیلی جالب بود. ریتم این شعر، همان ریتمی است که همیشه دنبالش میگشتم؛ یعنی همان ریتمهای لَنگ ایرانی که معمولا در سینهزنی و نوحهخوانی استفاده میشود و من معتقدم که اینها اصل موسیقی سنتی ما هستند. خودم شعر را خواندم و سعی کردم صدای آقای شجریان را مجسم کنم. بعد روی آن مشغول تلفیق شعر و موسیقی شدم؛ درست چیزی که از آقای دهلوی یاد گرفتهام. بعد از 35سال، دوباره مشغول نوشتن موسیقی روی یک شعر فارسی هستم و وقتی تمام شد، یک نسخهاش را برای آقای شجریان هم میفرستم.
فکر میکنید تا چه مدت دیگری نوشتن این سمفونی را تمام میکنید؟
راستش آنقدر ذوقزدهام که مشغول نوشتن یک اثر ایرانی هستم و احساسم هم ایرانی است که فکر میکنم تا یکی، دو ماه دیگر تمام شود. این قطعهای که دوستمان شعرشان را گفتهاند، «موومان» آخر سمفونی مادرم ایران خواهد بود و زمانش حدود 15دقیقه است. تصمیم دارم این سمفونی را برای اولینبار در جاهای مختلف رهبری کنم. 35سال است که قطعهای از خودم را رهبری نکردهام و فکر میکنم که اگر آقای شجریان قبول کنند که آن را بخوانند، خیلی عالی میشود.
چرا میخواهید آقای شجریان این کار را بخوانند؟
شغل ما در این حوزه از موسیقی این است که برای صدای خاصی بنویسیم. صدای آقای شجریان هم در گوشم هست، ضمن آنکه من آشنایی چندانی با خوانندههای خوب دیگر ندارم. البته صدای ایشان سمبل صدای ایرانی است و به من الهام میدهد.
این روزها و پس از درگذشت مرد جهانی صلح «نلسون ماندلا» بسیاری خاطراتشان را درباره او بازگو و وضعیت آفریقایجنوبی را در سالهای پیش از ریاستجمهوری او مرور میکنند. به همین بهانه سراغ «علی (الکساندر) رهبری» رفتهایم تا به وضعیت آفریقایجنوبی در سالهایی که او در زندان رژیم آپارتاید محبوس بود، نگاهی بیندازیم. علی رهبری تقریبا 10سال پیش از آنکه ماندلا از زندان آزاد شود، برای رهبری یکی از ارکسترهای مهم این کشور راهی ژوهانسبورگ شد. در آن سالها به پیشنهاد یک دوست سفیدپوست ضدآپارتاید و همکاری چند موسیقیدان سیاهپوست قطعهای را با نام «نیمهماه» (Half Moon) با استفاده از موسیقی و ترانههای فولکلور آفریقایی نوشت و با هنرمندان سیاه و سفید در شهرهای مهم این کشور اجرا کرد، اما رژیم وقت برای این کار عذرش را برای ادامه حضور در این کشور خواست. اما نه این قطعه و نه قطعه بیروت، آخرین آثار رهبری درباره صلح نبودند. رهبری بعد از سالها دوباره دست بهکار شده و هماکنون مشغول نگارش یک سمفونی درباره ایران و با مضمون صلح شده است. این قطعه «مادرم ایران» نام دارد و ممکن است بخش آواز ایرانی این اثر را «محمدرضا شجریان» که به
عقیده او سمبل صدای ایرانی است، بخواند.
چطور شد که برای رهبری ارکستر به آفریقایجنوبی رفتید؟
سال 1980 بود و آن موقع با ارکستر «فیلارمونیک برلین» کنسرت داشتم. مدیربرنامههایم به من اطلاع دادند که رهبر معروف «ارکستر جوانان ناسیونالژوهانسبورگ» مریض شدهاند و از من پرسیدند که آیا میخواهم این ارکستر را رهبری کنم. یادم هست که وقت خیلی کم بود و بعد از برلین باید به مکزیک میرفتم. اما در نهایت قبول کردم. اول اینکه بسیار کنجکاو بودم که آفریقا را ببینم و دوم آنکه ارکستر ژوهانسبورگ یک ارکستر در سطح جهانی بود و رهبران بزرگی مثل استراوینسکی آن را رهبری کرده بودند. وقتی به آفریقایجنوبی رفتم، خیلی زود رابطهام با ارکستر خوب شد و هر چند ماه یکبار بهعنوان رهبر میهمان به ژوهانسبورگ دعوت میشدم. شاید در عرض سه، چهارماه اسم من بهخصوص در ژوهانسبورگ پیچید و تا سال 1983 حسابی در آنجا معروف شدم. در مدت تقریبا سهسالی که برای رهبری به آفریقایجنوبی رفتوآمد داشتم، در دلم احساسی نسبت به سیاهان پیدا کرده بودم و اینکه چهکار میتوانم برای آنها انجام دهم. همانطور که میدانید در آن سالها همهچیز برای سفیدها بود، مثلا در سالن سیتیهال ژوهانسبورگ، تقریبا فقط سفیدپوستان حضور پیدا میکردند و گروههای سیاه واقعا به ندرت میتوانستند در سالنهای بزرگ اینچنینی برنامه اجرا کنند. از این گذشته، اینکه گروهی سفیدپوست برای اجرای موسیقی به شهر سیاهپوستان برود، کاری کاملا غیرممکن بود. طی آن سهسال به مرور دوستان سفیدپوست پیدا کرده بودم که هم اتفاقا ضدآپارتاید بودند و هم بانفوذ و ثروتمند. یکی از همین افراد که یک شرکت بزرگی در آن کشور اداره میکرد و خانمش هم پیانیست بود، یک شب مرا برای شام دعوت کردند. به من گفتند که یک کاری باید برای سیاهها کنیم و از من پرسیدند که آیا علاقه دارم برای این کار وقت بگذارم. گفتم من کارم رهبری است و وقت چندانی ندارم، اما اگر کار جدی باشد، بسیار دوست دارم که همکاری کنم. قرار بر آن شد که با حمایت این دوست سفیدپوست اثری با تلفیق موسیقی فولکلور سیاهان و موسیقی کلاسیک نوشته و اجرا شود. بنابراین مثل همان هشتسال پیش که کارهایم را در اروپا رها کردم و برای رهبری ارکستر سمفونیک به تهران آمدم، اواخر سال 1983 تمام برنامههایم را به مدت پنجماه با ارکسترهای مختلف تعطیل کردم تا این قطعه موسیقی را بنویسم. برای نوشتن این قطعه شروع به گرفتن اطلاعات از موسیقی فولکلور آفریقایجنوبی کردم.
چطور با موسیقی فولک و زبانهای بومی آفریقایی آشنا شدید؟
در همان زمان با دو موسیقیدان سیاهپوست عالی آشنا شدم. آقای «مازی بوکو» که رهبر گروههای کر آماتور شهر سیاهان یا همان «سِوِتو» Soweto بود و دیگری آقای «کومالو» که در همین شهر معلم موسیقی سیاهان بودند. این دوستان وقتی متوجه ایده شدند، گفتند هرطوری که از دستشان بربیاید، به من کمک میکنند. شهر سوتو حدود 30کیلومتری شهر ژوهانسبورگ است و در آن زمان یک منطقه حاشیهای محسوب میشد. همانطور که در ژوهانسبورگ آن زمان بسیار با سیاهان بدرفتاری میشد، سفیدها هم جرات رفتن به این شهر را نداشتند. هم برای کارمان، شبهای فروانی با تعداد زیادی از این سیاهپوستان از معلم گرفته تا کارگر و معدنچی دور هم جمع میشدیم که گاهی تعدادمان به 300نفر هم میرسید. آنها موسیقی فولکشان را اجرا میکردند و من به آنها گوش میدادم و از آنها الهام میگرفتم. یادم هست که هوای آنجا بسیار آلوده بود و چون بسیاری از ساکنان این شهر کارگر معادن زغالسنگ بودند، وقتی به هتل برمیگشتیم سروصورت خودمان هم سیاه شده بود. باید بگویم که هیچکدام از آنها نت نمیدانستند، اما توانستیم حدود 250نفر را برای گروه کر انتخاب کنیم. بعد از آن بود که کمکم شروع کردم و قطعه «نیمهماه» یا Half Moon را به سهزبان «زولو»، «سوتو» و «کوزا» که از زبانهای بومی آفریقایجنوبی است، نوشتم؛ یک قطعه 40دقیقهای. نیمهماه یعنی نصفش سفید و نصفش سیاه که اتفاقا دوستان سیاهپوست از این اسم خیلی خوششان آمده، چون معتقد بودند نیمهسیاه ماه بیشتر از نیمه سفیدش است.
در این قطعه غیر از ایده کلی کار که حضور هنرمندان سیاه و سفید در یک گروه بود، ترانهها هم مضامین برابری و ضدآپارتاید داشتند؟
بله، اما بیشتر کار بهصورت یک «واریته» و نمایشی از موسیقی حرکت و رقص بود. در فرهنگ فولک آفریقایی ابزارهای بیان با آنچه ما به آنها عادت داریم، کمی متفاوت است. شما وقتی وارد این فرهنگ میشوید، همیشه با یک نوع شادی مواجه هستید، یا چیزی که ما از آن برداشت شادی میکنیم. حتی وقتی آقای ماندلا فوت شدند، بعضی از آنها جلو منزل ایشان میرقصیدند. این رقص شادی نبود؛ این شیوه بیان خاص آنهاست. آنها اصولا نیاز دارند که تکان بخورند. ما مثلا در سوگواریمان سینهزنی یا زنجیرزنی میکنیم، آنها به شکل دیگر سوگواری میکنند یا اعتراضشان را نشان میدهند. به همین دلیل وقتی هم که قطعه را میخواندند، اجازه داشتند که گاهی خودشان را حرکت دهند و برقصند. در ترانههایی هم که میخواندند، مضامینی مثل اینکه سیاهان در آفریقای بزرگ روزی پیروز میشوند، وجود داشت. اما به نظرم قشنگترین بخش این قطعه، جایی است تقریبا در اواخر آن. وقتی سیاهها موسیقی خودشان را اجرا میکنند و میخوانند و میرقصند. همزمان در زیر آن سمفونی شماره9 بتهوون اجرا میشود که میگوید همه انسانها با هم برادرند.
گفتید که این 250نفر تقریبا نت نمیدانستند، چطور با آنها کار و آمادهشان کردید؟
بله؛ همه آنها آماتور بودند و تا آن زمان با ارکستر سمفونیک نخوانده بودند. اما آنها در شهرک یا حتی در روستاهایشان گروههای کر و معلمهای موسیقی داشتند. این 250نفر هم از جمله همان افرادی بودند که برای تفریح در گروههای کر خودشان میخواندند. مثل ما ایرانیها که آهنگهای ایرانی را گاهی وقتی دور هم جمع میشویم، میخوانیم. نیازی هم نیست که نت بدانیم. من در آن مدت سعی کردم آنها برای خواندن با ارکستر سمفونیک آماده شوند و بتوانند با حرکت دست من بخوانند. اتفاقا خیلی باهوش بودند و سریع یاد گرفتند.
واکنش خاصی نشان دادید، جوابتان به آنها چه بود؟
واکنش خاصی نداشتم. فقط گفتم اگر بخواهم بیایم با سیاهها هم کار کنم. به هرحال دیگر ارکستر ناسیونالژوهانسبورگ را رهبری نکردم. فکر کنم آنها خوشحال شدند که من دیگر به آنجا نرفتم.
غیر از این کنسرتها، خاطراتی از آفریقایجنوبی دارید؟
در مدت تمرینات، البته سفیدپوستان ضدآپارتاید هم میآمدند. در میان آنها دو بچه کوچک سفیدپوست هم میآمدند که پدرشان فوت شده بود. فکر کنم قسمت آن بود که من عاشق این دو بچه شوم و آنها فرزندخوانده من شدند. الان هم آنها بزرگترین فرزندان ما هستند.
این کنسرتها تقریبا هفت، هشت سال پیش از آن بود که نلسون ماندلا از زندان آزاد شود. کمی از حال و هوای آن زمان آفریقایجنوبی را توصیف میکنید؟ احساس مردم در آن زمان به ماندلا چطور بود؟
ماندلا محبوب بود، اما در آن سالها بهصورت رسمی اصلا صحبتی از او نمیشد. ممکن بود در یک جمع خصوصی از او حرفی بزنند، اما مثل قدیم ایران که همه از ساواک میترسیدند، همه از نیروهای امنیتی میترسیدند. در واقع ماندلا در آن زمان یک تابو بود. در زمینه شرایط اجتماعی هم نابرابری بسیار زیاد بود و در حوزه کار خودم، کاملا آن را احساس میکردم. اگرچه مثلا هیچ کاغذ یا نوشتهای رفتن سیاهان را به سالنهای موسیقی یا تئاتر ممنوع نمیکرد، اما عملا اوضاع آنقدر بد بود که تقریبا هیچ سیاهپوستی جرات این را کار نداشت.
وقتی برای تمرین به حومههای سیاهپوستنشین میرفتید، احساسشان به شما چطور بود؟ بهچشم یک سفیدپوست به شما نگاه میکردند؟
برایشان جالب بود که من آنجا میرفتم و میخواستم به آنها کمک کنم. من بهعنوان یک ایرانی و کسی که اسمی غیراروپایی داشت، یک نوع سمپاتی داشتند. شاید بخشی از آن هم به اسم «محمدعلی کلی» برمیگشت که یک قهرمان سیاهپوست بود. احساسی که من از آن سیاهپوستان در آن زمان گرفتم، این بود که در مجموع خیلیها مثل آقای ماندلا بودند.
یعنی چطور بودند؟
یعنی صلحطلب بودند و آماده دوستی با طرف مقابل. خوب آنها میدانستند که میخواهم کمکشان کنم و به همینخاطر بسیار به من علاقه نشان میدادند. البته من چون سفیدِ سفید هم نیستم، مرا خیلی به حساب سفیدها هم نمیگذاشتند (خنده).
یک جورهایی رنگینپوست محسوب میشدید.
بله. من برایشان یک موتور برق هم خریده بودم. چون مدرسهای که ما در آنجا جمع میشدیم برق نداشت و نمیشد شبها در تاریکی تمرین کرد. وجود این دستگاه خیلی خوشحالشان کرده بود. درست مثل اولین روزی که برق در ایران به خانههای ما آورده شد. فکر کنم اگر کسی چنین خاطرهای را داشته باشد، هیچوقت آن را فراموش نخواهد کرد.
دوباره کی به آفریقایجنوبی بازگشتید؟ همان جامجهانی فوتبال در سال 2010؟
در سال 2010 برای رهبری ارکستر فیلارمونیک ژوهانسبورگ که برای میهمانان ویژه جامجهانی کنسرت اجرا میکرد، به این کشور دعوت شدم. یعنی بعد از 27سال، دوباره ارکستری را رهبری کردم که با آن «نیمهماه» را اجرا کرده بودیم. خیلی لحظات عجیبی بود. همان جوانانی که زمان آن اجراها 20ساله بودند، دیگر تقریبا 50سالشان شده بودند.
اعضای ارکستر فیلارمونیک همان اعضای ارکستر ناسیونال بودند؟
بله؛ تقریبا همانها بودند و حداقل 10نوازنده سیاهپوست هم بینشان بود. بعضی روزنامهها نوشتند که این علی رهبری همان است که در زمان آپارتاید نیمهماه را نوشت و رهبری کرد. حتی بعضی از پدر و مادرهای این نوازنده هم مرا یادشان آمد.
وقتی برگشتید، آقای ماندلا را دیدید؟
نه. چون هم آقای ماندلا خیلی پیر شده بودند و هم راستش را بخواهید دنبال این چیزها نبودم. اگر کسی اهل تبلیغات بود، مخصوصا بعد از آنکه آقای ماندلا از زندان بیرون آمد، میتوانست با این قطعه و آن اجراها در دنیا سروصدا کند. من خیلی دلم میخواست آقای کومالو را ببینم، همان معلم موسیقی که در اجرای کنسرت کمک زیادی کرده بودند، اما متاسفانه نتوانستم پیدایشان کنم. آقای مازیبوکو هم فوت شده بودند. اما با همان نوازندهها در یک میهمانی شام دور هم جمع شدیم و خاطرات بسیاری برایم زنده شد.
وقتی بعد از 27سال به این کشور برگشتید، پس از آپارتاید این کشور را چطور دیدید؟ احساس شخصیتان به ماندلا چه هست؟
به نظرم آقای ماندلا آدمی است که تمام سیاستمداران و رهبران دنیا آرزو دارند به آن درجه برسند. یعنی آدمی که میتواند ببخشد و بسیار مثبت و فهمیده باشد. آقای ماندلا یک آدم استثنایی بود. او فردی بود که توانست منشا تمام این تغییرات شود. همانطور که یک نفر توانست جنگ جهانی دوم را راه بیندازد و باعث مرگمیلیونها آدم در سراسر جهان شود، ماندلا هم میتوانست تمام آفریقا را بههم بریزد. اما او چنین اخلاقی نداشت و خوشبختانه نهتنها توانست جان سفیدپوستها که جان سیاهپوستان بسیاری را از احتمال چنین جنگی نجات دهد. او یک فرد تحصیلکرده و علاقهمند به فرهنگ و هنر بود و خدا را شکر که عمر طولانیای هم کرد. وقتی به ژوهانسبورگ برگشتم واقعا این شهر تغییر کرده بود و همچون شهرهای دیگر جهان و خوشبختانه آن تبعیضها به مرور زمان در حال محوشدن است. باید روی یک نکته تاکید کنم و آن این است با وجود آنکه آپارتاید یک سیستم وحشتناک بود، اما نباید فراموش کرد، کسانی بودند که از هلند به آفریقایجنوبی رفتند و فرهنگی غنی را با خود به آنجا بردند و آقای ماندلا هم در همین فرهنگ درس خواند و به این موقعیت رسید. سفیدپوستان بسیار خوبی بودند که به از بینرفتن این سیستم کمک کردند.
شما قطعات دیگری هم درباره صلح نوشتهاید، مثل بیروت که یک جایزه جهانی هم دریافت کرد.
بله، بیروت را تقریبا یک سال بعد از نیمهماه نوشتم، اما اتفاقا بهتازگی قطعهای را مرتبط با صلح مینویسم. چند وقتی هست که روی یک قطعه کاملا ایرانی با نام «مادرم ایران» مینویسم که خیلی دلم میخواهد آن را به آقای دهلوی هدیه کنم. دلم میخواهد که در این سمفونی آواز ایرانی هم وجود داشته باشد، مخصوصا خیلی علاقه دارم آن را برای صدای آقای شجریان بنویسم. برای این قطعه خیلی دنبال شعر گشتم، اما متاسفانه نتواستم شعری مناسب پیدا کنم، تا آنکه این اواخر یک اتفاق عجیبی افتاد. تقریبا سههفته پیش بود که یک آقایی از ایران به من تلفن کردند. راستش چون خواب بودم، خیلی دلخور شدم. به من گفتند که من شعری ضدجنگ و برای صلح نوشتهام. گفتم چند خطی را برایم بخوانید. وقتی خواند به نظرم آنقدر ساده و قشنگ آمد که گفتم فورا برایم ایمیل کنند. جالب آنجاست بعدا از این آقا، که اصلا نمیشناسم، درباره شغلشان پرسیدم که گفتند راننده کامیون هستند. برایم خیلی جالب بود. ریتم این شعر، همان ریتمی است که همیشه دنبالش میگشتم؛ یعنی همان ریتمهای لَنگ ایرانی که معمولا در سینهزنی و نوحهخوانی استفاده میشود و من معتقدم که اینها اصل موسیقی سنتی ما هستند. خودم شعر را خواندم و سعی کردم صدای آقای شجریان را مجسم کنم. بعد روی آن مشغول تلفیق شعر و موسیقی شدم؛ درست چیزی که از آقای دهلوی یاد گرفتهام. بعد از 35سال، دوباره مشغول نوشتن موسیقی روی یک شعر فارسی هستم و وقتی تمام شد، یک نسخهاش را برای آقای شجریان هم میفرستم.
فکر میکنید تا چه مدت دیگری نوشتن این سمفونی را تمام میکنید؟
راستش آنقدر ذوقزدهام که مشغول نوشتن یک اثر ایرانی هستم و احساسم هم ایرانی است که فکر میکنم تا یکی، دو ماه دیگر تمام شود. این قطعهای که دوستمان شعرشان را گفتهاند، «موومان» آخر سمفونی مادرم ایران خواهد بود و زمانش حدود 15دقیقه است. تصمیم دارم این سمفونی را برای اولینبار در جاهای مختلف رهبری کنم. 35سال است که قطعهای از خودم را رهبری نکردهام و فکر میکنم که اگر آقای شجریان قبول کنند که آن را بخوانند، خیلی عالی میشود.
چرا میخواهید آقای شجریان این کار را بخوانند؟
شغل ما در این حوزه از موسیقی این است که برای صدای خاصی بنویسیم. صدای آقای شجریان هم در گوشم هست، ضمن آنکه من آشنایی چندانی با خوانندههای خوب دیگر ندارم. البته صدای ایشان سمبل صدای ایرانی است و به من الهام میدهد.
چطور شد که برای رهبری ارکستر به آفریقایجنوبی رفتید؟
سال 1980 بود و آن موقع با ارکستر «فیلارمونیک برلین» کنسرت داشتم. مدیربرنامههایم به من اطلاع دادند که رهبر معروف «ارکستر جوانان ناسیونالژوهانسبورگ» مریض شدهاند و از من پرسیدند که آیا میخواهم این ارکستر را رهبری کنم. یادم هست که وقت خیلی کم بود و بعد از برلین باید به مکزیک میرفتم. اما در نهایت قبول کردم. اول اینکه بسیار کنجکاو بودم که آفریقا را ببینم و دوم آنکه ارکستر ژوهانسبورگ یک ارکستر در سطح جهانی بود و رهبران بزرگی مثل استراوینسکی آن را رهبری کرده بودند. وقتی به آفریقایجنوبی رفتم، خیلی زود رابطهام با ارکستر خوب شد و هر چند ماه یکبار بهعنوان رهبر میهمان به ژوهانسبورگ دعوت میشدم. شاید در عرض سه، چهارماه اسم من بهخصوص در ژوهانسبورگ پیچید و تا سال 1983 حسابی در آنجا معروف شدم. در مدت تقریبا سهسالی که برای رهبری به آفریقایجنوبی رفتوآمد داشتم، در دلم احساسی نسبت به سیاهان پیدا کرده بودم و اینکه چهکار میتوانم برای آنها انجام دهم. همانطور که میدانید در آن سالها همهچیز برای سفیدها بود، مثلا در سالن سیتیهال ژوهانسبورگ، تقریبا فقط سفیدپوستان حضور پیدا میکردند و گروههای سیاه واقعا به ندرت میتوانستند در سالنهای بزرگ اینچنینی برنامه اجرا کنند. از این گذشته، اینکه گروهی سفیدپوست برای اجرای موسیقی به شهر سیاهپوستان برود، کاری کاملا غیرممکن بود. طی آن سهسال به مرور دوستان سفیدپوست پیدا کرده بودم که هم اتفاقا ضدآپارتاید بودند و هم بانفوذ و ثروتمند. یکی از همین افراد که یک شرکت بزرگی در آن کشور اداره میکرد و خانمش هم پیانیست بود، یک شب مرا برای شام دعوت کردند. به من گفتند که یک کاری باید برای سیاهها کنیم و از من پرسیدند که آیا علاقه دارم برای این کار وقت بگذارم. گفتم من کارم رهبری است و وقت چندانی ندارم، اما اگر کار جدی باشد، بسیار دوست دارم که همکاری کنم. قرار بر آن شد که با حمایت این دوست سفیدپوست اثری با تلفیق موسیقی فولکلور سیاهان و موسیقی کلاسیک نوشته و اجرا شود. بنابراین مثل همان هشتسال پیش که کارهایم را در اروپا رها کردم و برای رهبری ارکستر سمفونیک به تهران آمدم، اواخر سال 1983 تمام برنامههایم را به مدت پنجماه با ارکسترهای مختلف تعطیل کردم تا این قطعه موسیقی را بنویسم. برای نوشتن این قطعه شروع به گرفتن اطلاعات از موسیقی فولکلور آفریقایجنوبی کردم.
چطور با موسیقی فولک و زبانهای بومی آفریقایی آشنا شدید؟
در همان زمان با دو موسیقیدان سیاهپوست عالی آشنا شدم. آقای «مازی بوکو» که رهبر گروههای کر آماتور شهر سیاهان یا همان «سِوِتو» Soweto بود و دیگری آقای «کومالو» که در همین شهر معلم موسیقی سیاهان بودند. این دوستان وقتی متوجه ایده شدند، گفتند هرطوری که از دستشان بربیاید، به من کمک میکنند. شهر سوتو حدود 30کیلومتری شهر ژوهانسبورگ است و در آن زمان یک منطقه حاشیهای محسوب میشد. همانطور که در ژوهانسبورگ آن زمان بسیار با سیاهان بدرفتاری میشد، سفیدها هم جرات رفتن به این شهر را نداشتند. هم برای کارمان، شبهای فروانی با تعداد زیادی از این سیاهپوستان از معلم گرفته تا کارگر و معدنچی دور هم جمع میشدیم که گاهی تعدادمان به 300نفر هم میرسید. آنها موسیقی فولکشان را اجرا میکردند و من به آنها گوش میدادم و از آنها الهام میگرفتم. یادم هست که هوای آنجا بسیار آلوده بود و چون بسیاری از ساکنان این شهر کارگر معادن زغالسنگ بودند، وقتی به هتل برمیگشتیم سروصورت خودمان هم سیاه شده بود. باید بگویم که هیچکدام از آنها نت نمیدانستند، اما توانستیم حدود 250نفر را برای گروه کر انتخاب کنیم. بعد از آن بود که کمکم شروع کردم و قطعه «نیمهماه» یا Half Moon را به سهزبان «زولو»، «سوتو» و «کوزا» که از زبانهای بومی آفریقایجنوبی است، نوشتم؛ یک قطعه 40دقیقهای. نیمهماه یعنی نصفش سفید و نصفش سیاه که اتفاقا دوستان سیاهپوست از این اسم خیلی خوششان آمده، چون معتقد بودند نیمهسیاه ماه بیشتر از نیمه سفیدش است.
در این قطعه غیر از ایده کلی کار که حضور هنرمندان سیاه و سفید در یک گروه بود، ترانهها هم مضامین برابری و ضدآپارتاید داشتند؟
بله، اما بیشتر کار بهصورت یک «واریته» و نمایشی از موسیقی حرکت و رقص بود. در فرهنگ فولک آفریقایی ابزارهای بیان با آنچه ما به آنها عادت داریم، کمی متفاوت است. شما وقتی وارد این فرهنگ میشوید، همیشه با یک نوع شادی مواجه هستید، یا چیزی که ما از آن برداشت شادی میکنیم. حتی وقتی آقای ماندلا فوت شدند، بعضی از آنها جلو منزل ایشان میرقصیدند. این رقص شادی نبود؛ این شیوه بیان خاص آنهاست. آنها اصولا نیاز دارند که تکان بخورند. ما مثلا در سوگواریمان سینهزنی یا زنجیرزنی میکنیم، آنها به شکل دیگر سوگواری میکنند یا اعتراضشان را نشان میدهند. به همین دلیل وقتی هم که قطعه را میخواندند، اجازه داشتند که گاهی خودشان را حرکت دهند و برقصند. در ترانههایی هم که میخواندند، مضامینی مثل اینکه سیاهان در آفریقای بزرگ روزی پیروز میشوند، وجود داشت. اما به نظرم قشنگترین بخش این قطعه، جایی است تقریبا در اواخر آن. وقتی سیاهها موسیقی خودشان را اجرا میکنند و میخوانند و میرقصند. همزمان در زیر آن سمفونی شماره9 بتهوون اجرا میشود که میگوید همه انسانها با هم برادرند.
گفتید که این 250نفر تقریبا نت نمیدانستند، چطور با آنها کار و آمادهشان کردید؟
بله؛ همه آنها آماتور بودند و تا آن زمان با ارکستر سمفونیک نخوانده بودند. اما آنها در شهرک یا حتی در روستاهایشان گروههای کر و معلمهای موسیقی داشتند. این 250نفر هم از جمله همان افرادی بودند که برای تفریح در گروههای کر خودشان میخواندند. مثل ما ایرانیها که آهنگهای ایرانی را گاهی وقتی دور هم جمع میشویم، میخوانیم. نیازی هم نیست که نت بدانیم. من در آن مدت سعی کردم آنها برای خواندن با ارکستر سمفونیک آماده شوند و بتوانند با حرکت دست من بخوانند. اتفاقا خیلی باهوش بودند و سریع یاد گرفتند.
واکنش خاصی نشان دادید، جوابتان به آنها چه بود؟
واکنش خاصی نداشتم. فقط گفتم اگر بخواهم بیایم با سیاهها هم کار کنم. به هرحال دیگر ارکستر ناسیونالژوهانسبورگ را رهبری نکردم. فکر کنم آنها خوشحال شدند که من دیگر به آنجا نرفتم.
غیر از این کنسرتها، خاطراتی از آفریقایجنوبی دارید؟
در مدت تمرینات، البته سفیدپوستان ضدآپارتاید هم میآمدند. در میان آنها دو بچه کوچک سفیدپوست هم میآمدند که پدرشان فوت شده بود. فکر کنم قسمت آن بود که من عاشق این دو بچه شوم و آنها فرزندخوانده من شدند. الان هم آنها بزرگترین فرزندان ما هستند.
این کنسرتها تقریبا هفت، هشت سال پیش از آن بود که نلسون ماندلا از زندان آزاد شود. کمی از حال و هوای آن زمان آفریقایجنوبی را توصیف میکنید؟ احساس مردم در آن زمان به ماندلا چطور بود؟
ماندلا محبوب بود، اما در آن سالها بهصورت رسمی اصلا صحبتی از او نمیشد. ممکن بود در یک جمع خصوصی از او حرفی بزنند، اما مثل قدیم ایران که همه از ساواک میترسیدند، همه از نیروهای امنیتی میترسیدند. در واقع ماندلا در آن زمان یک تابو بود. در زمینه شرایط اجتماعی هم نابرابری بسیار زیاد بود و در حوزه کار خودم، کاملا آن را احساس میکردم. اگرچه مثلا هیچ کاغذ یا نوشتهای رفتن سیاهان را به سالنهای موسیقی یا تئاتر ممنوع نمیکرد، اما عملا اوضاع آنقدر بد بود که تقریبا هیچ سیاهپوستی جرات این را کار نداشت.
وقتی برای تمرین به حومههای سیاهپوستنشین میرفتید، احساسشان به شما چطور بود؟ بهچشم یک سفیدپوست به شما نگاه میکردند؟
برایشان جالب بود که من آنجا میرفتم و میخواستم به آنها کمک کنم. من بهعنوان یک ایرانی و کسی که اسمی غیراروپایی داشت، یک نوع سمپاتی داشتند. شاید بخشی از آن هم به اسم «محمدعلی کلی» برمیگشت که یک قهرمان سیاهپوست بود. احساسی که من از آن سیاهپوستان در آن زمان گرفتم، این بود که در مجموع خیلیها مثل آقای ماندلا بودند.
یعنی چطور بودند؟
یعنی صلحطلب بودند و آماده دوستی با طرف مقابل. خوب آنها میدانستند که میخواهم کمکشان کنم و به همینخاطر بسیار به من علاقه نشان میدادند. البته من چون سفیدِ سفید هم نیستم، مرا خیلی به حساب سفیدها هم نمیگذاشتند (خنده).
یک جورهایی رنگینپوست محسوب میشدید.
بله. من برایشان یک موتور برق هم خریده بودم. چون مدرسهای که ما در آنجا جمع میشدیم برق نداشت و نمیشد شبها در تاریکی تمرین کرد. وجود این دستگاه خیلی خوشحالشان کرده بود. درست مثل اولین روزی که برق در ایران به خانههای ما آورده شد. فکر کنم اگر کسی چنین خاطرهای را داشته باشد، هیچوقت آن را فراموش نخواهد کرد.
دوباره کی به آفریقایجنوبی بازگشتید؟ همان جامجهانی فوتبال در سال 2010؟
در سال 2010 برای رهبری ارکستر فیلارمونیک ژوهانسبورگ که برای میهمانان ویژه جامجهانی کنسرت اجرا میکرد، به این کشور دعوت شدم. یعنی بعد از 27سال، دوباره ارکستری را رهبری کردم که با آن «نیمهماه» را اجرا کرده بودیم. خیلی لحظات عجیبی بود. همان جوانانی که زمان آن اجراها 20ساله بودند، دیگر تقریبا 50سالشان شده بودند.
اعضای ارکستر فیلارمونیک همان اعضای ارکستر ناسیونال بودند؟
بله؛ تقریبا همانها بودند و حداقل 10نوازنده سیاهپوست هم بینشان بود. بعضی روزنامهها نوشتند که این علی رهبری همان است که در زمان آپارتاید نیمهماه را نوشت و رهبری کرد. حتی بعضی از پدر و مادرهای این نوازنده هم مرا یادشان آمد.
وقتی برگشتید، آقای ماندلا را دیدید؟
نه. چون هم آقای ماندلا خیلی پیر شده بودند و هم راستش را بخواهید دنبال این چیزها نبودم. اگر کسی اهل تبلیغات بود، مخصوصا بعد از آنکه آقای ماندلا از زندان بیرون آمد، میتوانست با این قطعه و آن اجراها در دنیا سروصدا کند. من خیلی دلم میخواست آقای کومالو را ببینم، همان معلم موسیقی که در اجرای کنسرت کمک زیادی کرده بودند، اما متاسفانه نتوانستم پیدایشان کنم. آقای مازیبوکو هم فوت شده بودند. اما با همان نوازندهها در یک میهمانی شام دور هم جمع شدیم و خاطرات بسیاری برایم زنده شد.
وقتی بعد از 27سال به این کشور برگشتید، پس از آپارتاید این کشور را چطور دیدید؟ احساس شخصیتان به ماندلا چه هست؟
به نظرم آقای ماندلا آدمی است که تمام سیاستمداران و رهبران دنیا آرزو دارند به آن درجه برسند. یعنی آدمی که میتواند ببخشد و بسیار مثبت و فهمیده باشد. آقای ماندلا یک آدم استثنایی بود. او فردی بود که توانست منشا تمام این تغییرات شود. همانطور که یک نفر توانست جنگ جهانی دوم را راه بیندازد و باعث مرگمیلیونها آدم در سراسر جهان شود، ماندلا هم میتوانست تمام آفریقا را بههم بریزد. اما او چنین اخلاقی نداشت و خوشبختانه نهتنها توانست جان سفیدپوستها که جان سیاهپوستان بسیاری را از احتمال چنین جنگی نجات دهد. او یک فرد تحصیلکرده و علاقهمند به فرهنگ و هنر بود و خدا را شکر که عمر طولانیای هم کرد. وقتی به ژوهانسبورگ برگشتم واقعا این شهر تغییر کرده بود و همچون شهرهای دیگر جهان و خوشبختانه آن تبعیضها به مرور زمان در حال محوشدن است. باید روی یک نکته تاکید کنم و آن این است با وجود آنکه آپارتاید یک سیستم وحشتناک بود، اما نباید فراموش کرد، کسانی بودند که از هلند به آفریقایجنوبی رفتند و فرهنگی غنی را با خود به آنجا بردند و آقای ماندلا هم در همین فرهنگ درس خواند و به این موقعیت رسید. سفیدپوستان بسیار خوبی بودند که به از بینرفتن این سیستم کمک کردند.
شما قطعات دیگری هم درباره صلح نوشتهاید، مثل بیروت که یک جایزه جهانی هم دریافت کرد.
بله، بیروت را تقریبا یک سال بعد از نیمهماه نوشتم، اما اتفاقا بهتازگی قطعهای را مرتبط با صلح مینویسم. چند وقتی هست که روی یک قطعه کاملا ایرانی با نام «مادرم ایران» مینویسم که خیلی دلم میخواهد آن را به آقای دهلوی هدیه کنم. دلم میخواهد که در این سمفونی آواز ایرانی هم وجود داشته باشد، مخصوصا خیلی علاقه دارم آن را برای صدای آقای شجریان بنویسم. برای این قطعه خیلی دنبال شعر گشتم، اما متاسفانه نتواستم شعری مناسب پیدا کنم، تا آنکه این اواخر یک اتفاق عجیبی افتاد. تقریبا سههفته پیش بود که یک آقایی از ایران به من تلفن کردند. راستش چون خواب بودم، خیلی دلخور شدم. به من گفتند که من شعری ضدجنگ و برای صلح نوشتهام. گفتم چند خطی را برایم بخوانید. وقتی خواند به نظرم آنقدر ساده و قشنگ آمد که گفتم فورا برایم ایمیل کنند. جالب آنجاست بعدا از این آقا، که اصلا نمیشناسم، درباره شغلشان پرسیدم که گفتند راننده کامیون هستند. برایم خیلی جالب بود. ریتم این شعر، همان ریتمی است که همیشه دنبالش میگشتم؛ یعنی همان ریتمهای لَنگ ایرانی که معمولا در سینهزنی و نوحهخوانی استفاده میشود و من معتقدم که اینها اصل موسیقی سنتی ما هستند. خودم شعر را خواندم و سعی کردم صدای آقای شجریان را مجسم کنم. بعد روی آن مشغول تلفیق شعر و موسیقی شدم؛ درست چیزی که از آقای دهلوی یاد گرفتهام. بعد از 35سال، دوباره مشغول نوشتن موسیقی روی یک شعر فارسی هستم و وقتی تمام شد، یک نسخهاش را برای آقای شجریان هم میفرستم.
فکر میکنید تا چه مدت دیگری نوشتن این سمفونی را تمام میکنید؟
راستش آنقدر ذوقزدهام که مشغول نوشتن یک اثر ایرانی هستم و احساسم هم ایرانی است که فکر میکنم تا یکی، دو ماه دیگر تمام شود. این قطعهای که دوستمان شعرشان را گفتهاند، «موومان» آخر سمفونی مادرم ایران خواهد بود و زمانش حدود 15دقیقه است. تصمیم دارم این سمفونی را برای اولینبار در جاهای مختلف رهبری کنم. 35سال است که قطعهای از خودم را رهبری نکردهام و فکر میکنم که اگر آقای شجریان قبول کنند که آن را بخوانند، خیلی عالی میشود.
چرا میخواهید آقای شجریان این کار را بخوانند؟
شغل ما در این حوزه از موسیقی این است که برای صدای خاصی بنویسیم. صدای آقای شجریان هم در گوشم هست، ضمن آنکه من آشنایی چندانی با خوانندههای خوب دیگر ندارم. البته صدای ایشان سمبل صدای ایرانی است و به من الهام میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.