|

‌‌به بهانه چاپ کتاب سینما‌جهنم

نگاهی به تازه‌ترین کتاب کریم نیکونظر

مریم تاواتاو: در 28 مرداد سال 57، سینما رکس آبادان در زمان نمایش فیلم گوزن‌ها به آتش کشیده شد و چندصد نفر در آتش سوختند. «سینما‌جهنم؛ شش گزارش درباره آدم‌سوزی در سینما رکس»، نوشته «کریم نیکونظر»، به ماجرای آن شب می‌پردازد. کتاب، یک ناداستان است که از عناصر داستانی برای جذابیت روایت استفاده کرده است. ذات جنایی این اتفاق، خود پوششی معماگونه و رازآلود دارد که در ورای زبان قصه‌گو، نویسنده مخاطب را به ملاقات ابعاد مختلف پرونده یک ماجرای فجیع می‌برد و تمامی حدس‌هایی را که درباره مقصران این آتش‌سوزی می‌زنند، موشکافانه تحلیل می‌کند. ‌آتش‌سوزی سینما رکس نه آن‌قدر در دوره دور تاریخی اتفاق افتاده که گذر قرن، خاک فراموشی روی آن بریزد و نه بعد از وقوعش آن‌قدر عمیق به آن پرداخته شده که وضوح ابعاد مختلف ماجرا مرهم شود بر داغ قلب خانواده‌هایی که عزیزانشان را در یک سئانس فیلم از دست دادند؛ خانواده‌هایی که اگر اصرار عده‌ای از آنها و پیگیریشان در سال‌های بعدتر برای روشن‌شدن هویت عاملان این ماجرا نبود، فاجعه رکس در بین انبوه اتفاقات تاریخی آن سال‌ها، به‌ویژه با توجه وقوع جنگ و ناامنی پیش‌آمده در منطقه جنوب، گم می‌شد و حتی کم‌رنگ‌تر از زمان حاضر، ردی از آن باقی می‌ماند.‌ اما حقیقت، بهاست، نه میزان توجه؛ نه اندازه پرداخت به یک موضوع که وابسته به حافظه تاریخی ضعیفی است که رنگ و لعاب اخبار جدید، عظمت حوادث قبل‌تر را به کناری می‌راند. حقیقت، جنوب است؛ خطه اتفاقات غریب، جهان سرنوشت‌های گره‌خورده با تاریخ و سیاست. و مردمانش، تاوان‌دهندگانی همیشگی که گاه با سوختن در سینما و گاه با قرار‌گرفتن در ردیف اولین مواجهه‌شوندگان با متجاوزان یک جنگ نابرابر، زندگی‌شان در آتش سوخته و در برابر شمشیر حوادث همیشه کاری‌ترین زخم‌ها را برداشتند و غریبانه قربانی شدند. ‌اینکه واقعا در آن شب نحس، پشت درهای آن سینما چه اتفاقی افتاد، حقیقتی است که لایه‌های عظیمی ار آن هنوز روشن نیست. حتی آمار دقیقی از کشته‌شدگان آن شب وجود ندارد. نویسنده با آگاهی از این جزئیات و محدودیت اطلاعات موجود، پرونده‌ای را پیش‌روی مخاطب قرار داده که شمایی کامل از داده‌های در دسترس می‌سازد. از طرفی اگرچه به قضاوت قطعی درباره عاملان اصلی آن نمی‌پردازد، اما گردآوری این حجم از اطلاعات، آن‌هم به این شیوه طبقه‌بندی‌شده، تلاشی است درخور ستایش برای رساندن صدای مردم مظلومی که آهشان بین دودهای آتش آن سینما محو شد. نیکونظر، اهل جنوب است و مختصات جغرافیای زادگاهش را به خوبی می‌‌شناسد. همین شناخت است که به او دیدی گسترده داده تا جزئیات شهر و خیابان‌ها را به‌راحتی بنویسد و با توصیفاتش از آبادان آن زمان، نقشه شهری را در قالب کلمات ترسیم کند که در جاافتادن مسائل اصلی کتاب طی تصویرسازی دقیق به کمک مخاطب بیاید؛ مخاطبی که در پایان کتاب، کوچه‌های مکان اتفاق را می‌شناسد، التهاب خیابان‌هایش را حس می‌کند و تمام اینها از تأثیرات صحنه‌پردازی با جزئیات است که سینما‌جهنم را شکل داده و آن را یک طبقه بالاتر از یک مستندنگاری صرف قرار داده است. علاوه بر این، تحقیقات میدانی و رو‌کردن اسناد و اطلاعات تازه‌تری درباره ابعاد ماجرای آتش‌سوزی، سؤالات جدیدتری را مطرح کرده است. این واکاوی درباره موضوعی که به‌ سبب گذشت زمان و در‌دسترس‌نبودن بسیاری از مطلعان و شاهدان، فرضیه‌های متعددی را ایجاد کرده، منجر به این شده که نتوان با قاطعیت از ابتدا تا انتهای جزئیات طراحی و اجرای این پروژه مجرمانه سخن گفت. از طرفی به‌تعویق‌افتادن فرایند پیگیری و محاکمه عاملان در سال‌های اولیه این اتفاق، بر حجم شایعه‌ها حول این موضوع افزوده است؛ تاجایی‌که حتی تعداد دقیق کشته‌ها یا نجات‌یافته‌های این واقعه مشخص نیست و ابهاماتی درباره زمان دقیق اعلام ساعت آتش‌سوزی به شهربانی و حتی جنس موادی که منجر به حریق شده، وجود دارد. این سؤال بزرگ که آیا «حسین تکبلعلی‌زاده» به‌عنوان عامل اصلی شناخته‌شده، شرکایی در این جنایت داشته یا نه نیز هنوز بی‌جواب در مرکز این پرونده خودنمایی می‌کند.‌ در کنار بازخوانی پرونده‌، به سبب قابلیت جهان ادبیات، عناصری از جنس داستان و خیال در توصیف شرایط استفاده شده که البته به‌جا و در راستای موقعیت اصلی به کار آمده است. جان هر انسان که گرفته می‌شود، قصه‌ای است که به کهنگی دچار نمی‌شود؛ سال روی سال بگذرد، باز هم انگار هنوز صحنه آخر جنایت همین چند لحظه پیش رخ داده؛ درست مثل رکس آبادان، انگار همین چند لحظه پیش آتش شعله کشیده بین دیوارهای سینما و آدم‌ها را بین صندلی‌ها بلعیده است.‌ سینما‌جهنم، روایتی از تاریخ است برای همه ما تا به یاد بیاوریم که ثمره نفرت، میوه خوش‌آب‌و‌رنگی نمی‌شود؛ آتش می‌اندازد به باغستان انسانیت و داغ می‌سازد عمیق؛ آن‌قدر عمیق که هنوز اگر در هوای آبادان بو بکشیم، بوی جنازه‌های سوخته سینما رکس در هوا پخش است؛ بوی جان‌هایی که بی‌گناه قربانی شدند و آبادان را مظلوم‌تر از همیشه در تاریخ نشان دادند.

مریم تاواتاو: در 28 مرداد سال 57، سینما رکس آبادان در زمان نمایش فیلم گوزن‌ها به آتش کشیده شد و چندصد نفر در آتش سوختند. «سینما‌جهنم؛ شش گزارش درباره آدم‌سوزی در سینما رکس»، نوشته «کریم نیکونظر»، به ماجرای آن شب می‌پردازد. کتاب، یک ناداستان است که از عناصر داستانی برای جذابیت روایت استفاده کرده است. ذات جنایی این اتفاق، خود پوششی معماگونه و رازآلود دارد که در ورای زبان قصه‌گو، نویسنده مخاطب را به ملاقات ابعاد مختلف پرونده یک ماجرای فجیع می‌برد و تمامی حدس‌هایی را که درباره مقصران این آتش‌سوزی می‌زنند، موشکافانه تحلیل می‌کند. ‌آتش‌سوزی سینما رکس نه آن‌قدر در دوره دور تاریخی اتفاق افتاده که گذر قرن، خاک فراموشی روی آن بریزد و نه بعد از وقوعش آن‌قدر عمیق به آن پرداخته شده که وضوح ابعاد مختلف ماجرا مرهم شود بر داغ قلب خانواده‌هایی که عزیزانشان را در یک سئانس فیلم از دست دادند؛ خانواده‌هایی که اگر اصرار عده‌ای از آنها و پیگیریشان در سال‌های بعدتر برای روشن‌شدن هویت عاملان این ماجرا نبود، فاجعه رکس در بین انبوه اتفاقات تاریخی آن سال‌ها، به‌ویژه با توجه وقوع جنگ و ناامنی پیش‌آمده در منطقه جنوب، گم می‌شد و حتی کم‌رنگ‌تر از زمان حاضر، ردی از آن باقی می‌ماند.‌ اما حقیقت، بهاست، نه میزان توجه؛ نه اندازه پرداخت به یک موضوع که وابسته به حافظه تاریخی ضعیفی است که رنگ و لعاب اخبار جدید، عظمت حوادث قبل‌تر را به کناری می‌راند. حقیقت، جنوب است؛ خطه اتفاقات غریب، جهان سرنوشت‌های گره‌خورده با تاریخ و سیاست. و مردمانش، تاوان‌دهندگانی همیشگی که گاه با سوختن در سینما و گاه با قرار‌گرفتن در ردیف اولین مواجهه‌شوندگان با متجاوزان یک جنگ نابرابر، زندگی‌شان در آتش سوخته و در برابر شمشیر حوادث همیشه کاری‌ترین زخم‌ها را برداشتند و غریبانه قربانی شدند. ‌اینکه واقعا در آن شب نحس، پشت درهای آن سینما چه اتفاقی افتاد، حقیقتی است که لایه‌های عظیمی ار آن هنوز روشن نیست. حتی آمار دقیقی از کشته‌شدگان آن شب وجود ندارد. نویسنده با آگاهی از این جزئیات و محدودیت اطلاعات موجود، پرونده‌ای را پیش‌روی مخاطب قرار داده که شمایی کامل از داده‌های در دسترس می‌سازد. از طرفی اگرچه به قضاوت قطعی درباره عاملان اصلی آن نمی‌پردازد، اما گردآوری این حجم از اطلاعات، آن‌هم به این شیوه طبقه‌بندی‌شده، تلاشی است درخور ستایش برای رساندن صدای مردم مظلومی که آهشان بین دودهای آتش آن سینما محو شد. نیکونظر، اهل جنوب است و مختصات جغرافیای زادگاهش را به خوبی می‌‌شناسد. همین شناخت است که به او دیدی گسترده داده تا جزئیات شهر و خیابان‌ها را به‌راحتی بنویسد و با توصیفاتش از آبادان آن زمان، نقشه شهری را در قالب کلمات ترسیم کند که در جاافتادن مسائل اصلی کتاب طی تصویرسازی دقیق به کمک مخاطب بیاید؛ مخاطبی که در پایان کتاب، کوچه‌های مکان اتفاق را می‌شناسد، التهاب خیابان‌هایش را حس می‌کند و تمام اینها از تأثیرات صحنه‌پردازی با جزئیات است که سینما‌جهنم را شکل داده و آن را یک طبقه بالاتر از یک مستندنگاری صرف قرار داده است. علاوه بر این، تحقیقات میدانی و رو‌کردن اسناد و اطلاعات تازه‌تری درباره ابعاد ماجرای آتش‌سوزی، سؤالات جدیدتری را مطرح کرده است. این واکاوی درباره موضوعی که به‌ سبب گذشت زمان و در‌دسترس‌نبودن بسیاری از مطلعان و شاهدان، فرضیه‌های متعددی را ایجاد کرده، منجر به این شده که نتوان با قاطعیت از ابتدا تا انتهای جزئیات طراحی و اجرای این پروژه مجرمانه سخن گفت. از طرفی به‌تعویق‌افتادن فرایند پیگیری و محاکمه عاملان در سال‌های اولیه این اتفاق، بر حجم شایعه‌ها حول این موضوع افزوده است؛ تاجایی‌که حتی تعداد دقیق کشته‌ها یا نجات‌یافته‌های این واقعه مشخص نیست و ابهاماتی درباره زمان دقیق اعلام ساعت آتش‌سوزی به شهربانی و حتی جنس موادی که منجر به حریق شده، وجود دارد. این سؤال بزرگ که آیا «حسین تکبلعلی‌زاده» به‌عنوان عامل اصلی شناخته‌شده، شرکایی در این جنایت داشته یا نه نیز هنوز بی‌جواب در مرکز این پرونده خودنمایی می‌کند.‌ در کنار بازخوانی پرونده‌، به سبب قابلیت جهان ادبیات، عناصری از جنس داستان و خیال در توصیف شرایط استفاده شده که البته به‌جا و در راستای موقعیت اصلی به کار آمده است. جان هر انسان که گرفته می‌شود، قصه‌ای است که به کهنگی دچار نمی‌شود؛ سال روی سال بگذرد، باز هم انگار هنوز صحنه آخر جنایت همین چند لحظه پیش رخ داده؛ درست مثل رکس آبادان، انگار همین چند لحظه پیش آتش شعله کشیده بین دیوارهای سینما و آدم‌ها را بین صندلی‌ها بلعیده است.‌ سینما‌جهنم، روایتی از تاریخ است برای همه ما تا به یاد بیاوریم که ثمره نفرت، میوه خوش‌آب‌و‌رنگی نمی‌شود؛ آتش می‌اندازد به باغستان انسانیت و داغ می‌سازد عمیق؛ آن‌قدر عمیق که هنوز اگر در هوای آبادان بو بکشیم، بوی جنازه‌های سوخته سینما رکس در هوا پخش است؛ بوی جان‌هایی که بی‌گناه قربانی شدند و آبادان را مظلوم‌تر از همیشه در تاریخ نشان دادند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.