درباره سکوت روزنامهها در مرگ تلخ خانواده «ایراننژاد»
یک خطای حرفهای؟
پژمان موسوی. روزنامهنگار
مرگ تلخ و دستهجمعی خانواده ایراننژاد، یک خانواده کُرد اهل ایران در خلیج مانش، اواسط هفته گذشته فضای رسانهای کشور انگلستان بهعنوان مقصد سفر ناتمام آنها را به تمامی متأثر از خود کرد. روزنامههای معتبر و جریانساز انگلیس، این واقعه را پوشش گسترده دادند و تمام یا بخشی از صفحه اول خود را به بازتاب این حادثه اختصاص دادند. مفقودشدن آرین ایراننژاد پسر ۱۵ماهه خانواده و تصاویری که از او بر پیشخوان صفحه اول این روزنامهها نشست نیز، ابعاد تلخ و تراژیک این واقعه را شدیدتر کرد و روزنامههای صبح لندن تلاش کردند هرکدام از زاویه نگاه خود به این رویداد و تبعات گسترده آن بپردازند.
آن روز صبح در تهران، پایتخت کشور مبدأ اما خبری نبود. نه روزنامهای این حادثه تلخ را در صفحه اول خود بازتاب داده بود نه خبرگزاریها و وبسایتهای معتبر این واقعه را در حدواندازهای که باید، دیده بودند؛ انگار نه خانی آمده و نه خانی رفته بوده! همین بیتوجهی مطلق هم بود که انتقادها و اعتراضهایی را برانگیخت و عدم پوشش خبری این رویداد، یکی از دلایلی عنوان شد که چرا مردم به روزنامهها توجه خاصی ندارند و خرید و مطالعه روزنامه، دغدغهشان نیست.
در این یادداشت، فارغ از چرایی این سفر پُرریسک و تحلیل دلایلی که منجر به این نوع مهاجرتهای بیسرانجام میشود، استدلال خواهم کرد که چرا عدم پوشش خبری و تحلیلی این رویداد در صفحه اول روزنامهها و خبرگزاریها، یک خطای حرفهای بود و اینکه چرا روزنامهها باید به این رویداد تلخ و تراژیک بهصورت گسترده توجه نشان میدادند.
هر رویداد، اتفاق، حادثه، اظهارنظر یا سوژهای، برای آنکه دستمایه یک گزارش توصیفی، خبری و تحلیلی شود یا ارزش پرداختن در قالبهایی چون یادداشت، گفتوگو، خبر یا سرمقاله را پیدا کند، باید شامل چیزی باشد که درس اول روزنامهنگاری است: ارزشهای خبری. تعدد همین ارزشهای خبری هم هست که شورای تحریریه و سردبیری هر رسانهای را به این نتیجه میرساند که خبر، گزارش یا گفتوگویی، ارزش نشستن بر صفحه اول را دارد یا خیر. آنچیزی هم که خبر مرگ تلخ خانواده ایراننژاد را مهم میکند و شایسته بازتاب در صفحه اول، این واقعیت حرفهای است که این رویداد حداقل پنج ارزش مهم خبری را دارا بود و از همین رو شایسته دیدهشدن و بازتاب در صفحه اول.
این اتفاق، برای مخاطب ایرانی «مجاورت» داشت؛ اصل مجاورت به ما میگوید که همه مردم جهان علاقهمند هستند تا در درجه نخست خبرهای مربوط کشور خود را بدانند؛ اینکه پنج هموطن در جایی نزدیک انگلستان غرق، کشته یا مفقود شدهاند، بیشک به ما بسیار «مربوط» است.
این اتفاق، برای مخاطب ایرانی «بزرگی» داشت؛ اصل بزرگی به معنای فراوانی است؛ یعنی هر چقدر میزان شمار افراد درگیر رویداد یا تلفات جانی حادثهای بیشتر باشد، اهمیت خبر فارغ از بحثهای عاطفی بیشتر خواهد شد. در این موضوع خاص، هم جانباختن و مفقودی تمامی اعضای یک خانواده شامل اصل بزرگی است هم حوادث مشابهی که همواره در زمینه مهاجرتهای پرخطر ایرانیان و برخی دیگر از مردم کشورها مطرح است.
این اتفاق برای مخاطب ایرانی «عجیب» بود. اینکه پدر و مادری با درک خطرات پیشبینیشده، راه مهاجرت آن هم از نوع پُرریسک آن را در پیش بگیرند، عجیب است. این عجیببودن وقتی بیشتر به چشم میآید که آنها با سه کودک از جمله کودک خُردسال خود راه این سفر دریایی را در پیش گرفته بودند.
این اتفاق برای مخاطب ایرانی، «تازگی» داشت. هیچ رویدادی نمیتواند بدون داشتن ارزش تازگی، عنوان خبر را به خود اختصاص دهد؛ فاصله بین زمان وقوع رویداد و انتشار خبر شامل ارزش خبری تازگی است. این حادثه دقیقا شامل ارزش تازگی بود و این تازگی فقط برای صبح پنجشنبه معنا و مفهوم داشت و پرداختن به آن در روزهای بعد، هیچ توجیهی نخواهد داشت. البته که میتوان تا هفتهها این واقعه را تحلیل کرد اما پرداختن در صبح پنجشنبه برای روزنامهها و عصر چهارشنبه برای خبرگزاریها و وبسایتها بود که آن را شامل رعایت ارزش تازگی میکرد.
این اتفاق برای مخاطب ایرانی، «دربرگیری» داشت. وقتی رویدادی روی عده زیادی از افراد چه در گذشته، چه حال و چه آینده تأثیر داشته باشد، دارای ارزش دربرگیری است. این دربرگیری میتواند تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم و چه مثبت و چه منفی بر روند زندگی و کار مردم داشته باشد و موجب نفع یا ضرر آنها شودو در مورد موضوعی چون مهاجرت، چه چیز بیشتر از اصل دربرگیری شامل ایرانیان میشود؟
فارغ از تمامی این ارزشهای خبری، این رویداد آنقدر تلخ و غمانگیز بود و هر وجدانی را به درد میآورد که بر اساس اصول اخلاقی و انسانی هم شایسته بود به آن در مطبوعات و رسانههای رسمی ایران توجه ویژهای شود. پرداخت درست، حرفهای و اصولی به این رویداد، حتی شامل خطقرمزهای پیدا و پنهان رسانهای هم نبود و میشد این رویداد را طوری دید و درباره آن نوشت که هیچ مشکل و مسئلهای برای آن رسانه به وجود نیاید ضمن اینکه نوشتن درباره این حادثه به شکل یک گزارش خبری و تحلیل جامعهشناختی رویدادهای مشابه، میتوانست و همچنان هم میتواند که از بروز حوادث مشابه جلوگیری کرده و دقیقا در چارچوب رسالت حرفهای روزنامهها تعریف شود.
به نظر میرسد انتظار افکار عمومی از رسانههای حرفهای در ایران، در کنار بازتاب اخبار و رویدادهای کلان حوزه سیاست و اقتصاد و فرهنگ و جامعه، پرداختن به مسائلی است که زندگی روزمره آنها، دغدغهها و مسائل اساسی اما به ظاهر کوچک آنها و پرداختن به زیر پوست اجتماع را هم دربر گرفته و راهی باشد برای بازتاب آنها در گشودن افقهای تازه؛ راهی که اگرچه مسیرش سنگلاخ است اما هنوز هم پیشروی ماست... .
مرگ تلخ و دستهجمعی خانواده ایراننژاد، یک خانواده کُرد اهل ایران در خلیج مانش، اواسط هفته گذشته فضای رسانهای کشور انگلستان بهعنوان مقصد سفر ناتمام آنها را به تمامی متأثر از خود کرد. روزنامههای معتبر و جریانساز انگلیس، این واقعه را پوشش گسترده دادند و تمام یا بخشی از صفحه اول خود را به بازتاب این حادثه اختصاص دادند. مفقودشدن آرین ایراننژاد پسر ۱۵ماهه خانواده و تصاویری که از او بر پیشخوان صفحه اول این روزنامهها نشست نیز، ابعاد تلخ و تراژیک این واقعه را شدیدتر کرد و روزنامههای صبح لندن تلاش کردند هرکدام از زاویه نگاه خود به این رویداد و تبعات گسترده آن بپردازند.
آن روز صبح در تهران، پایتخت کشور مبدأ اما خبری نبود. نه روزنامهای این حادثه تلخ را در صفحه اول خود بازتاب داده بود نه خبرگزاریها و وبسایتهای معتبر این واقعه را در حدواندازهای که باید، دیده بودند؛ انگار نه خانی آمده و نه خانی رفته بوده! همین بیتوجهی مطلق هم بود که انتقادها و اعتراضهایی را برانگیخت و عدم پوشش خبری این رویداد، یکی از دلایلی عنوان شد که چرا مردم به روزنامهها توجه خاصی ندارند و خرید و مطالعه روزنامه، دغدغهشان نیست.
در این یادداشت، فارغ از چرایی این سفر پُرریسک و تحلیل دلایلی که منجر به این نوع مهاجرتهای بیسرانجام میشود، استدلال خواهم کرد که چرا عدم پوشش خبری و تحلیلی این رویداد در صفحه اول روزنامهها و خبرگزاریها، یک خطای حرفهای بود و اینکه چرا روزنامهها باید به این رویداد تلخ و تراژیک بهصورت گسترده توجه نشان میدادند.
هر رویداد، اتفاق، حادثه، اظهارنظر یا سوژهای، برای آنکه دستمایه یک گزارش توصیفی، خبری و تحلیلی شود یا ارزش پرداختن در قالبهایی چون یادداشت، گفتوگو، خبر یا سرمقاله را پیدا کند، باید شامل چیزی باشد که درس اول روزنامهنگاری است: ارزشهای خبری. تعدد همین ارزشهای خبری هم هست که شورای تحریریه و سردبیری هر رسانهای را به این نتیجه میرساند که خبر، گزارش یا گفتوگویی، ارزش نشستن بر صفحه اول را دارد یا خیر. آنچیزی هم که خبر مرگ تلخ خانواده ایراننژاد را مهم میکند و شایسته بازتاب در صفحه اول، این واقعیت حرفهای است که این رویداد حداقل پنج ارزش مهم خبری را دارا بود و از همین رو شایسته دیدهشدن و بازتاب در صفحه اول.
این اتفاق، برای مخاطب ایرانی «مجاورت» داشت؛ اصل مجاورت به ما میگوید که همه مردم جهان علاقهمند هستند تا در درجه نخست خبرهای مربوط کشور خود را بدانند؛ اینکه پنج هموطن در جایی نزدیک انگلستان غرق، کشته یا مفقود شدهاند، بیشک به ما بسیار «مربوط» است.
این اتفاق، برای مخاطب ایرانی «بزرگی» داشت؛ اصل بزرگی به معنای فراوانی است؛ یعنی هر چقدر میزان شمار افراد درگیر رویداد یا تلفات جانی حادثهای بیشتر باشد، اهمیت خبر فارغ از بحثهای عاطفی بیشتر خواهد شد. در این موضوع خاص، هم جانباختن و مفقودی تمامی اعضای یک خانواده شامل اصل بزرگی است هم حوادث مشابهی که همواره در زمینه مهاجرتهای پرخطر ایرانیان و برخی دیگر از مردم کشورها مطرح است.
این اتفاق برای مخاطب ایرانی «عجیب» بود. اینکه پدر و مادری با درک خطرات پیشبینیشده، راه مهاجرت آن هم از نوع پُرریسک آن را در پیش بگیرند، عجیب است. این عجیببودن وقتی بیشتر به چشم میآید که آنها با سه کودک از جمله کودک خُردسال خود راه این سفر دریایی را در پیش گرفته بودند.
این اتفاق برای مخاطب ایرانی، «تازگی» داشت. هیچ رویدادی نمیتواند بدون داشتن ارزش تازگی، عنوان خبر را به خود اختصاص دهد؛ فاصله بین زمان وقوع رویداد و انتشار خبر شامل ارزش خبری تازگی است. این حادثه دقیقا شامل ارزش تازگی بود و این تازگی فقط برای صبح پنجشنبه معنا و مفهوم داشت و پرداختن به آن در روزهای بعد، هیچ توجیهی نخواهد داشت. البته که میتوان تا هفتهها این واقعه را تحلیل کرد اما پرداختن در صبح پنجشنبه برای روزنامهها و عصر چهارشنبه برای خبرگزاریها و وبسایتها بود که آن را شامل رعایت ارزش تازگی میکرد.
این اتفاق برای مخاطب ایرانی، «دربرگیری» داشت. وقتی رویدادی روی عده زیادی از افراد چه در گذشته، چه حال و چه آینده تأثیر داشته باشد، دارای ارزش دربرگیری است. این دربرگیری میتواند تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم و چه مثبت و چه منفی بر روند زندگی و کار مردم داشته باشد و موجب نفع یا ضرر آنها شودو در مورد موضوعی چون مهاجرت، چه چیز بیشتر از اصل دربرگیری شامل ایرانیان میشود؟
فارغ از تمامی این ارزشهای خبری، این رویداد آنقدر تلخ و غمانگیز بود و هر وجدانی را به درد میآورد که بر اساس اصول اخلاقی و انسانی هم شایسته بود به آن در مطبوعات و رسانههای رسمی ایران توجه ویژهای شود. پرداخت درست، حرفهای و اصولی به این رویداد، حتی شامل خطقرمزهای پیدا و پنهان رسانهای هم نبود و میشد این رویداد را طوری دید و درباره آن نوشت که هیچ مشکل و مسئلهای برای آن رسانه به وجود نیاید ضمن اینکه نوشتن درباره این حادثه به شکل یک گزارش خبری و تحلیل جامعهشناختی رویدادهای مشابه، میتوانست و همچنان هم میتواند که از بروز حوادث مشابه جلوگیری کرده و دقیقا در چارچوب رسالت حرفهای روزنامهها تعریف شود.
به نظر میرسد انتظار افکار عمومی از رسانههای حرفهای در ایران، در کنار بازتاب اخبار و رویدادهای کلان حوزه سیاست و اقتصاد و فرهنگ و جامعه، پرداختن به مسائلی است که زندگی روزمره آنها، دغدغهها و مسائل اساسی اما به ظاهر کوچک آنها و پرداختن به زیر پوست اجتماع را هم دربر گرفته و راهی باشد برای بازتاب آنها در گشودن افقهای تازه؛ راهی که اگرچه مسیرش سنگلاخ است اما هنوز هم پیشروی ماست... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.