تحلیل و بررسی مجموعه شعر «مقدس» اثر فریاد ناصری از منظر پدیدارشناسی
جهان کاتب میشود
فهیمه گلنار: نقش تن و ادراکات حسی در تولید معنای مجموعه شعر «مقدس» حائز اهمیت است زیرا در این مجموعه، معنا با تن و اعضای بدن آفریده میشود و تن نیز از حضور در هستی معنا میگیرد و مقدس میشود. بهطور کلی میتوان گفت که در این اثر تن در خدمت معناست.
«من باد نیستم/ نفس زینده بر خاک خفتگانم/ رویای رفتگانم/ آواز مردگانم/ یک آیه مقدسم از هو».
«مقدس» همان انسان است با جسم و روحش. انسانی که تمثالی از جهان است. لمس جهان هستی و بهیگانگیرسیدن آن است. نمیتوان «مقدس» را خواند و نقش تن و ادراکات حسی را در تولید و دریافت معنا نادیده گرفت. در سطح رویی و ظاهری زبان، بسامد واژگانی مربوط به تن گویای این ادعاست:
«کفایت است تن برای اداره روح/ کفایت است تن/ برای طواف/ برای توفیدن».
در این سطرها علاوه بر استفاده واژه تن، تکرار واج «ت» تداعیکننده و تأکیدی بر تنوارگی متن است. و یا در سطرهای:
«کالبد نه جسم است و نه تن/ هدیهای است از کوری جهان/ که با لمسکردن خوانده میشود»
علاوه بر تکرار و انسجام واژگانی که مربوط به تن است، ما را به استفاده از ادراکات حسی فرا میخواند و بهگونهای تن و ادراکات عمیق حسی و حضور در هستی و در نهایت وحدت در هستی از طریق ادراکات حسی را کلید شناخت جهان میداند. نکته قابل توجه در این مجموعه تولید معناهای مختلف با استفاده از واژگان مربوط به تن است. شاعر با استفاده از دایرهای واژگانی مربوط به تن گاه معنای فریب، گاه معنای استقامت، گاه معنای پویایی، گاه معنای امید، گاه معنای یأس و گاه معنای عشق و امیدواری را تولید کرده است.
«زمان/ پیش از آنکه چهره را بفرساید/ از ساقها نشت میکند/ باید گفته باشم این را/ که زیبایی/ همیشه از پاهایش فریب میخورد».
در سطرهای مذکور شاعر از طریق واژگان مربوط به تن مانند: چهره، ساق و پاها، معنای فریب را خلق کرده است و این ویژگی در تولید معنا، در اکثر شعرهای این مجموعه به چشم میخورد:
«در سینه پیات را میگیرم/ قد کشیدهای/ و دستها داری در آوردن آفتاب و ابر/ نامت کلام قدیمی است در فارسی/ که صورتمان را پاک میکند».
شعرهای این مجموعه چنان با تن تنیده شده و بافته شده است که گویی از مغز استخوان نشأت میگیرد و تمام تن را درمینوردد سپس با عناصر طبیعی پیوند میخورد به گونهای که تن و طبیعت با هم یکی میشوند. تن، طبیعت میشود و طبیعت، تن. این وحدانیت و یگانگی از یک جهت سبب هستیدادن به جهان است و از سوی دیگر سبب معنادادن به «خود» است. در این حالت رابطهای تعاملی بین تن و طبیعت شکل میگیرد و بر هم تأثیر میگذارند و این تأثیر متقابل دنیا بر انسان و انسان بر دنیا در هنگام تولیدات زبانی سبب ایجاد اشکال مختلف زبانی از یک چیز میشود و البته این تأثیر متقابل، مستلزم حضوری پدیدارشناختی است. به این معنی که نسبت به حضور چیزها آگاهی ایجاد شود. از این منظر پدیدارشناسی بهعنوان عنصری مهم تلقی میشود که میتواند معنا را در دل زندگی بیابد و آنچه با پدیدارشناسی پیوند دارد، جریانات حسی ادراکی است. جریانات حسی ادراکی سبب وحدت حضور، حضور از دورترین زمان و مکان گذشته تا دورترین زمان و مکان آینده میشود. در شعر زیر این وحدت حضور و ارتباط حسی ادراکی به خوبی نمایان است:
«پوستم را برمیدارند میکشند بر استخوان جهان/ مینشیند به وِرد/ به وُرد/ جهان کاتب میشود/ کاتب چه مینویسی؟/ رفتن آبها را/ پوستم را برمیدارند/ جهان آشکار میشود/ در زیر پوستم منظومههای بزرگی کشف میکنند/ کاتب چه مینویسی؟/ ستاره میکارم»
«میل روشنی از نقاط در افلاک/ یا انگشت اوست که همینطور که بر ساعدم میرود/ قِران سعد را رقم میزند/ کاتب چه مینویسی؟/ منظومههای درخشان».
در این سطرها پیوند و وحدت دو سطح جسمی و طبیعت بهخوبی گویای حضوری پدیدارشناختی است. «پوست» دیگر تنها یک دال نیست که ما را به مدلول که جسم انسان است، هدایت کند. پوست انسان، بر استخوان جهان کشیده میشود. گویی تن، جهان میشود و جهان تن. جهان جان میگیرد و کاتب میشود و تن، با اراده انگشتانش قران سعد را رقم میزند. به بیان دیگر تن مادی با جان جهان پیوند میخورد. پیوندی ناگسستنی که بدون هم نمیتوانند سرنوشتی را رقم بزنند. اما در این وحدت و یکیشدن، حواس پنجگانه نقش مهمی ایفا میکنند. میدانیم که پوست مرکز حس لامسه و از منظر نشانهشناسی، تن که مرز تمایز خود و دیگری است کارکرد اولیه خود را از دست میدهد و به ساخت تصویری ذهنی میانجامد. در مرحله بعد تن با جهان به گفتوگو مینشیند و این سؤال و جواب و بهرهبردن از حس شنیداری مستلزم همزمانی و دوجانبگی و دوسویگی خاصیت برگشتپذیری دارد چراکه شنیدن بین مبدأ و مقصدی صورت میگیرد و چون بهازای آنچه گفته میشود، چیزی شنیده میشود و جسم خودی را تحت تأثیر قرار میدهد و سرانجام سبب عکسالعملی جسمی که همان رقمزدن قِران است میشود چراکه اگر گونههای حسی نتواند راهی بهسوی
آزادی و فرار از زندگی تکراری را فراهم کند وجودشان بیمعناست. به این ترتیب در شعرهای این مجموعه با یک نوع هستیشناسی مواجه هستیم که از لمس جهان و ایجاد رابطهها و دلالتهای تازه و بدیع حاصل شده است.
فهیمه گلنار: نقش تن و ادراکات حسی در تولید معنای مجموعه شعر «مقدس» حائز اهمیت است زیرا در این مجموعه، معنا با تن و اعضای بدن آفریده میشود و تن نیز از حضور در هستی معنا میگیرد و مقدس میشود. بهطور کلی میتوان گفت که در این اثر تن در خدمت معناست.
«من باد نیستم/ نفس زینده بر خاک خفتگانم/ رویای رفتگانم/ آواز مردگانم/ یک آیه مقدسم از هو».
«مقدس» همان انسان است با جسم و روحش. انسانی که تمثالی از جهان است. لمس جهان هستی و بهیگانگیرسیدن آن است. نمیتوان «مقدس» را خواند و نقش تن و ادراکات حسی را در تولید و دریافت معنا نادیده گرفت. در سطح رویی و ظاهری زبان، بسامد واژگانی مربوط به تن گویای این ادعاست:
«کفایت است تن برای اداره روح/ کفایت است تن/ برای طواف/ برای توفیدن».
در این سطرها علاوه بر استفاده واژه تن، تکرار واج «ت» تداعیکننده و تأکیدی بر تنوارگی متن است. و یا در سطرهای:
«کالبد نه جسم است و نه تن/ هدیهای است از کوری جهان/ که با لمسکردن خوانده میشود»
علاوه بر تکرار و انسجام واژگانی که مربوط به تن است، ما را به استفاده از ادراکات حسی فرا میخواند و بهگونهای تن و ادراکات عمیق حسی و حضور در هستی و در نهایت وحدت در هستی از طریق ادراکات حسی را کلید شناخت جهان میداند. نکته قابل توجه در این مجموعه تولید معناهای مختلف با استفاده از واژگان مربوط به تن است. شاعر با استفاده از دایرهای واژگانی مربوط به تن گاه معنای فریب، گاه معنای استقامت، گاه معنای پویایی، گاه معنای امید، گاه معنای یأس و گاه معنای عشق و امیدواری را تولید کرده است.
«زمان/ پیش از آنکه چهره را بفرساید/ از ساقها نشت میکند/ باید گفته باشم این را/ که زیبایی/ همیشه از پاهایش فریب میخورد».
در سطرهای مذکور شاعر از طریق واژگان مربوط به تن مانند: چهره، ساق و پاها، معنای فریب را خلق کرده است و این ویژگی در تولید معنا، در اکثر شعرهای این مجموعه به چشم میخورد:
«در سینه پیات را میگیرم/ قد کشیدهای/ و دستها داری در آوردن آفتاب و ابر/ نامت کلام قدیمی است در فارسی/ که صورتمان را پاک میکند».
شعرهای این مجموعه چنان با تن تنیده شده و بافته شده است که گویی از مغز استخوان نشأت میگیرد و تمام تن را درمینوردد سپس با عناصر طبیعی پیوند میخورد به گونهای که تن و طبیعت با هم یکی میشوند. تن، طبیعت میشود و طبیعت، تن. این وحدانیت و یگانگی از یک جهت سبب هستیدادن به جهان است و از سوی دیگر سبب معنادادن به «خود» است. در این حالت رابطهای تعاملی بین تن و طبیعت شکل میگیرد و بر هم تأثیر میگذارند و این تأثیر متقابل دنیا بر انسان و انسان بر دنیا در هنگام تولیدات زبانی سبب ایجاد اشکال مختلف زبانی از یک چیز میشود و البته این تأثیر متقابل، مستلزم حضوری پدیدارشناختی است. به این معنی که نسبت به حضور چیزها آگاهی ایجاد شود. از این منظر پدیدارشناسی بهعنوان عنصری مهم تلقی میشود که میتواند معنا را در دل زندگی بیابد و آنچه با پدیدارشناسی پیوند دارد، جریانات حسی ادراکی است. جریانات حسی ادراکی سبب وحدت حضور، حضور از دورترین زمان و مکان گذشته تا دورترین زمان و مکان آینده میشود. در شعر زیر این وحدت حضور و ارتباط حسی ادراکی به خوبی نمایان است:
«پوستم را برمیدارند میکشند بر استخوان جهان/ مینشیند به وِرد/ به وُرد/ جهان کاتب میشود/ کاتب چه مینویسی؟/ رفتن آبها را/ پوستم را برمیدارند/ جهان آشکار میشود/ در زیر پوستم منظومههای بزرگی کشف میکنند/ کاتب چه مینویسی؟/ ستاره میکارم»
«میل روشنی از نقاط در افلاک/ یا انگشت اوست که همینطور که بر ساعدم میرود/ قِران سعد را رقم میزند/ کاتب چه مینویسی؟/ منظومههای درخشان».
در این سطرها پیوند و وحدت دو سطح جسمی و طبیعت بهخوبی گویای حضوری پدیدارشناختی است. «پوست» دیگر تنها یک دال نیست که ما را به مدلول که جسم انسان است، هدایت کند. پوست انسان، بر استخوان جهان کشیده میشود. گویی تن، جهان میشود و جهان تن. جهان جان میگیرد و کاتب میشود و تن، با اراده انگشتانش قران سعد را رقم میزند. به بیان دیگر تن مادی با جان جهان پیوند میخورد. پیوندی ناگسستنی که بدون هم نمیتوانند سرنوشتی را رقم بزنند. اما در این وحدت و یکیشدن، حواس پنجگانه نقش مهمی ایفا میکنند. میدانیم که پوست مرکز حس لامسه و از منظر نشانهشناسی، تن که مرز تمایز خود و دیگری است کارکرد اولیه خود را از دست میدهد و به ساخت تصویری ذهنی میانجامد. در مرحله بعد تن با جهان به گفتوگو مینشیند و این سؤال و جواب و بهرهبردن از حس شنیداری مستلزم همزمانی و دوجانبگی و دوسویگی خاصیت برگشتپذیری دارد چراکه شنیدن بین مبدأ و مقصدی صورت میگیرد و چون بهازای آنچه گفته میشود، چیزی شنیده میشود و جسم خودی را تحت تأثیر قرار میدهد و سرانجام سبب عکسالعملی جسمی که همان رقمزدن قِران است میشود چراکه اگر گونههای حسی نتواند راهی بهسوی
آزادی و فرار از زندگی تکراری را فراهم کند وجودشان بیمعناست. به این ترتیب در شعرهای این مجموعه با یک نوع هستیشناسی مواجه هستیم که از لمس جهان و ایجاد رابطهها و دلالتهای تازه و بدیع حاصل شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.