یادداشت ماریو بارگاس یوسا در باب نوشتن و بازیگری در تاریخ
بهسوی ایستگاه فنلاند
برگردانِ منوچهر یزدانی
در میان تمام آثار ادموند ویلسون1، شامل دهها کتاب، رساله، مقالات انتقادیِ بحثبرانگیز، «جستارهایی در ادبیات جنگ داخلی آمریکا»2، و خاطراتش، کتاب «بهسوی ایستگاه فنلاند»3 (با عنوان ثانویه «پژوهشی در باب نوشتن و بازیگری در تاریخ») که در سال 1940 منتشر شد، شگفتانگیز و فوقالعاده درخشان است. کتابی نفیس که بهمثابه رمانی عالی ارزش چند بار خواندن دارد و در سالهای پس از انتشارش، شهرت و مقبولیتی همتراز شاهکارهای ادبی کسب کرد. هدف کتاب روایت اندیشههای سوسیالیستی به شیوه داستانی است. دو قرن پس از آنکه میشلِ4 تاریخنگار فرانسوی، ویكو5 و رساله او مبنی بر اینکه در تاریخِ جوامع انسانی هیچ پدیده ماورايي وجود ندارد و همهچیز كار خود انسانها بوده است را كشف میكند، در یک شب بارانی، لنین برای رهبری انقلاب روسیه در ایستگاه فنلاندِ سنپترزبورگ از قطار پیاده میشود. کتاب اثری است نظری که به سبب تخیل و درایت داستانواری که در روایت اصالت و فضیلتِ شخصیتهایی از قبیل رِنان6، تاین7، بابوف8، سنت سیمون9، فوریر10، اووِن11، مارکس و اِنگلس، باکونین12، لاسال13، لنین و تروتسکی به خرج میدهد، به لطف شیوایی و قدرت نثر ویلسون، این
افراد را مانند بازیگران «بینوایان»، «برادران کارامازوف» یا «جنگ و صلح» در حافظه خواننده تثبیت میکند. این شاهکاری است که با وجود ارزش بسیار والای ادبی، به دلایل سیاسی به حاشیه رانده شده است.
آرمان سوسیالیستی، آرمان بهشت زمینی است؛ جامعهای بدون فقیر و غنی، جایی که دولتی با کرامت و پاکدستی ثروت، فرهنگ، سلامت، اوقات فراغت و کار را بر اساس نیازها و ظرفیتها بین همه اقشار توزیع میکند، و بههمیندلیل جایی است که هیچ بیعدالتی یا نابرابری در آن وجود نخواهد داشت و انسانها با بهرهگیری از امتیازهای دنیا آزادانه در آن زندگی خواهند کرد. این آرمانشهر هرگز تحقق پیدا نکرد، اما با بسیج میلیونها انسان در طول تاریخ اعتصاب، ناآرامی، شورش و انقلاب، خشونت و سرکوب را به ارمغان آورد و علاوه بر این، شماری شخصیت شگفتانگیز را گرد هم آورد، تا آن سودا به واقعیتی قابل لمس تبدیل شود؛ نتیجه چنین ادیسه غیرممکنی این بود که به لطف مبارزاتی که با هدف اصلاح بخش بزرگی از بیعدالتیهای وحشیانه جامعه کهن انجام شد، طبقه کارگر و اتحادیههای آنها زندگی اجتماعی را عمیقا متحول کرده و تا حد زیادی، حقوقی را که قبلا از آنها سلب شده بود، به دست آورده و اقتصاد و روابط انسانی را به شکلی بنیادی دگرگون کردند.
احتمالا سخنان درشتی که ادوارد برنشتاین14، رهبر سوسیالدموکراتهای آلمان، در ابهام و غرابت نظریات مارکسیستی ابراز داشته بود، سبب بیزاری لنین از او شد که وی را به «فرصتطلبی» و «اصلاحطلبی» متهم میکرد؛ اما اینهمه نفرت از کجا میآمد؟ در واقع برنشتاین بهلطف امتیازاتی که جنبش قدرتمند کارگری آلمان از بورژوازی به دست آورده بود، از قبیل دستمزد بهتر برای کارگران، مدارس و بیمارستانها و سطح زندگیای که با طبقه متوسط اشتباه میشد و شناخت و حمایت قانون از اتحادیهها، از انقلابی به اصلاحطلب تبدیل شد. در این عرصه، ادامه تاموتمام انقلاب دیگر توهمی بیش نبود، ولی روسیه شباهتی به آلمان سوسیالدموکرات نداشت؛ در آنجا تزار، قوای نظامی و اردوگاههای کار اجباری قطب شمال وجود داشت که با تمام قوا مشغول شکنجه و کشتار بودند و انقلابیونی هم که جان سالم به در میبردند باید سالها در قحطی و سرما به زندگی ادامه دهند. روسیه کشوری بود که در آن لنین و آن کروپسکایایِ15 شگفتانگیز در بازداشت بودند. اینجا دیگر نظرات سوسیالدموکراتیک برنشتاین توجیه پیدا نمیکرد و نظرات لنین بود که پیروز میشد: یک حزب متشکل از شبهنظامیان انقلابی که
خواستار «همه قدرت» بودند تا اصلاحاتی را انجام دهند و جامعه روسیه را از ریشه دگرگون کنند و -تأکید از من است- کاملترین جامعه تمامیتخواه تاریخ را بنا کنند.
این تنها یکی از گسستگیها و خصومتهای بیحدوحصری است که مبارزه برای اندیشه سوسیالیستی به وجود آورد. اندیشهای که شاید آنقدرها درخشان و رؤیایی که مارکس و باکونین یا مارکس و لاسال را از هم جدا کرد، نباشد. باكونین آنارشیست بسیار محبوبی بود؛ در زندان دندانها و عضلات خود را از دست داد، اما اعتقاد را نه و برای بیان باورها و اندیشههای خود نیمی از اروپا را درنوردید (و او را باور کردند). آموزه اصلی باکونین اساسا نظریهای خلاق برای «تخریب» بود.
صفحات فراموشنشدنی دیگر این کتاب به دوستی فوقالعادهای که مارکس و اِنگلس را به هم پیوست، میپردازد. توصیف ادموند ویلسون از سخاوت و فداكاری اِنگلس نسبت به ماركس و خانواده وی و اعتقاد راسخ بر اینكه: «این مرد باعث تغییر تاریخ بشر خواهد شد»، جاودانی است. اِنگلس نهتنها سالهای طولانی از ماركس پشتیبانی كرد که حتی در تدوین زمانی رویدادها در روزنامهای آمریکایی نوشت که مارکس را بهعنوان همکار استخدام کرده است. محال است که خواندن این فصل، احساس همدردی با اِنگلس را در ما برنینگیزد و قهرمانیِ محتاطانه او را آنطورکه ادموند ویلسون در صفحات حزنانگیز کتاب روایت میکند، ستایش نکنیم. اِنگلس از کارآفرینی و شرکتداری در منچستر متنفر بود، اما چند سالی ازخودگذشتگی کرد و تجارت را ادامه داد تا مارکس بتواند جلد اول «سرمایه» را بنویسد.
دیگر آنکه پس از مرگ مارکس و با وجود یادداشتهای بسیار و بخشهای آمادهای که بهجای گذارده بود، اتمام کتاب دشوار شد، و اِنگلس خود این وظیفه را به عهده گرفت؛ اما به دلیل مشغله کاری شرکت نتوانست آن را به اتمام برساند تا سرانجام کارل کاوتسکی16 آن را به پایان رسانید. تمام این روایات، به اضافه رنگ و لطافت اعتقادی که در پشت آن حوادث تاریک وجود داشت و گامهای تعیینکنندهای که بر اثر آنها برای تحول تاریخ بشر برداشته شد، در کتاب ادموند ویلسون آمده. البته سیر حوادث دقیقا اینگونه نبود، ولی در کتاب به این شکل آمده و یکی از مهمترین مزایای آن، متقاعدکردن ما نسبت به آن است.
در زمانی که مبارزات اجتماعی در حال خلق گونههای نیروهای طبیعی خارقالعاده، از قبیل آنارشیسم باکونین و سوسیالیسم لاسال بودند، در حال تجدید حیات اروپا هم بودند -اتحادیهها و احزاب سیاسی کارگری جامعه را دگرگون میکردند و بیعدالتی کمتر به چشم میآمد. بهاستثنای روسیه که در آن بهویژه تزار (الکساندر سوم) هرگز کمترین امتیازی به کسی نداد و با همان خشونت سالهای گذشته تعقیب مخالفانِ معتدل یا سازشناپذیر را پی گرفت. با همین رویه هم گور خود را کند و کشور خود و جهان را به ویرانگرترین ماجراجوییها کشاند. تمام اینها را در «بهسوی ایستگاه فنلاند» میبینیم پیش از آنکه حتی هنوز استالین قدرت را به دست آورده باشد یا انقلاب چهره وحشتناک خود را با ازمیانبرداشتن مخالفان واقعی یا صوری نشان داده باشد. در صفحات آخر کتاب لنین و تروتسکی با هم دوست هستند، به یکدیگر احترام میگذارند و دومی بهتازگی مقالهای پُرجنبوجوش منتشر کرده است: 1905.
تروتسکی نسبت به اعتقاد لنین تعصب نداشت و همچنین زیر بار قربانیکردنهای دهشتناک برای پیشبرد انقلاب نمیرفت. بیشتر اهل فرهنگ و نویسنده خوبی بود؛ ولی انقلابها را انقلابیون به ثمر میرسانند نه مردان فرهنگی و لنین هم با کمک كروپسكایا از جسم و روح خود برای پیشبرد انقلاب نیرو گذاشت و از هواداران خواست حتی یك لحظه از اندیشه انقلاب فارغ نمانده و آماده هرگونه فداکاری برای آن باشند.
این کتاب نظریههای جدید، رقابتها و دشمنیها، غرورها، فتنهها و نکات مخفی که زندگی این مردان بزرگ را ساخته روایت میکند و درعینحال، کارکرد عدالت و نحوه عملکرد بیعدالتیهای آینده را نیز تشریح میکند. این تعادل دشوار بین انسانهای گوناگون و رهبران توده را ادموند ویلسون بهشکل استادانهای برقرار کرده و مثلا درمورد مارکس، فلاکتی که گریبان او و خانوادهاش را با زندگی در دو اتاق کوچک در سوهو17 گرفته بود و تحول اجتماعی خارقالعادهای را که وی به آن اعتقاد کامل داشت و پرچمدارش بود، بیان میکند. یک نسخه قدیمی از «بهسوی ایستگاه فنلاند» به زبان اسپانیایی وجود داشت که تقریبا مهجور ماند. اکنون، با ترجمهای کاملتر، سازمان نشر دِباتِ18 آن را مجددا منتشر میکند. آماده باشیم تا بهنحوی شایسته و درخور از این اثر استثنائی استقبال کنیم.
پینوشتها:
1. Edmund Wilson
2. Patriotic Gore
3. To the Finland Statio
4. Michelet
5. Vico
6. Renan
7. Taine
8. Babeuf
9. SaintSimon
10. Fourier
11. Owen
12. Bakunin
13. Lassalle
14. Eduard Bernstein
15. Krúpskaya
16. Karl Kautsky
17. Soho
18. Debate
در میان تمام آثار ادموند ویلسون1، شامل دهها کتاب، رساله، مقالات انتقادیِ بحثبرانگیز، «جستارهایی در ادبیات جنگ داخلی آمریکا»2، و خاطراتش، کتاب «بهسوی ایستگاه فنلاند»3 (با عنوان ثانویه «پژوهشی در باب نوشتن و بازیگری در تاریخ») که در سال 1940 منتشر شد، شگفتانگیز و فوقالعاده درخشان است. کتابی نفیس که بهمثابه رمانی عالی ارزش چند بار خواندن دارد و در سالهای پس از انتشارش، شهرت و مقبولیتی همتراز شاهکارهای ادبی کسب کرد. هدف کتاب روایت اندیشههای سوسیالیستی به شیوه داستانی است. دو قرن پس از آنکه میشلِ4 تاریخنگار فرانسوی، ویكو5 و رساله او مبنی بر اینکه در تاریخِ جوامع انسانی هیچ پدیده ماورايي وجود ندارد و همهچیز كار خود انسانها بوده است را كشف میكند، در یک شب بارانی، لنین برای رهبری انقلاب روسیه در ایستگاه فنلاندِ سنپترزبورگ از قطار پیاده میشود. کتاب اثری است نظری که به سبب تخیل و درایت داستانواری که در روایت اصالت و فضیلتِ شخصیتهایی از قبیل رِنان6، تاین7، بابوف8، سنت سیمون9، فوریر10، اووِن11، مارکس و اِنگلس، باکونین12، لاسال13، لنین و تروتسکی به خرج میدهد، به لطف شیوایی و قدرت نثر ویلسون، این
افراد را مانند بازیگران «بینوایان»، «برادران کارامازوف» یا «جنگ و صلح» در حافظه خواننده تثبیت میکند. این شاهکاری است که با وجود ارزش بسیار والای ادبی، به دلایل سیاسی به حاشیه رانده شده است.
آرمان سوسیالیستی، آرمان بهشت زمینی است؛ جامعهای بدون فقیر و غنی، جایی که دولتی با کرامت و پاکدستی ثروت، فرهنگ، سلامت، اوقات فراغت و کار را بر اساس نیازها و ظرفیتها بین همه اقشار توزیع میکند، و بههمیندلیل جایی است که هیچ بیعدالتی یا نابرابری در آن وجود نخواهد داشت و انسانها با بهرهگیری از امتیازهای دنیا آزادانه در آن زندگی خواهند کرد. این آرمانشهر هرگز تحقق پیدا نکرد، اما با بسیج میلیونها انسان در طول تاریخ اعتصاب، ناآرامی، شورش و انقلاب، خشونت و سرکوب را به ارمغان آورد و علاوه بر این، شماری شخصیت شگفتانگیز را گرد هم آورد، تا آن سودا به واقعیتی قابل لمس تبدیل شود؛ نتیجه چنین ادیسه غیرممکنی این بود که به لطف مبارزاتی که با هدف اصلاح بخش بزرگی از بیعدالتیهای وحشیانه جامعه کهن انجام شد، طبقه کارگر و اتحادیههای آنها زندگی اجتماعی را عمیقا متحول کرده و تا حد زیادی، حقوقی را که قبلا از آنها سلب شده بود، به دست آورده و اقتصاد و روابط انسانی را به شکلی بنیادی دگرگون کردند.
احتمالا سخنان درشتی که ادوارد برنشتاین14، رهبر سوسیالدموکراتهای آلمان، در ابهام و غرابت نظریات مارکسیستی ابراز داشته بود، سبب بیزاری لنین از او شد که وی را به «فرصتطلبی» و «اصلاحطلبی» متهم میکرد؛ اما اینهمه نفرت از کجا میآمد؟ در واقع برنشتاین بهلطف امتیازاتی که جنبش قدرتمند کارگری آلمان از بورژوازی به دست آورده بود، از قبیل دستمزد بهتر برای کارگران، مدارس و بیمارستانها و سطح زندگیای که با طبقه متوسط اشتباه میشد و شناخت و حمایت قانون از اتحادیهها، از انقلابی به اصلاحطلب تبدیل شد. در این عرصه، ادامه تاموتمام انقلاب دیگر توهمی بیش نبود، ولی روسیه شباهتی به آلمان سوسیالدموکرات نداشت؛ در آنجا تزار، قوای نظامی و اردوگاههای کار اجباری قطب شمال وجود داشت که با تمام قوا مشغول شکنجه و کشتار بودند و انقلابیونی هم که جان سالم به در میبردند باید سالها در قحطی و سرما به زندگی ادامه دهند. روسیه کشوری بود که در آن لنین و آن کروپسکایایِ15 شگفتانگیز در بازداشت بودند. اینجا دیگر نظرات سوسیالدموکراتیک برنشتاین توجیه پیدا نمیکرد و نظرات لنین بود که پیروز میشد: یک حزب متشکل از شبهنظامیان انقلابی که
خواستار «همه قدرت» بودند تا اصلاحاتی را انجام دهند و جامعه روسیه را از ریشه دگرگون کنند و -تأکید از من است- کاملترین جامعه تمامیتخواه تاریخ را بنا کنند.
این تنها یکی از گسستگیها و خصومتهای بیحدوحصری است که مبارزه برای اندیشه سوسیالیستی به وجود آورد. اندیشهای که شاید آنقدرها درخشان و رؤیایی که مارکس و باکونین یا مارکس و لاسال را از هم جدا کرد، نباشد. باكونین آنارشیست بسیار محبوبی بود؛ در زندان دندانها و عضلات خود را از دست داد، اما اعتقاد را نه و برای بیان باورها و اندیشههای خود نیمی از اروپا را درنوردید (و او را باور کردند). آموزه اصلی باکونین اساسا نظریهای خلاق برای «تخریب» بود.
صفحات فراموشنشدنی دیگر این کتاب به دوستی فوقالعادهای که مارکس و اِنگلس را به هم پیوست، میپردازد. توصیف ادموند ویلسون از سخاوت و فداكاری اِنگلس نسبت به ماركس و خانواده وی و اعتقاد راسخ بر اینكه: «این مرد باعث تغییر تاریخ بشر خواهد شد»، جاودانی است. اِنگلس نهتنها سالهای طولانی از ماركس پشتیبانی كرد که حتی در تدوین زمانی رویدادها در روزنامهای آمریکایی نوشت که مارکس را بهعنوان همکار استخدام کرده است. محال است که خواندن این فصل، احساس همدردی با اِنگلس را در ما برنینگیزد و قهرمانیِ محتاطانه او را آنطورکه ادموند ویلسون در صفحات حزنانگیز کتاب روایت میکند، ستایش نکنیم. اِنگلس از کارآفرینی و شرکتداری در منچستر متنفر بود، اما چند سالی ازخودگذشتگی کرد و تجارت را ادامه داد تا مارکس بتواند جلد اول «سرمایه» را بنویسد.
دیگر آنکه پس از مرگ مارکس و با وجود یادداشتهای بسیار و بخشهای آمادهای که بهجای گذارده بود، اتمام کتاب دشوار شد، و اِنگلس خود این وظیفه را به عهده گرفت؛ اما به دلیل مشغله کاری شرکت نتوانست آن را به اتمام برساند تا سرانجام کارل کاوتسکی16 آن را به پایان رسانید. تمام این روایات، به اضافه رنگ و لطافت اعتقادی که در پشت آن حوادث تاریک وجود داشت و گامهای تعیینکنندهای که بر اثر آنها برای تحول تاریخ بشر برداشته شد، در کتاب ادموند ویلسون آمده. البته سیر حوادث دقیقا اینگونه نبود، ولی در کتاب به این شکل آمده و یکی از مهمترین مزایای آن، متقاعدکردن ما نسبت به آن است.
در زمانی که مبارزات اجتماعی در حال خلق گونههای نیروهای طبیعی خارقالعاده، از قبیل آنارشیسم باکونین و سوسیالیسم لاسال بودند، در حال تجدید حیات اروپا هم بودند -اتحادیهها و احزاب سیاسی کارگری جامعه را دگرگون میکردند و بیعدالتی کمتر به چشم میآمد. بهاستثنای روسیه که در آن بهویژه تزار (الکساندر سوم) هرگز کمترین امتیازی به کسی نداد و با همان خشونت سالهای گذشته تعقیب مخالفانِ معتدل یا سازشناپذیر را پی گرفت. با همین رویه هم گور خود را کند و کشور خود و جهان را به ویرانگرترین ماجراجوییها کشاند. تمام اینها را در «بهسوی ایستگاه فنلاند» میبینیم پیش از آنکه حتی هنوز استالین قدرت را به دست آورده باشد یا انقلاب چهره وحشتناک خود را با ازمیانبرداشتن مخالفان واقعی یا صوری نشان داده باشد. در صفحات آخر کتاب لنین و تروتسکی با هم دوست هستند، به یکدیگر احترام میگذارند و دومی بهتازگی مقالهای پُرجنبوجوش منتشر کرده است: 1905.
تروتسکی نسبت به اعتقاد لنین تعصب نداشت و همچنین زیر بار قربانیکردنهای دهشتناک برای پیشبرد انقلاب نمیرفت. بیشتر اهل فرهنگ و نویسنده خوبی بود؛ ولی انقلابها را انقلابیون به ثمر میرسانند نه مردان فرهنگی و لنین هم با کمک كروپسكایا از جسم و روح خود برای پیشبرد انقلاب نیرو گذاشت و از هواداران خواست حتی یك لحظه از اندیشه انقلاب فارغ نمانده و آماده هرگونه فداکاری برای آن باشند.
این کتاب نظریههای جدید، رقابتها و دشمنیها، غرورها، فتنهها و نکات مخفی که زندگی این مردان بزرگ را ساخته روایت میکند و درعینحال، کارکرد عدالت و نحوه عملکرد بیعدالتیهای آینده را نیز تشریح میکند. این تعادل دشوار بین انسانهای گوناگون و رهبران توده را ادموند ویلسون بهشکل استادانهای برقرار کرده و مثلا درمورد مارکس، فلاکتی که گریبان او و خانوادهاش را با زندگی در دو اتاق کوچک در سوهو17 گرفته بود و تحول اجتماعی خارقالعادهای را که وی به آن اعتقاد کامل داشت و پرچمدارش بود، بیان میکند. یک نسخه قدیمی از «بهسوی ایستگاه فنلاند» به زبان اسپانیایی وجود داشت که تقریبا مهجور ماند. اکنون، با ترجمهای کاملتر، سازمان نشر دِباتِ18 آن را مجددا منتشر میکند. آماده باشیم تا بهنحوی شایسته و درخور از این اثر استثنائی استقبال کنیم.
پینوشتها:
1. Edmund Wilson
2. Patriotic Gore
3. To the Finland Statio
4. Michelet
5. Vico
6. Renan
7. Taine
8. Babeuf
9. SaintSimon
10. Fourier
11. Owen
12. Bakunin
13. Lassalle
14. Eduard Bernstein
15. Krúpskaya
16. Karl Kautsky
17. Soho
18. Debate
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.