جهان بهمثابه درام
شرق: «دراماتیککردن در طبیعت ماست. ما دستکم روزی یک بار آبوهوا -پدیدهای ذاتا غیرشخصی- را به شکل تعبیری از دیدگاه آن لحظهمان به جهان، بازتفسیر میکنیم». دیوید ممت در ابتدای کتاب «سه کاربرد چاقو» با مثالزدن درک ما از وضعیت آبوهوا میگوید که ما همهچیز را به شکلی دراماتیک درک میکنیم. ممت میگوید که ما آبوهوا، ترافیک و دیگر پدیدههای غیرشخصی را با بهکارگیری اغراق، ترکیبات آیرونیک، وارونهسازی، فرافکنی و تمام ابزارهایی که نمایشنامهنویس برای آفرینش و روانکاو برای تفسیر پدیدههای مهم احساسی به کار میبندد، دراماتیک میکنیم: «درواقع ما یک رخداد را با پسوپیشکردن پیشامدها، کموزیادکردن و آبوتابدادن به آنها دراماتیک میکنیم تا معنای شخصیاش را دریابیم- مایی که شخصیت اصلی درام منحصربهفردی هستیم که برداشت ما از زندگیمان است».
«سه کاربرد چاقو» با عنوان فرعی در باب طبیعت و مقصود درام، کتابی است در سه فصل از دیوید ممت که مدتی پیش با ترجمه محمدرضا ترکتتاری در مجموعه مطالعات اجرای نشر بیدگل به چاپ رسید. دیويد ممت نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس شناختهشدهای است و البته «سه کاربرد چاقو» یکی از آثار او در حوزه نظری است. ممت در سال 1947 در شیکاگو متولد شده است و هم بهعنوان مدرس نمایش و هم بهعنوان نویسنده شناخته میشود. نمایشنامههای او جوایز مختلفی و ازجمله جایزه پولیتزر را به دست آوردهاند.
مترجم «سه کاربرد چاقو» در بخشی از یادداشت ابتداییاش درباره این کتاب نوشته: «این کتاب در ظاهر درباره نوشتن و خاصه نمایشنامهنویسی است؛ اما میتوان بهنوعی آن را مانیفست هنری ممت به شمار آورد، رسالهای در باب چیستی هنر و چرایی و چگونگی نوشتن. متنی است سهل و ممتنع با فرازوفرود بسیار که بیشتر به متن پیادهشده یک سخنرانی روی کاغذ میماند و کمتر میتوان آن ساختار شستهرفته متون دانشگاهی را در آن یافت. طبیعی است؛ چون ممت نظریهپرداز نیست. حکایات، نقلقولها، مثالها و مثلهای متعدد با چاشنی لحنی آمیخته به طنز و آیرونی، به متن غنای ویژهای بخشیده است و از سوی دیگر، ممت با بیانی موجز و صریح دست روی واقعیتهایی چالشبرانگیز میگذارد و مسائلی را پیش میکشد که خواسته یا ناخواسته درگیرمان میکند. شاید متن پیشرو در ظاهر درباره نوشتن باشد؛ اما درواقع حکم شمعی را دارد که باریکه نوری میتاباند بر زوایای پنهان و آشکار شخصیت ما و دنیایی که در آن زندگی میکنیم و همین امر بود که من را به ترجمه کتاب ترغیب کرد».
ممت میگوید که برای اینکه جهان در ساختاری فهمپذیر سامان داده شود، نیازمند درام هستیم. یا به درام روی میآوریم یا از هیچ درام میسازیم. همانطور که مترجم نیز اشاره کرده «سه کاربرد چاقو» را میتوان مانیفست هنری دیوید ممت دانست. او در بخشهای مختلف کتاب تلقیاش را از هنر به طور عام و نمایش به طور خاص بیان کرده است. در بخشی از فصل اول، ممت درباره کارکرد اجتماعی نمایش نوشته: «ایجاد تغییر اجتماعی کار نمایشنامهنویس نیست. مردان و زنان بزرگی هستند که تغییرات اجتماعی را عملی میکنند. آنها هزینه سنگین ابراز شجاعتشان را پرداخت میکنند و این خطر را به جان میخرند که در راهپیمایی مونتگومری در حد مرگ کتک بخورند، خود را به ستون زنجیر کنند و در برابر استهزا و تحقیر بایستند. آنها جانشان را کف دستشان میگیرند و همین کار است که میتواند شجاعت را در دیگران بیدار کند؛ اما هدف هنر نه ایجاد تغییر؛ بلکه لذتبخشیدن است. فکر نمیکنم مقصود هنر روشنگری باشد، یا بر آن باشد تا ما را تغییر دهد، یا چیزی به ما یاد دهد. هدف هنر لذتبخشیدن به ماست. مردان و زنانی مشخص (نه باهوشتر از من و شما) که هنرشان میتواند ما را به وجد آورد، از
بیرونرفتن و آبآوردن و هیزم جمعکردن معاف شدهاند. همین. طول و تفصیل بیشتری ندارد».
ممت میگوید تئاتر وجود دارد تا با مشکلات روح و رمزوراز زندگی انسان رودررو شود و نه با فلاکتها و گرفتاریهای روزمرهاش. او میگوید ما از یک طرف ساموئل بکت را داریم و از طرفی دیگر لنی ریفنشتال، که هر دو دقیقا با یک توانایی انسانی، معنابخشیدن به امر تحملناپذیر انسانی، دستوپنجه نرم میکنند؛ اما یکی هنری تطهیرکننده میآفریند و دیگری تبلیغ جنایت. در بخشی دیگر از کتاب، ممت درباره نمایشنامهنویسی نوشته: «میگویند نوشتن یک شعر هرگز کامل نخواهد شد، تنها زمانی رها میشود. نمایش را هم، مثل یک شعر، سخت بتوان سازماندهی کرد. طبق تجارب من، نمایشنامهنویس دقیقا در همان نقطهای خسته میشود که شخصیت اصلی، هنگام رودررویی با پرده سوم. پرده طرحریزی شده، تکلیف روشن است، حتی اگر سخت باشد و این شفافیت دلسردکننده است».
شرق: «دراماتیککردن در طبیعت ماست. ما دستکم روزی یک بار آبوهوا -پدیدهای ذاتا غیرشخصی- را به شکل تعبیری از دیدگاه آن لحظهمان به جهان، بازتفسیر میکنیم». دیوید ممت در ابتدای کتاب «سه کاربرد چاقو» با مثالزدن درک ما از وضعیت آبوهوا میگوید که ما همهچیز را به شکلی دراماتیک درک میکنیم. ممت میگوید که ما آبوهوا، ترافیک و دیگر پدیدههای غیرشخصی را با بهکارگیری اغراق، ترکیبات آیرونیک، وارونهسازی، فرافکنی و تمام ابزارهایی که نمایشنامهنویس برای آفرینش و روانکاو برای تفسیر پدیدههای مهم احساسی به کار میبندد، دراماتیک میکنیم: «درواقع ما یک رخداد را با پسوپیشکردن پیشامدها، کموزیادکردن و آبوتابدادن به آنها دراماتیک میکنیم تا معنای شخصیاش را دریابیم- مایی که شخصیت اصلی درام منحصربهفردی هستیم که برداشت ما از زندگیمان است».
«سه کاربرد چاقو» با عنوان فرعی در باب طبیعت و مقصود درام، کتابی است در سه فصل از دیوید ممت که مدتی پیش با ترجمه محمدرضا ترکتتاری در مجموعه مطالعات اجرای نشر بیدگل به چاپ رسید. دیويد ممت نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس شناختهشدهای است و البته «سه کاربرد چاقو» یکی از آثار او در حوزه نظری است. ممت در سال 1947 در شیکاگو متولد شده است و هم بهعنوان مدرس نمایش و هم بهعنوان نویسنده شناخته میشود. نمایشنامههای او جوایز مختلفی و ازجمله جایزه پولیتزر را به دست آوردهاند.
مترجم «سه کاربرد چاقو» در بخشی از یادداشت ابتداییاش درباره این کتاب نوشته: «این کتاب در ظاهر درباره نوشتن و خاصه نمایشنامهنویسی است؛ اما میتوان بهنوعی آن را مانیفست هنری ممت به شمار آورد، رسالهای در باب چیستی هنر و چرایی و چگونگی نوشتن. متنی است سهل و ممتنع با فرازوفرود بسیار که بیشتر به متن پیادهشده یک سخنرانی روی کاغذ میماند و کمتر میتوان آن ساختار شستهرفته متون دانشگاهی را در آن یافت. طبیعی است؛ چون ممت نظریهپرداز نیست. حکایات، نقلقولها، مثالها و مثلهای متعدد با چاشنی لحنی آمیخته به طنز و آیرونی، به متن غنای ویژهای بخشیده است و از سوی دیگر، ممت با بیانی موجز و صریح دست روی واقعیتهایی چالشبرانگیز میگذارد و مسائلی را پیش میکشد که خواسته یا ناخواسته درگیرمان میکند. شاید متن پیشرو در ظاهر درباره نوشتن باشد؛ اما درواقع حکم شمعی را دارد که باریکه نوری میتاباند بر زوایای پنهان و آشکار شخصیت ما و دنیایی که در آن زندگی میکنیم و همین امر بود که من را به ترجمه کتاب ترغیب کرد».
ممت میگوید که برای اینکه جهان در ساختاری فهمپذیر سامان داده شود، نیازمند درام هستیم. یا به درام روی میآوریم یا از هیچ درام میسازیم. همانطور که مترجم نیز اشاره کرده «سه کاربرد چاقو» را میتوان مانیفست هنری دیوید ممت دانست. او در بخشهای مختلف کتاب تلقیاش را از هنر به طور عام و نمایش به طور خاص بیان کرده است. در بخشی از فصل اول، ممت درباره کارکرد اجتماعی نمایش نوشته: «ایجاد تغییر اجتماعی کار نمایشنامهنویس نیست. مردان و زنان بزرگی هستند که تغییرات اجتماعی را عملی میکنند. آنها هزینه سنگین ابراز شجاعتشان را پرداخت میکنند و این خطر را به جان میخرند که در راهپیمایی مونتگومری در حد مرگ کتک بخورند، خود را به ستون زنجیر کنند و در برابر استهزا و تحقیر بایستند. آنها جانشان را کف دستشان میگیرند و همین کار است که میتواند شجاعت را در دیگران بیدار کند؛ اما هدف هنر نه ایجاد تغییر؛ بلکه لذتبخشیدن است. فکر نمیکنم مقصود هنر روشنگری باشد، یا بر آن باشد تا ما را تغییر دهد، یا چیزی به ما یاد دهد. هدف هنر لذتبخشیدن به ماست. مردان و زنانی مشخص (نه باهوشتر از من و شما) که هنرشان میتواند ما را به وجد آورد، از
بیرونرفتن و آبآوردن و هیزم جمعکردن معاف شدهاند. همین. طول و تفصیل بیشتری ندارد».
ممت میگوید تئاتر وجود دارد تا با مشکلات روح و رمزوراز زندگی انسان رودررو شود و نه با فلاکتها و گرفتاریهای روزمرهاش. او میگوید ما از یک طرف ساموئل بکت را داریم و از طرفی دیگر لنی ریفنشتال، که هر دو دقیقا با یک توانایی انسانی، معنابخشیدن به امر تحملناپذیر انسانی، دستوپنجه نرم میکنند؛ اما یکی هنری تطهیرکننده میآفریند و دیگری تبلیغ جنایت. در بخشی دیگر از کتاب، ممت درباره نمایشنامهنویسی نوشته: «میگویند نوشتن یک شعر هرگز کامل نخواهد شد، تنها زمانی رها میشود. نمایش را هم، مثل یک شعر، سخت بتوان سازماندهی کرد. طبق تجارب من، نمایشنامهنویس دقیقا در همان نقطهای خسته میشود که شخصیت اصلی، هنگام رودررویی با پرده سوم. پرده طرحریزی شده، تکلیف روشن است، حتی اگر سخت باشد و این شفافیت دلسردکننده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.