|

آنچه تصاویر نشان می‌دهند مهم نیست، آنچه می‌گویند مهم است

حسین گنجی. منتقد

«ویژگی بی‌مانند عکس این است که یک نفر مصداق عکس را به صورت چیزی دارای گوشت و خون یا به عبارت دیگر، مانند یک انسان ببیند». رولان بارت با این گزاره تکلیف عکس با غیر‌عکس را روشن کرده و به عبارت دیگر از افتادن عکس در ورطه هنر میان‌مایگی که بوردیو به آن اشاره دارد، جلوگیری می‌کند. عکس از این منظر و دیدگاه موجودی زنده است که با هر بار دیدنش معنای تازه‌ای از آن استخراج می‌شود. عکسی که حال گوشت و خون دارد و به صورت سنتی و کلاسیک نیز همانا نقشش نجات لحظه از مرگ و تاباندن نور به تاریکی بوده و خواهد بود، بیشترین شباهت و نزدیکی را به یک سرباز یا به کسی که در یک فرم واحد و به نیت واحد به جغرافیای زمانی پا می‌گذارد تا نجات‌بخش باشد، دارد. سربازی که در دل تاریخ و در یک گستره وسیعی که زمان جغرافیای اوست، تمام کسب‌وکارش نجات بزنگاه‌های مهم است تا در نهایت در قالب یک تصویر، مشاهده‌گرش را با روایتی دیگر از زمانه‌ای که دیگر برای مخاطب در دسترس نیست، روایت کند. مواجهه‌ای که هر چقدر کمتر به جزئیات و بیشتر به مفهوم بپردازد، دست مخاطب خود را برای قصه‌پردازی و تخیل باز گذاشته و مانند سربازی است که تا سال‌ها می‌تواند قصه‌های جنگ یا دوران سربازی خود در پادگان را به هزار شکل و صورت جذاب برای بیننده‌اش تعریف کند. والتر لیپمن در کتاب افکار عمومی به‌ درستی اشاره کرده بود: «امروزه عکس همان سلطه‌ای را بر تخیل دارد که دیروز نوشتار چاپی و پیش‌از‌آن بیان شفاهی داشتند». با توجه به این عبارت برای کشف بهتر نقش این سرباز در جامعه امروز باید اذعان کرد که دیگر جزئیات و حتی زیبایی در عکاسی مهم نیست و تعیین‌کننده هنر‌بودگی یا گریز از میان‌مایگی آن محسوب نمی‌شود. مثل یک نثر که معنایش به‌مراتب از شکل بیانش مهم‌تر است و اساسا شکل بیانی که کمکی به انتقال معنا نکند، مانع و سد اثرگذاری‌اش خواهد بود. در عکس هم حرفی که قرار است گفته شود، به‌مراتب از شکل گفتن و پرداختن به جزئیات و چشم‌نوازی آن مهم‌تر است. عکاسی در این فهم و منظر مانند سربازی است که برای ایفای وظیفه‌ای به صحنه دوربین و قاب گسیل شده است و اگر نتواند آن وظیفه را به‌خوبی انجام دهد، همانا خونش بی‌دلیل ریخته و هدر شده است. این راز و رمز و به عبارت دیگر معناست که ما را به دیدن عکس‌ها حریص می‌کند. البته چنین عکسی که بیان‌گری دارد و برای عکاسش وضوح و... در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرد، نیازمند سواد بصری و پیشا‌خوانش نیز هست؛ مانند خواندن نثری سهل و ممتنع که شاید به نظر ساده باشد و عاری از ملاحظات ادبی؛ ولی برای فهم آن باید به خواندن و خواندن و خواندن بیشتر پناه برد تا به فهم نزدیک به واقعیت رسید. سوزان سونتاگ در کتاب درباره عکاسی نوشته است: «هرچه بیشتر راجع به چیستی عکس‌ها فکر کردم، آنها پیچیده‌تر و معنادارتر شدند». با توجه به همین موضوع است که باید گفت آنچه تصاویر نشان می‌دهند، مهم نیست؛ بلکه آنچه می‌گویند مهم است و عکس‌های مریم تخت‌کشیان در نمایشگاه راه ابریشم از این جنس عکس‌هاست؛ عکس‌هایی که در آنها چهره و دیگر جزئیات از اهمیت چندانی برخوردار نیستند؛ زیرا حرف چیز دیگری است. او به وظیفه و شکل ادای وظیفه سرباز توجه کرده و خود سربازی شده است تا بتواند بهتر به این جایگاه و نقش در جامعه بپردازد؛ سربازی که هویتش در لباس، یکپارچه و در هدف یکسان، دفاع از میهن است. تخت‌کشیان همان‌طور که اذعان کرده است، با به‌کاربردن دوربین آگفا آیسولت و نگاتیوهای سیاه و سفید توانسته با پنهان‌کردن و محوکردن سوژه‌های خود و نشانه‌گذاری در جای‌جای قاب‌ها و در کلیت نمایشگاه، یک روح جمعی یا یک معنای جمعی را به وجود بیاورد که ما از آن به روحیه ازجان‌گذشتگی و بهتر بگویم ازخودگذشتگی یاد کنیم که با معنای عبارت سرباز نیز همخوانی دارد. او به‌درستی با انتخاب دوربین معروف به دوربین سرباز در کنار سوژه سرباز و با پنهان‌کردن چهره و ظاهر و به شکل عکاسانه‌ای که می‌توان به این شکل عکاسی هم دیگر، عکاسی از سوژه‌گذشتگی یا سربازانه یاد کرد، جهان تصویر مرسوم را از زوایای کلاسیک بیرون کشیده و توانسته به ارائه درستی از معمای مطلوب خود دست پیدا کند. معنای مطلوبی که تا پیش از این مخاطب مفهوم سرباز تاکنون به آن دست نیافته بود. بسیار دشوار است برای عکاسی که از زیباسازی قاب خود به نفع مفهوم خود دست بکشد و دوربینش را از تماشای برخی جنبه‌های قاب پرهیز دهد تا مخاطب باهوش خود را به توجه به جنبه‌های دیگر و البته جنبه‌های معنا و نشانه‌شناسانه بیرون از قاب خود دعوت کند. به گونه‌ای که با دیدن عکس سرباز بی‌صورت خوابیده به معنای سرباز در جهان تصویری خود مراجعه کرده و معناهای دیگر آن را در درون خود زنده کند، به جای آنکه در عکس به دنبال آنها باشد. در این تصاویر عکس‌ها ارجاع‌هایی هستند که باید مخاطب برای خوانش هر‌کدام به متون و تصاویر دیگر مراجعه داشته باشد تا به فهم کاملی از ماجرا دست پیدا کند؛ ماجرایی که تنها در یک کلمه و آن هم سرباز سخت بتوان فهمش کرد یا شرحش داد.

«ویژگی بی‌مانند عکس این است که یک نفر مصداق عکس را به صورت چیزی دارای گوشت و خون یا به عبارت دیگر، مانند یک انسان ببیند». رولان بارت با این گزاره تکلیف عکس با غیر‌عکس را روشن کرده و به عبارت دیگر از افتادن عکس در ورطه هنر میان‌مایگی که بوردیو به آن اشاره دارد، جلوگیری می‌کند. عکس از این منظر و دیدگاه موجودی زنده است که با هر بار دیدنش معنای تازه‌ای از آن استخراج می‌شود. عکسی که حال گوشت و خون دارد و به صورت سنتی و کلاسیک نیز همانا نقشش نجات لحظه از مرگ و تاباندن نور به تاریکی بوده و خواهد بود، بیشترین شباهت و نزدیکی را به یک سرباز یا به کسی که در یک فرم واحد و به نیت واحد به جغرافیای زمانی پا می‌گذارد تا نجات‌بخش باشد، دارد. سربازی که در دل تاریخ و در یک گستره وسیعی که زمان جغرافیای اوست، تمام کسب‌وکارش نجات بزنگاه‌های مهم است تا در نهایت در قالب یک تصویر، مشاهده‌گرش را با روایتی دیگر از زمانه‌ای که دیگر برای مخاطب در دسترس نیست، روایت کند. مواجهه‌ای که هر چقدر کمتر به جزئیات و بیشتر به مفهوم بپردازد، دست مخاطب خود را برای قصه‌پردازی و تخیل باز گذاشته و مانند سربازی است که تا سال‌ها می‌تواند قصه‌های جنگ یا دوران سربازی خود در پادگان را به هزار شکل و صورت جذاب برای بیننده‌اش تعریف کند. والتر لیپمن در کتاب افکار عمومی به‌ درستی اشاره کرده بود: «امروزه عکس همان سلطه‌ای را بر تخیل دارد که دیروز نوشتار چاپی و پیش‌از‌آن بیان شفاهی داشتند». با توجه به این عبارت برای کشف بهتر نقش این سرباز در جامعه امروز باید اذعان کرد که دیگر جزئیات و حتی زیبایی در عکاسی مهم نیست و تعیین‌کننده هنر‌بودگی یا گریز از میان‌مایگی آن محسوب نمی‌شود. مثل یک نثر که معنایش به‌مراتب از شکل بیانش مهم‌تر است و اساسا شکل بیانی که کمکی به انتقال معنا نکند، مانع و سد اثرگذاری‌اش خواهد بود. در عکس هم حرفی که قرار است گفته شود، به‌مراتب از شکل گفتن و پرداختن به جزئیات و چشم‌نوازی آن مهم‌تر است. عکاسی در این فهم و منظر مانند سربازی است که برای ایفای وظیفه‌ای به صحنه دوربین و قاب گسیل شده است و اگر نتواند آن وظیفه را به‌خوبی انجام دهد، همانا خونش بی‌دلیل ریخته و هدر شده است. این راز و رمز و به عبارت دیگر معناست که ما را به دیدن عکس‌ها حریص می‌کند. البته چنین عکسی که بیان‌گری دارد و برای عکاسش وضوح و... در اولویت‌های بعدی قرار می‌گیرد، نیازمند سواد بصری و پیشا‌خوانش نیز هست؛ مانند خواندن نثری سهل و ممتنع که شاید به نظر ساده باشد و عاری از ملاحظات ادبی؛ ولی برای فهم آن باید به خواندن و خواندن و خواندن بیشتر پناه برد تا به فهم نزدیک به واقعیت رسید. سوزان سونتاگ در کتاب درباره عکاسی نوشته است: «هرچه بیشتر راجع به چیستی عکس‌ها فکر کردم، آنها پیچیده‌تر و معنادارتر شدند». با توجه به همین موضوع است که باید گفت آنچه تصاویر نشان می‌دهند، مهم نیست؛ بلکه آنچه می‌گویند مهم است و عکس‌های مریم تخت‌کشیان در نمایشگاه راه ابریشم از این جنس عکس‌هاست؛ عکس‌هایی که در آنها چهره و دیگر جزئیات از اهمیت چندانی برخوردار نیستند؛ زیرا حرف چیز دیگری است. او به وظیفه و شکل ادای وظیفه سرباز توجه کرده و خود سربازی شده است تا بتواند بهتر به این جایگاه و نقش در جامعه بپردازد؛ سربازی که هویتش در لباس، یکپارچه و در هدف یکسان، دفاع از میهن است. تخت‌کشیان همان‌طور که اذعان کرده است، با به‌کاربردن دوربین آگفا آیسولت و نگاتیوهای سیاه و سفید توانسته با پنهان‌کردن و محوکردن سوژه‌های خود و نشانه‌گذاری در جای‌جای قاب‌ها و در کلیت نمایشگاه، یک روح جمعی یا یک معنای جمعی را به وجود بیاورد که ما از آن به روحیه ازجان‌گذشتگی و بهتر بگویم ازخودگذشتگی یاد کنیم که با معنای عبارت سرباز نیز همخوانی دارد. او به‌درستی با انتخاب دوربین معروف به دوربین سرباز در کنار سوژه سرباز و با پنهان‌کردن چهره و ظاهر و به شکل عکاسانه‌ای که می‌توان به این شکل عکاسی هم دیگر، عکاسی از سوژه‌گذشتگی یا سربازانه یاد کرد، جهان تصویر مرسوم را از زوایای کلاسیک بیرون کشیده و توانسته به ارائه درستی از معمای مطلوب خود دست پیدا کند. معنای مطلوبی که تا پیش از این مخاطب مفهوم سرباز تاکنون به آن دست نیافته بود. بسیار دشوار است برای عکاسی که از زیباسازی قاب خود به نفع مفهوم خود دست بکشد و دوربینش را از تماشای برخی جنبه‌های قاب پرهیز دهد تا مخاطب باهوش خود را به توجه به جنبه‌های دیگر و البته جنبه‌های معنا و نشانه‌شناسانه بیرون از قاب خود دعوت کند. به گونه‌ای که با دیدن عکس سرباز بی‌صورت خوابیده به معنای سرباز در جهان تصویری خود مراجعه کرده و معناهای دیگر آن را در درون خود زنده کند، به جای آنکه در عکس به دنبال آنها باشد. در این تصاویر عکس‌ها ارجاع‌هایی هستند که باید مخاطب برای خوانش هر‌کدام به متون و تصاویر دیگر مراجعه داشته باشد تا به فهم کاملی از ماجرا دست پیدا کند؛ ماجرایی که تنها در یک کلمه و آن هم سرباز سخت بتوان فهمش کرد یا شرحش داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.