|

محمدرضا تاجیک مطرح کرد

راه طلب تاریک و ره باریک

‌محمدرضا تاجیک در یادداشتی در سایت «مشق نو» نوشت: «ژیژک می‌گوید گاه ریشه و عامل تروما در گذشته‌ نیست، بلکه منشأ آن آینده است. دریدا حادثه‌ ۱۱ سپتامبر یا خطر استفاده از سلاح هسته‌ای را مثال می‌زند. بسیاری از تحلیلگران و کارشناسان حادثه ۱۱سپتامبر را یک رویداد خاص تاریخی دانسته‌اند. دلیل این را که ۱۱سپتامبر به یک رویداد ویژه تبدیل شده است، باید در زمان‌مندی تروما (مصیبت، درد) جست‌وجو کرد. دلیل اصلی هراس‌آوربودن و دردناک‌بودن این حادثه این نیست که اکنون در حال وقوع است یا در گذشته اتفاق افتاده است، دلیل اصلی‌اش ترس ما از تکرار آن در آینده است. آینده منشأ اصلی ترس‌ها و خطرهاست. ۱۱ سپتامبر فقط علامت و هشداری است برای وقایع هولناک‌تر آینده. ما همواره در معرض تهدید حادثه‌ای ناگوارتر از حوادث گذشته در آینده هستیم. تروما ماهیتی زمانی دارد (زمان در معنایی که هایدگر آن را در هستی و زمان مطرح کرده است) که با خطر، ترس و تهدید گره خورده است. زمان‌مندی از دید هایدگر با مسئله دیگری نیز در پیوند است: به سوی مرگ بودن. مرگ اتفاقی است آینده و در آینده. به سوی مرگ بودن بر زمانی‌بودن امور صحه می‌گذارد، اتفاقی در آینده که کل گذشته و حال ما رو به ‌سوی آن دارد».
تاجیک در این یادداشت مطرح کرد: «جامعه امروز ما در مسیر و معرض یورش این دیگری تام و تمام است؛ دیگری‌ای که از آینده می‌آید اما از آمدنش خبر نمی‌دهد، در شب و از راه تاریک و باریک می‌آید و در مسیر آمدنش، نشان و نشانه‌ای از خود به‌جای نمی‌گذارد؛‌ امری غول‌آسا و دهشتناک و از اساس غیرقابل محاسبه، غیرقابل پیش‌بینی و غیرمنتظره که موجودیت زنده و اکنون حاضر ما را هر آن به «مخاطره» می‌افکند و با خود یک سبد پر از خطر و ترس و تهدید و اضطراب و ناامیدی می‌آورد. این دیگری تام و تمام، همان «آینده در راه» دریدایی است که آن را فقط می‌توان در قالب یک خطر مطلق خاموش انتظار کشید. خطر وقتی افزون‌تر و دهشتناک‌تر می‌شود که خود را قادر به تعین/تشخص‌بخشیدن به این آینده نمی‌یابیم، لذا همواره با به‌تعویق‌افتادگی تعین مواجه‌ایم. رخدادها روی می‌دهند و سپس ما هویتی از آنها می‌سازیم. تعین‌بخشی ما همواره دیر شکل می‌گیرد؛ همواره پس از واقعه. نمی‌توانیم خود را با رخدادها و تفاوت‌ها و نیروهای در حال رخ‌دادن وفق دهیم، لذا همواره تأخیر تاریخی داریم و از زمانه و زمان که به بیان برگسون هر لحظه‌اش نهفتگی‌ای است که می‌تواند به بی‌نهایت صورت گشوده شود، فرسنگ‌ها عقب هستیم. بودنِ ما با زیستنِ تاریخی (در تاریخ) ما -به بیان هایدگر- ارتباط معناداری ندارد. به‌عنوان فاعل‌های اجتماعی هیچ‌گاه بر فعلی که انجام می‌دهیم تقدم ادراکی، معرفتی و ارادی نداریم و منفعل از فعل‌مان هستیم. به بیانی دیگر، هیچ‌گاه پرسش‌هایمان بر پاسخ‌هایمان تقدم و اولویت ندارند. پاسخ‌ها از پیش وجود دارند، لذا نیازی به تفکر خلاقانه نیست».
این تحلیلگر مسائل سیاسی افزود: «شاید از همین رو، اندیشیدن و فلسفیدن‌مان نیز عمدتا ناظر بر کشف معنا و نه تولید معنا و ناظر بر تفسیر و توجیه فعل‌ها و پاسخ‌هایمان بوده است. در هر لحظه از زمان، با خود این‌همان هستیم و تفاوت‌ها و غیریت‌ها را طرد می‌کنیم. به نوعی دوکسا (doxa) و متافیزیک ناحضور (نابهنگامی) خوگر شده‌ایم و همواره در لحظات تغییر و تحول تاریخی خود در تعطیلات تاریخی به‌سر می‌بریم. آینده در نزد ما، همان اکنونی است که هنوز نیامده، آینده ادامه گذشته و اکنون است به بیان دیگر. آینده در خودش گذشته و اکنون است. گذشته بر اکنون و اکنون بر آینده تفوق و اولویت دارد. آینده در نزد ما از جنس پاسخ است نه از جنس پرسش یا پرسش از پرسش و طرح و طرح‌ریزی ما برای آینده، به‌معنای تحمیل الگویی بر نسل‌های آینده -و به تبع، تهی از مسئولیت و اخلاقِ مسئول‌بودن نسبت به غیریت و تفاوت- است. توجه نداریم که تعیین‌کردن آینده عملی غیراخلاقی است زیرا وجودداشتن و انسان‌بودن آیندگان را در نظر نمی‌گیرد، توجه نداریم که داشتن طرحی برای آینده باید مقدم و مرجح بر هر چیز، مسئولانه، یعنی گشوده نگه‌داشتن امکانات آینده و تلاش برای ایجاد امکانات بیشتر باشد و توجه نداریم که تنها مستبدان‌اند که تلاش می‌کنند آینده را رقم بزنند. ما باید بپذیریم که فانی هستیم و باید جهان را به آیندگانی متفاوت با خودمان بسپاریم».‌ او در پایان راه‌حل را این‌گونه معرفی کرد: «تنها راه غلبه بر این دیگری تام و تمام، گشوده‌بودن به روی آن -همه دیدگاه‌های متفاوت دیگری که امکان به‌چالش‌کشیدن دیدگاه‌های ما را دارند، همه افراد یا حوادث دیگری که می‌توانند موقعیت ما را به خطر بیندازند- است. صرفا در پرتو این گشودگی است که نسب به آنچه هستیم و خواهیم بود و نیز آنچه دیگران هستند و خواهند بود، خود را مسئول می‌دانیم. این گشودگی و مسئولیت، عین عدالت است؛ عدالتی که جامعه امروز و فردای ما سخت بدان نیازمند است».

‌محمدرضا تاجیک در یادداشتی در سایت «مشق نو» نوشت: «ژیژک می‌گوید گاه ریشه و عامل تروما در گذشته‌ نیست، بلکه منشأ آن آینده است. دریدا حادثه‌ ۱۱ سپتامبر یا خطر استفاده از سلاح هسته‌ای را مثال می‌زند. بسیاری از تحلیلگران و کارشناسان حادثه ۱۱سپتامبر را یک رویداد خاص تاریخی دانسته‌اند. دلیل این را که ۱۱سپتامبر به یک رویداد ویژه تبدیل شده است، باید در زمان‌مندی تروما (مصیبت، درد) جست‌وجو کرد. دلیل اصلی هراس‌آوربودن و دردناک‌بودن این حادثه این نیست که اکنون در حال وقوع است یا در گذشته اتفاق افتاده است، دلیل اصلی‌اش ترس ما از تکرار آن در آینده است. آینده منشأ اصلی ترس‌ها و خطرهاست. ۱۱ سپتامبر فقط علامت و هشداری است برای وقایع هولناک‌تر آینده. ما همواره در معرض تهدید حادثه‌ای ناگوارتر از حوادث گذشته در آینده هستیم. تروما ماهیتی زمانی دارد (زمان در معنایی که هایدگر آن را در هستی و زمان مطرح کرده است) که با خطر، ترس و تهدید گره خورده است. زمان‌مندی از دید هایدگر با مسئله دیگری نیز در پیوند است: به سوی مرگ بودن. مرگ اتفاقی است آینده و در آینده. به سوی مرگ بودن بر زمانی‌بودن امور صحه می‌گذارد، اتفاقی در آینده که کل گذشته و حال ما رو به ‌سوی آن دارد».
تاجیک در این یادداشت مطرح کرد: «جامعه امروز ما در مسیر و معرض یورش این دیگری تام و تمام است؛ دیگری‌ای که از آینده می‌آید اما از آمدنش خبر نمی‌دهد، در شب و از راه تاریک و باریک می‌آید و در مسیر آمدنش، نشان و نشانه‌ای از خود به‌جای نمی‌گذارد؛‌ امری غول‌آسا و دهشتناک و از اساس غیرقابل محاسبه، غیرقابل پیش‌بینی و غیرمنتظره که موجودیت زنده و اکنون حاضر ما را هر آن به «مخاطره» می‌افکند و با خود یک سبد پر از خطر و ترس و تهدید و اضطراب و ناامیدی می‌آورد. این دیگری تام و تمام، همان «آینده در راه» دریدایی است که آن را فقط می‌توان در قالب یک خطر مطلق خاموش انتظار کشید. خطر وقتی افزون‌تر و دهشتناک‌تر می‌شود که خود را قادر به تعین/تشخص‌بخشیدن به این آینده نمی‌یابیم، لذا همواره با به‌تعویق‌افتادگی تعین مواجه‌ایم. رخدادها روی می‌دهند و سپس ما هویتی از آنها می‌سازیم. تعین‌بخشی ما همواره دیر شکل می‌گیرد؛ همواره پس از واقعه. نمی‌توانیم خود را با رخدادها و تفاوت‌ها و نیروهای در حال رخ‌دادن وفق دهیم، لذا همواره تأخیر تاریخی داریم و از زمانه و زمان که به بیان برگسون هر لحظه‌اش نهفتگی‌ای است که می‌تواند به بی‌نهایت صورت گشوده شود، فرسنگ‌ها عقب هستیم. بودنِ ما با زیستنِ تاریخی (در تاریخ) ما -به بیان هایدگر- ارتباط معناداری ندارد. به‌عنوان فاعل‌های اجتماعی هیچ‌گاه بر فعلی که انجام می‌دهیم تقدم ادراکی، معرفتی و ارادی نداریم و منفعل از فعل‌مان هستیم. به بیانی دیگر، هیچ‌گاه پرسش‌هایمان بر پاسخ‌هایمان تقدم و اولویت ندارند. پاسخ‌ها از پیش وجود دارند، لذا نیازی به تفکر خلاقانه نیست».
این تحلیلگر مسائل سیاسی افزود: «شاید از همین رو، اندیشیدن و فلسفیدن‌مان نیز عمدتا ناظر بر کشف معنا و نه تولید معنا و ناظر بر تفسیر و توجیه فعل‌ها و پاسخ‌هایمان بوده است. در هر لحظه از زمان، با خود این‌همان هستیم و تفاوت‌ها و غیریت‌ها را طرد می‌کنیم. به نوعی دوکسا (doxa) و متافیزیک ناحضور (نابهنگامی) خوگر شده‌ایم و همواره در لحظات تغییر و تحول تاریخی خود در تعطیلات تاریخی به‌سر می‌بریم. آینده در نزد ما، همان اکنونی است که هنوز نیامده، آینده ادامه گذشته و اکنون است به بیان دیگر. آینده در خودش گذشته و اکنون است. گذشته بر اکنون و اکنون بر آینده تفوق و اولویت دارد. آینده در نزد ما از جنس پاسخ است نه از جنس پرسش یا پرسش از پرسش و طرح و طرح‌ریزی ما برای آینده، به‌معنای تحمیل الگویی بر نسل‌های آینده -و به تبع، تهی از مسئولیت و اخلاقِ مسئول‌بودن نسبت به غیریت و تفاوت- است. توجه نداریم که تعیین‌کردن آینده عملی غیراخلاقی است زیرا وجودداشتن و انسان‌بودن آیندگان را در نظر نمی‌گیرد، توجه نداریم که داشتن طرحی برای آینده باید مقدم و مرجح بر هر چیز، مسئولانه، یعنی گشوده نگه‌داشتن امکانات آینده و تلاش برای ایجاد امکانات بیشتر باشد و توجه نداریم که تنها مستبدان‌اند که تلاش می‌کنند آینده را رقم بزنند. ما باید بپذیریم که فانی هستیم و باید جهان را به آیندگانی متفاوت با خودمان بسپاریم».‌ او در پایان راه‌حل را این‌گونه معرفی کرد: «تنها راه غلبه بر این دیگری تام و تمام، گشوده‌بودن به روی آن -همه دیدگاه‌های متفاوت دیگری که امکان به‌چالش‌کشیدن دیدگاه‌های ما را دارند، همه افراد یا حوادث دیگری که می‌توانند موقعیت ما را به خطر بیندازند- است. صرفا در پرتو این گشودگی است که نسب به آنچه هستیم و خواهیم بود و نیز آنچه دیگران هستند و خواهند بود، خود را مسئول می‌دانیم. این گشودگی و مسئولیت، عین عدالت است؛ عدالتی که جامعه امروز و فردای ما سخت بدان نیازمند است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.