چند نکته در باب «به سوی شگفتی»*
ماراتن تمامنشدنی تصویرها و پلانها
مسیح اسماعیلی
بهسوی شگفتی ماراتنی تمامنشدنی از تصویرها و پلانهای زیبا، سیال، پرجلوه، متلاطم و دوار که زینتبخش نجواهایی سرشار از تردید و تمناست که با عشق و امید شروع و با یأس و تنهایی به پایان میرسد. بنافلک در نقش نیل، یک مهندس آمریکایی با چهرهای سرد و بیتفاوت در پاریس با مارینا (اولگا کوریلنکو) دختر احساساتی و عاشق آشنا میشود. به سوی شگفتی داستانی عاشقانه است که از پاریس آغاز و در اوکلاهما به پایان میرسد. این فیلم دارای روایتی نجواگونه است که بیش از هرچیز به مکاشفهای در باب عشق میپردازد. مقایسه دو شکل متفاوت عشقورزیدن (زمینی و الهی) است. با تصویرکشیدن شخصیتهایی که به نجوا حرف میزنند، هیچگاه به یکدیگر چیزی نمیگویند، انگار نگاهها، خندهها، نوازشها، و بودنها بار کلمات را بر دوش میکشند. در این میان شخصیت کشیش (خاویر باردم) نیز در کشاکش تقابل ایمان و شک، به بازیابی رابطه خود با خالقش میپردازد. کارگردان در فرآیند ساخت فیلم، فیلمنامهای نداشته و هر صبح به بازیگران چند صفحه حاوی ایدهها و اندیشههای تکهتکهای میداده است و از آنها میخواسته که بیهیچ دیالوگی و صرفا با بدن و چهرهشان آن افکار و عواطف را
بازنمایی کنند. مالیک، در میانه کار، چندبار تا مرز حذف بعضی شخصیتها پیش میرود و منصرف میشود. چنین مقدر بود که راجر ابرت، منتقد مشهور تازهدرگذشته سینما، آخرین نوشته سینماییاش را درباره «به سوی شگفتی» بنویسد، گرچه پس از مرگش منتشر شد. ابرت فیلم را بهخاطر نجواهایی که جای دیالوگها نشسته، موسیقی مالیخولیایی، شخصیت کشیشی که در شک میزید و کلیسایش که نورانی است، مدلبودگی شخصیتها که انگار ادای دینی است به روبر برسون، سر باززدن مالیک از طرحریزی پیرنگی داستانی میان مرد و زن و معشوقه و کشیش و روابط آنها، فضاهای معمارانه و دقایق زیبایی آن میستاید؛ و میگوید پس از تمامشدن فیلم با خودم گفتم: چرا که نه؟ چرا هر فیلمی باید هر چیزی را توضیح بدهد؟ چرا باید تمام انگیزهها گفته شود؟ چنین نیست که بسیاری فیلمها اساسا به هم شبیهاند، البته با تفاوتهای جزیی؟ این فیلمها داستانی یکسان را بازگو نمیکنند؟ شاید در واقعیت هم رویاها و آرزوهای ما همینقدر مبهم و نجواگونه باشند. اگر «درخت زندگی» شباهتهای مبهمی به تجربیات کارگردانش داشت، «به سوی شگفتی» بر زندگی و تجربه ترنس مالیک از عشق منطبق است: مالیک در دهه 80 با زنی به
نام میشل مورته رابطه عاشقانهای را در پاریس از سر میگذراند، 1985 با هم ازدواج میکنند و با هم به تگزاس برمیگردند، ولی عاقبت از هم جدا میشوند و رابطهای قدیمی را با دختری به نام آلساندرا والاس تجدید میکند، رابطهای یادگار دوران جوانی در مدرسه سناستفان در آستین تگزاس. تا پیش از «به سوی شگفتی» مالیک در 40سال فعالیت خود تنها پنج فیلم «درخت زندگی»، «برهوت»، «روزهای بهشت»، «خط قرمز باریک» و «دنیای نو» را کارگردانی کرده است؛ اما فاصله زیاد بین فیلمهایش دارد کم میشود.مالیک در این دو فیلم آخرش دارد به نوعی از سینما نزدیک میشود که میتوان آن را «سینمای آبستره» نامید. امانوئل لوبسکی فیلمبردار و عکاس این فیلم نیز، در مصاحبهای، صفت «آبستره» را برای فیلم به کار میبرد و میگوید: «فیلم بیش از آنکه بخواهد به سنت تئاتری پایبند باشد، خواسته است به سینمای ناب برسد.»
* To the Wonder به کارگردانی ترنس مالیک
بهسوی شگفتی ماراتنی تمامنشدنی از تصویرها و پلانهای زیبا، سیال، پرجلوه، متلاطم و دوار که زینتبخش نجواهایی سرشار از تردید و تمناست که با عشق و امید شروع و با یأس و تنهایی به پایان میرسد. بنافلک در نقش نیل، یک مهندس آمریکایی با چهرهای سرد و بیتفاوت در پاریس با مارینا (اولگا کوریلنکو) دختر احساساتی و عاشق آشنا میشود. به سوی شگفتی داستانی عاشقانه است که از پاریس آغاز و در اوکلاهما به پایان میرسد. این فیلم دارای روایتی نجواگونه است که بیش از هرچیز به مکاشفهای در باب عشق میپردازد. مقایسه دو شکل متفاوت عشقورزیدن (زمینی و الهی) است. با تصویرکشیدن شخصیتهایی که به نجوا حرف میزنند، هیچگاه به یکدیگر چیزی نمیگویند، انگار نگاهها، خندهها، نوازشها، و بودنها بار کلمات را بر دوش میکشند. در این میان شخصیت کشیش (خاویر باردم) نیز در کشاکش تقابل ایمان و شک، به بازیابی رابطه خود با خالقش میپردازد. کارگردان در فرآیند ساخت فیلم، فیلمنامهای نداشته و هر صبح به بازیگران چند صفحه حاوی ایدهها و اندیشههای تکهتکهای میداده است و از آنها میخواسته که بیهیچ دیالوگی و صرفا با بدن و چهرهشان آن افکار و عواطف را
بازنمایی کنند. مالیک، در میانه کار، چندبار تا مرز حذف بعضی شخصیتها پیش میرود و منصرف میشود. چنین مقدر بود که راجر ابرت، منتقد مشهور تازهدرگذشته سینما، آخرین نوشته سینماییاش را درباره «به سوی شگفتی» بنویسد، گرچه پس از مرگش منتشر شد. ابرت فیلم را بهخاطر نجواهایی که جای دیالوگها نشسته، موسیقی مالیخولیایی، شخصیت کشیشی که در شک میزید و کلیسایش که نورانی است، مدلبودگی شخصیتها که انگار ادای دینی است به روبر برسون، سر باززدن مالیک از طرحریزی پیرنگی داستانی میان مرد و زن و معشوقه و کشیش و روابط آنها، فضاهای معمارانه و دقایق زیبایی آن میستاید؛ و میگوید پس از تمامشدن فیلم با خودم گفتم: چرا که نه؟ چرا هر فیلمی باید هر چیزی را توضیح بدهد؟ چرا باید تمام انگیزهها گفته شود؟ چنین نیست که بسیاری فیلمها اساسا به هم شبیهاند، البته با تفاوتهای جزیی؟ این فیلمها داستانی یکسان را بازگو نمیکنند؟ شاید در واقعیت هم رویاها و آرزوهای ما همینقدر مبهم و نجواگونه باشند. اگر «درخت زندگی» شباهتهای مبهمی به تجربیات کارگردانش داشت، «به سوی شگفتی» بر زندگی و تجربه ترنس مالیک از عشق منطبق است: مالیک در دهه 80 با زنی به
نام میشل مورته رابطه عاشقانهای را در پاریس از سر میگذراند، 1985 با هم ازدواج میکنند و با هم به تگزاس برمیگردند، ولی عاقبت از هم جدا میشوند و رابطهای قدیمی را با دختری به نام آلساندرا والاس تجدید میکند، رابطهای یادگار دوران جوانی در مدرسه سناستفان در آستین تگزاس. تا پیش از «به سوی شگفتی» مالیک در 40سال فعالیت خود تنها پنج فیلم «درخت زندگی»، «برهوت»، «روزهای بهشت»، «خط قرمز باریک» و «دنیای نو» را کارگردانی کرده است؛ اما فاصله زیاد بین فیلمهایش دارد کم میشود.مالیک در این دو فیلم آخرش دارد به نوعی از سینما نزدیک میشود که میتوان آن را «سینمای آبستره» نامید. امانوئل لوبسکی فیلمبردار و عکاس این فیلم نیز، در مصاحبهای، صفت «آبستره» را برای فیلم به کار میبرد و میگوید: «فیلم بیش از آنکه بخواهد به سنت تئاتری پایبند باشد، خواسته است به سینمای ناب برسد.»
* To the Wonder به کارگردانی ترنس مالیک
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.