ایدههای نو
مجید موثقی . نویسنده، کارگردان و مدرس دانشگاه
آنچه در بخش وسیعی از هنر امروز جهان به چشم میخورد، تفکرات کهن را در قالب و فرمی جدید بیانکردن است؛ تفکرهای کهن شامل اندیشههای بزرگان و پیشینیان است که در حوزه ادب، هنر، سیاست، علم، مذهب، فلسفه، عرفان و... قابلبررسی هستند که از شرایط فرهنگی، تحقیقی و تاریخی خویش تابعیت میکنند. این متفکران و اندیشمندان با آثارشان، درد مردمان زمانه خویش را در آن شرایط محیطی و تاریخی به خوبی تثبیت و نمایان کردهاند و آنقدر در ارایه این تفکرات کوشش به خرج دادهاند که ما تا به امروز از خواندن این آثار و تحقیق راجع به آنها در کتابخانهها سیر نمیشویم و روزبهروز به تجدید چاپشان میافزاییم. آنها در کتابخانهها و کتابفروشیها با رنگها و ضخامتهای کوچک و بزرگشان در طیف عظیمی از رمانها، نمایشنامهها، فیلمنامهها، داستانهای کوتاه و جراید، هنرمندان و بهویژه کارگردانان را برای کشف ایده و متن برای اجراهای صحنهای، فیلم، رادیو و تلویزیون به سوی خود جذب میکنند. آنها کتابهایی بیجان در قفسهها هستند، اما جانها و زندگیهای بسیاری را در خود جاری و حفظ کردهاند. آنها امانتدار شایستهای برای بقای این اندیشهها و سرگذشتهای آنها تا
به امروز بودهاند. این جریانهای فکری پیشینیان میتواند انگیزه مناسبی برای پیداکردن ایدههای نو یا همان متونی باشد که هنرمندان امروز برای پیداکردنشان از لهکردن یکدیگر نیز نمیهراسند. برتولت برشت شعر زیبایی دارد که میگوید: «ما که خواستیم زمین را برای مهربانی آماده سازیم، خود نتوانستیم مهربان باشیم» امروزه شیوه برخورد با این آثار کهن و فرمهای به ظاهر جدیدی که هنرمندان به کار میگیرند، خبر از بیدردی جهان هنری آنها در برخورد با این آثار میدهد و تنها برای مطرحکردن خویش آستینها را بالا میزنند. در واقع آنها تبدیل به جریانی شدهاند که دیگر از درون خودشان چیزی را جستوجو نمیکنند و قالب بهکارگرفته شده آنها در آثارشان، آنقدر سطحی و باریبههرجهت است که با محتوا یا همان متن و تفکری که توسط پیشینیان بسیار دقیق پرداخت شده بود مطابقت ندارد. امضای این نواندیشان آنقدر متفاوت از محتوای اثر است که فرم بهوجودآمده در آثارشان با موضوع بهکاررفته مطابقت ندارد و کارهایشان با عدمباورپذیری مواجه شده و به قول معروف وصله ناجوری از آب درمیآید که خودشان فقط میتوانند آثارشان را درک کنند. البته هرگونه خلاقیت و تفکر نویی که
در درون یک هنرمند شکل بگیرد، همیشه باید با استقبال روبهرو شود. ولی سوال اینجاست که آیا هر تجربهای میتواند به خلاقیت منجر شود؟ این فقر هنری امروز در بهوجودآوردن ایدههای نو و خلاق به گونهای است که هر چیز ناهماهنگی را هم ایده و خلاقیت نو مینامند. حال این پرسش مطرح میشود که چرا این فقدان در این نظام ارتباطی وجود دارد؟ آیا جواب این سوال در این نکته نیست که آنچه در گسترش علم و هنر صورت گرفت در چارچوب نیاز انسانها بود و انسانها در بهوجودآوردن ارتباط و معنی درستی از زندگی در کنار هم میزیستهاند، اما امروزه هنر دستمایه به رخکشیدن، مطرحشدن، سیاست و نشاندادن قدرت در بین جوامع شده است. سالهاست که دیگر نویسنده، کارگردان، نقاش، معمار، فیلسوف، بازیگر و خلاصه اینکه اندیشمند و متفکر بزرگی در جهان نیست که رنسانسی در دنیای هنر امروز ایجاد کند و دنیای بهخوابرفته انسانها را بیدار کند. هرچه در دنیای هنر بود به سالهای خیلی دور برمیگردد که امروزه در موزهها در حال خاکخوردن هستند. دیگر کسی نام این بزرگان را حتی در خاطر ندارد و ما در برخورد دوباره با این آثار حتی نمیتوانیم بخشی از جوهره آنها را هویدا و
باورپذیر سازیم. انسان امروز دیگر تحمل شکیبایی را ندارد و هنرمندان نیز به دنبال بزرگنمایی خودشان در مدتزمان کوتاهی در جشنوارهها هستند. کنفسیوس متفکر و فیلسوف بزرگ چینی که در ۴۷۹پیش از میلاد درگذشت، حتی در آن دوره تاریخی معتقد بود: «در گذشته انسانها به خاطر نیازشان سراغ علم و هنر میرفتند اما امروزه تنها برای خودنمایی و مطرحکردن خویش.»
آنچه در بخش وسیعی از هنر امروز جهان به چشم میخورد، تفکرات کهن را در قالب و فرمی جدید بیانکردن است؛ تفکرهای کهن شامل اندیشههای بزرگان و پیشینیان است که در حوزه ادب، هنر، سیاست، علم، مذهب، فلسفه، عرفان و... قابلبررسی هستند که از شرایط فرهنگی، تحقیقی و تاریخی خویش تابعیت میکنند. این متفکران و اندیشمندان با آثارشان، درد مردمان زمانه خویش را در آن شرایط محیطی و تاریخی به خوبی تثبیت و نمایان کردهاند و آنقدر در ارایه این تفکرات کوشش به خرج دادهاند که ما تا به امروز از خواندن این آثار و تحقیق راجع به آنها در کتابخانهها سیر نمیشویم و روزبهروز به تجدید چاپشان میافزاییم. آنها در کتابخانهها و کتابفروشیها با رنگها و ضخامتهای کوچک و بزرگشان در طیف عظیمی از رمانها، نمایشنامهها، فیلمنامهها، داستانهای کوتاه و جراید، هنرمندان و بهویژه کارگردانان را برای کشف ایده و متن برای اجراهای صحنهای، فیلم، رادیو و تلویزیون به سوی خود جذب میکنند. آنها کتابهایی بیجان در قفسهها هستند، اما جانها و زندگیهای بسیاری را در خود جاری و حفظ کردهاند. آنها امانتدار شایستهای برای بقای این اندیشهها و سرگذشتهای آنها تا
به امروز بودهاند. این جریانهای فکری پیشینیان میتواند انگیزه مناسبی برای پیداکردن ایدههای نو یا همان متونی باشد که هنرمندان امروز برای پیداکردنشان از لهکردن یکدیگر نیز نمیهراسند. برتولت برشت شعر زیبایی دارد که میگوید: «ما که خواستیم زمین را برای مهربانی آماده سازیم، خود نتوانستیم مهربان باشیم» امروزه شیوه برخورد با این آثار کهن و فرمهای به ظاهر جدیدی که هنرمندان به کار میگیرند، خبر از بیدردی جهان هنری آنها در برخورد با این آثار میدهد و تنها برای مطرحکردن خویش آستینها را بالا میزنند. در واقع آنها تبدیل به جریانی شدهاند که دیگر از درون خودشان چیزی را جستوجو نمیکنند و قالب بهکارگرفته شده آنها در آثارشان، آنقدر سطحی و باریبههرجهت است که با محتوا یا همان متن و تفکری که توسط پیشینیان بسیار دقیق پرداخت شده بود مطابقت ندارد. امضای این نواندیشان آنقدر متفاوت از محتوای اثر است که فرم بهوجودآمده در آثارشان با موضوع بهکاررفته مطابقت ندارد و کارهایشان با عدمباورپذیری مواجه شده و به قول معروف وصله ناجوری از آب درمیآید که خودشان فقط میتوانند آثارشان را درک کنند. البته هرگونه خلاقیت و تفکر نویی که
در درون یک هنرمند شکل بگیرد، همیشه باید با استقبال روبهرو شود. ولی سوال اینجاست که آیا هر تجربهای میتواند به خلاقیت منجر شود؟ این فقر هنری امروز در بهوجودآوردن ایدههای نو و خلاق به گونهای است که هر چیز ناهماهنگی را هم ایده و خلاقیت نو مینامند. حال این پرسش مطرح میشود که چرا این فقدان در این نظام ارتباطی وجود دارد؟ آیا جواب این سوال در این نکته نیست که آنچه در گسترش علم و هنر صورت گرفت در چارچوب نیاز انسانها بود و انسانها در بهوجودآوردن ارتباط و معنی درستی از زندگی در کنار هم میزیستهاند، اما امروزه هنر دستمایه به رخکشیدن، مطرحشدن، سیاست و نشاندادن قدرت در بین جوامع شده است. سالهاست که دیگر نویسنده، کارگردان، نقاش، معمار، فیلسوف، بازیگر و خلاصه اینکه اندیشمند و متفکر بزرگی در جهان نیست که رنسانسی در دنیای هنر امروز ایجاد کند و دنیای بهخوابرفته انسانها را بیدار کند. هرچه در دنیای هنر بود به سالهای خیلی دور برمیگردد که امروزه در موزهها در حال خاکخوردن هستند. دیگر کسی نام این بزرگان را حتی در خاطر ندارد و ما در برخورد دوباره با این آثار حتی نمیتوانیم بخشی از جوهره آنها را هویدا و
باورپذیر سازیم. انسان امروز دیگر تحمل شکیبایی را ندارد و هنرمندان نیز به دنبال بزرگنمایی خودشان در مدتزمان کوتاهی در جشنوارهها هستند. کنفسیوس متفکر و فیلسوف بزرگ چینی که در ۴۷۹پیش از میلاد درگذشت، حتی در آن دوره تاریخی معتقد بود: «در گذشته انسانها به خاطر نیازشان سراغ علم و هنر میرفتند اما امروزه تنها برای خودنمایی و مطرحکردن خویش.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.