|

محمدمهدی طباطبایی‌نژاد، مدیر مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی:

کارم روشنگری است نه افشاگری

فرانک آرتا . عکس:‌شرق

کارم روشنگری است نه افشاگری
محمدمهدی طباطبایی‌نژاد، مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، در مدت کوتاهی که دوباره در ساختمان مرکز استقرار یافت، با «افشاگری» و به زعم خودش «روشنگری» درباره پروژه‌هایی که ربطی به بخش سینمای مستند نداشته، توجهات اهالی سینما را به خود معطوف کرده. البته این همه ماجرا نیست. ظاهرا این مدیر که سابقه 20سال فعالیت در عرصه فرهنگ و هنر دارد، ناگفتنی‌های دیگری هم دارد که امید است درزمان خودش به آن پرداخته شود. اما این روزها جشنواره «سینما حقیقت» مهم‌ترین دغدغه اوست. به این بهانه با او به گفت‌وگو نشستیم.

‌دربدو حضورتان در مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی با بیان پشت پرده درباره پروژه «لاله» به افشاگری دست زدید. این حرکت سلبی باعث نشد در حرکت‌تان با موانعی روبه‌رو شوید؟
اولا در مورد پروژه لاله روشنگری کردم نه افشاگری. دوما اینکه سلبی نبوده، ایجابی بوده. مسیری اشتباه طی شده بود که گفتم بهتراست مصلحت‌ها را بسنجیم و مسیر درست را انتخاب کنیم. البته در مورد دوستانی که قبلا در اینجا کار کردند ذهنیتی ندارم. ممکن است نیت‌شان خوب بوده باشد. اما اگر نیتشان خوب بوده مسیر را اشتباهی رفتند.
‌ به هر شکل مطرح شدن این مسایل توسط یک مقام رسمی هم تکان‌دهنده است و هم شجاعانه.
باز هم تاکید می‌کنم کارم روشنگری بود. ضمنا کار شجاعانه‌ای نکردم. به‌عنوان یک مدیر وظیفه اداری‌ام را انجام دادم و اگر این وظیفه به‌درستی انجام شود ربطی به شجاعت ندارد مکلف به انجام این کار بودم.
‌ شما به تبعات کارتان فکر نکردید؟
تبعات برایم مهم نبود. وظیفه انسانی و اداری من حکم می‌کند در مورد پروژه‌هایی که متعلق به مردم ایران است و از مسیرهای نادرستی پیگیری و مدیریت می‌شود، به مردم و اهالی سینما اطلاع‌رسانی و اشکالاتش را برطرف کنم. البته هیچ اختلافی با این پروژه‌ها ندارم، مدیریت نادرست آن پروژه‌ها، مساله من بوده و من به‌عنوان یک مدیر خواستم بگویم آن روش نادرست بوده.
‌ مدیریت نادرست یعنی چه؟
مثالی برای شما می‌زنم؛ تهیه‌کنندگی در سینما یعنی انجام یک پروژه از ایده تا پخش. سینمای موفق سینمایی است که تهیه‌کنندگان صاحب صلاحیت داشته باشد و به آنها اجازه داده شود که از ابتدا ایده پروژه را راهبری کنند و تا مرحله پخش در کنار کار باشند. جالب است بدانید در پروژه‌های میلیاردی تهیه‌کنندگان‌شان با وجود اینکه پروانه ساخت به نام آنها صادر شده، فقط تا پایان فیلمبرداری قرارداد داشتند! تهیه‌کنندگانی بودند که در هیچ مرحله‌ای از ایده، فیلمنامه و اجرای مولفانه پروژه سر سوزنی نقش نداشتند و قراردادشان حتی در حد مقام لجستیک تا پایان فیلمبرداری بوده. این یعنی تخریب نظام تهیه و تولید توسط مدیران فرهنگی که باید حافظان آن نظام باشند. همین رفتار، نظام تهیه و تولید را مخدوش و به خود پروژه‌ها بیشترین لطمات را وارد کرد. یا در مرکز، پروژه‌های میلیاردی داشتیم که در قرارداد معاونت ناظر، معاون فرهنگی و قائم مقام مرکز بود. یعنی مدیرعامل مرکز، آن پروژه‌ را قرارداد بسته که تولید شود و تهیه‌کننده هم باید تا پایان فیلمبرداری می‌ماند. دست آخر چه کسی باید آن را ادامه می‌داد مشخص نبود. معاونت ناظری که معاون فرهنگی و قائم مقام این مرکز بوده، سر سوزنی از این پروژه‌ها اطلاع نداشتند!
‌ چرا؟
چون این پروژه‌ها فرمایشی به این مراکز واگذار شده بود. حتی هزینه‌ها هم فرمایشی بود. قائم مقام مرکز هم عضو هیات‌امنا و هم در مقام معاون فرهنگی منصوب مدیرعامل است. یعنی شأن همه مدیریت‌ها بر عهده اوست، ولی در کمال ناباوری از پروژه‌های میلیاردی این مجموعه سر سوزنی خبر نداشت! این یعنی تخریب مدیریت فرهنگی. یعنی ما از مدیریت فرهنگی‌مان یک «عمله» ساختیم که مجری اوامر ما باشد و درنهایت از تهیه‌کننده یک «امربر» ساخت! آنچه الان از آن صحبت می‌کنم حوزه مدیریت فرهنگی من است. با هیچ پروژه‌ای کار ندارم. حرف من این است بزرگ‌ترین آسیبی که در این چهار سال به فرهنگ این کشور خورد تخریب مدیریت فرهنگی و نظام تهیه و تولید بود.
‌ تحلیل شما از این مساله چیست؟ به نظرتان مدیران قبلی با چه هدفی اینگونه عمل کردند؟
امام‌علی(ع) فرمودند: «بزرگ‌ترین دشمن ما، جهل ماست». وظیفه من داشتن نگاه خیر به انسان‌هاست. ممکن است سوءتفاهماتی را هم شنیده باشم که مبنایم نیست. در مورد نیت‌ها قضاوت نمی‌کنم. امام‌صادق(ع) می‌فرمایند: «من فرقی نمی‌بینم میان اینکه کاری را به یک فرد خائن بسپارید یا یک فرد ناشی.» لازم نیست حتما نگاه خائنانه داشته باشیم. وقتی درست انتخاب نمی‌کنیم خیانت می‌کنیم. وقتی نگاه‌مان فرهنگی نباشد حتی اگر نیت درست باشد نتیجه شرایط امروز می‌شود. جهان امروز جهان آزمون و خطا نیست. جهان فهم و انتقاد است. شما باید صاحب فهم باشید تا سره از ناسره جدا شود. وقتی فهم نداشته باشید، خوب و بد از هم جدا نمی‌شود. خسارت‌ها به جامعه وارد می‌شود و بعد خودتان را مبرا می‌کنید.
‌ چون به جز لطمات مالی، لطمات روحی و فرهنگی هم وارد کرده است؟
بله. بزرگ‌ترین لطمه جامعه ما در حوزه فرهنگ بوده. تفاوت فرهنگ با دیگر حوزه‌ها در این است که فرهنگ مانند حریر و بقیه حوزه‌ها بوریا هستند. بوریا را می‌شود سریع دوخت، اما حریری که آسیب دیده آیا به راحتی درست می‌شود؟ بازسازی آن زمان‌بر است و شاید هزینه مالی و روحی زیادی ببرد. امیدوارم در دوره ما این اتفاقات نیفتد و سعی می‌کنیم از دوستانی که صاحب فهم هستند، استفاده و با آنها مشورت کنیم. خداوند حتی پیامبر را توصیه به مشورت کرده بود. اما در دوره قبل در کجا با هم مشورت می‌کردیم؟!
‌ آقای طباطبایی‌نژاد! اما مدیران قبلی خود را مبرا از خطا و اشتباه می‌دانند. شرط اول، پذیرش خطاست. اما در رسانه‌ها می‌بینیم فقط دارند دفاع می‌کنند. حال چه باید کرد؟
دوستان من که مدیران سابق اینجا بودند در خلوت با من صحبت می‌کنند. بارها نسبت به کاری که انجام داده‌اند اظهار تاسف کردند. اما در مصاحبه‌هایشان حق‌به‌جانب صحبت می‌کنند. اگر کسی دروغگو باشد در نزد بزرگان دینش فقط نامی از مسلمانی دارد. شرط مسلمانی راستگویی است. این دوگانه‌گویی ما را نزد مردم منفور می‌کند. باید اشتباهات را پذیرفت و سعی کرد که آن اشتباهات را تکرار نکرد.
‌در وضعیت کنونی این مرکز چه چشم‌اندازی برای خودش متصور است؟
دو، سه نظر وجود دارد. اول اینکه طبق اساسنامه، مرکز تولیدکننده فیلم‌های مستند، کوتاه و انیمیشن حرفه‌ای و فیلم‌های اول و تجربی است. اما الان در مجموعه سازمان سینمایی صحبت‌هایی در جریان است که ممکن است این تعاریف را تغییر دهد. چون این آسیب‌ها باعث شده هر کسی به زعم خود تعریفی از فعالیت‌ها ارایه دهد. منتها تخصص‌گرایی باعث می‌شود این ابهامات به حداقل برسد. اگر مرکز سینمایی مثل بنیاد فارابی داشته باشیم که همه فعالیت‌های سینمای حرفه‌ای اعم از فیلم اول، چندم و تجربی را پوشش دهد، نهایتا نگران فیلم اول هستیم و می‌توان یک شورای تخصصی برای فیلم اول یا تجربی در نظر گرفته و یک مرکز سینمایی مستند داشته باشیم که با تمام توان وظیفه خود را «سینمای مستند» بداند. ضمن اینکه ما باید یک مرکز تخصصی هم داشته باشیم که بخش انیمیشن را راهبری کند، چون واقعا جای آن در سینمای ما خالی است. صحبت‌های اولیه انجام شده و دکتر ایوبی هم ظاهرا به این مسیر تمایل دارد اما تصمیم نهایی گرفته نشده. تخصصی‌شدن باعث می‌شود با سرعت بهتری بتوانیم نقایص را جبران و لطمات را اصلاح کنیم. چون بیشترین لطمه به سینمای مستند وارد شده است. بنیاد فارابی هم سینمای حرفه‌ای را راهبری می‌کند. فیلم‌های کوتاه حرفه‌ای واسطه العقدی می‌شود میان سینمای آماتور و فارابی که در دل انجمن سینمای جوان می‌رود. یعنی بچه‌های سینمای جوان که آموزش‌ها را دیده‌اند و برای حرفه‌ای‌شدن وارد مرکز می‌شوند به طرف حوزه موردعلاقه‌شان می‌روند. این ایده ماست. البته هنوز به یک ایده مصوب تبدیل نشده است. به نظرم این پیشنهاد سوءتعبیرها را برای مدیر بعدی از بین می‌برد. چون همه چیز روشن است و به صورت یک راه میان‌بر اتفاقات بد گذشته را جبران می‌کند. حال طبق اساسنامه مسیر ما حمایت و تولید سینمای مستند، انیمیشن و فیلم کوتاه است. در مورد فیلم اول و تجربی تصمیمی برای انجام آن به ما ابلاغ نشده و منتظر تصمیم معاونت سینمایی هستیم. قراردادهای فصلنامه سینمای حقیقت را هم بسته‌ایم و از ابتدای سال 93 اولین شماره این فصلنامه چاپ خواهد شد. به دنبال تبدیل این فصلنامه به ماهنامه هم هستیم. تمام هم وغم ما حمایت از سینمای مستند، انیمیشن و کوتاه مخصوصا با اولویت سینمای مستند است.
‌ برنامه‌تان برای جذب پژوهشگران چیست که مهم‌ترین مساله در تولید فیلم مستند محسوب می‌شود؟
خوشبختانه در این دوره اولین شورایی که کارش را شروع کرد شورای پژوهش بود. اعضای آن چهره‌های شاخص و شناخته‌شده‌ای هستند. آقای قاسم‌خان، مدیریت معاونت تحقیقات و پژوهش را برعهده دارند که خودشان فردی فعال در این حوزه‌اند. کارگاه‌های آموزشی ما را فعال کرده‌اند. در این مسیر تفاهمنامه‌‌ای مشترک با شهر کتاب منعقد کردیم و نمایش فیلم، عرضه آثار و نقد و بررسی فیلم‌های مستند در آنجا انجام می‌شود. ضمن اینکه تفاهمنامه‌ای با دکتر طه هاشمی در دانشگاه آزاد برای نمایش، نقد و بررسی فیلم‌هایمان منعقد کردیم که به نظرم کار موفقی است. با دکتر زعیمیان، مشاور ایشان صحبت‌هایی انجام شد. به نظرم مجموعه این فعالیت‌ها چشم‌انداز خوبی را در بخش پژوهش به ما می‌دهد و امیدوارکننده است.
‌ درخصوص پخش فیلم مستند چه تمهیداتی در نظر گرفتید، آیا در این مورد وارد مذاکره با تلویزیون شده‌اید؟
به نظرم پخش فیلم مستند موضوع متفاوتی است. اولا خانه واقعی سینمای مستند، تلویزیون است. در همه دنیا این‌طور است. اما تلویزیون تنها محل عرضه نیست. خیلی از مستندها ممکن است در سینماها اکران شوند. به طور مثال فیلم «تهران انار ندارد» از محصولات مرکز در سینما‌ها حدود هفتاد و چند میلیون فروش کرد. پس این استعداد به اقتضای خود فیلم تعریف می‌شود. الان در خانه هنرمندان کمتر فیلمی اکران می‌شود که در سالن، جا برای نشستن داشته باشد. مهم‌ترین موضوع در پخش فیلم مستند درک درست از نمایش است. ممکن است معضل خاص اجتماعی تولید شود که مسوولان ذی‌ربط آن حوزه ببینند و شاید لازم نباشد همه مردم تماشاگر آن باشند. مخاطبان فیلم مستند از یک نفر تا همه مردم تعریف می‌شوند. ارتباط ما با تلویزیون از جهتی دوستانه بوده از جهتی به لحاظ مالی و حرفه‌ای شرایط مناسبی نداشته. مدیران تلویزیون از دوستان ما هستند و می‌دانم که مایل به اتفاق افتادن یک جریان خوب هستند. اما مشکلاتی هست که سینمای مستند آنطور که باید و شاید نتوانسته در تلویزیون به نمایش درآید. باید کاری کنیم که برای سینمای مستند هم یک اتفاق حرفه‌ای بیفتد و بابت نمایش آن هزینه‌هایی بپردازد. به دلیل شرایط مالی که در این سال‌ها گریبانگیر تلویزیون شده خیلی از فیلم‌های مستند رایگان به تلویزیون واگذار شده است. زمانی که آقای جعفری جلوه، مدیر شبکه یک بودند بیشترین فضای کار برای سینمای مستند و کوتاه فراهم بود و فیلم‌های زیادی را برای تلویزیون خریداری می‌کردند. الان هم با دکترپورحسین، مدیر شبکه مستند قراری گذاشتیم و ایشان ابراز علاقه کردند. اما تلویزیون هم به لحاظ مالی شرایط خوبی ندارد. در نهایت ارتباط ما در عقیده و نظر ارتباط خوبی است اما در مرحله اجرا به دلیل محذورات و مشکلاتی که وجود دارد شرایط دلخواه ما نیست. البته چون فیلم‌های ما فیلم‌های مستند روزآمد نیست، دیده نشدن‌شان به معنای از بین رفتن‌شان نیست. پس تمایل داریم که فیلم‌های مستند در تلویزیون پخش شوند اما نه به ثمن بخس.
‌ سینمای مستند یکی از مهم‌ترین اسناد تصویری است که در دنیای امروز ماندگار است. فیلمسازان ما تا چه حد می‌توانند به مسایل اجتماعی نزدیک شوند تا به بلیه ممیزی و توقیف مبتلا نشوند؟
آقای محمد آفریده مثالی دارد. اینکه تولید در سینمای مستند اجتماعی مثل راه‌رفتن در میدان مین خطرناک است. یکی از معضلات ما در سینمای مستند عدم سعه‌صدر مدیران است. همه ما ذره‌بین به دست گرفته‌ایم که وقتی یک فیلمساز مستند به پدیده‌ای توجه می‌کند، مچش را بگیریم و بگوییم چون با نگاه حاکم مغایرت دارد باید حذف شوی یا... اینها محصول دو چیز است؛ یکی نگاه تنگ‌نظرانه که تحلیل درستی از فرهنگ ندارد و نمی‌خواهد صداهای دیگر شنیده شود و دیگر اینکه حتی تحلیل درستی از نظام جمهوری اسلامی ندارد. من می‌گویم شما که دوستان جمهوری اسلامی هستید چه اشکالی دارد زیر سایه نظام، افراد بتوانند به‌راحتی حرف بزنند و نقد و نظراتشان را بگویند.
‌ این نگاه شما لطیف و قابل ستایش است. اما برخی‌ها به شما هم که پدرتان برای این نظام شهید شده‌اند، رحم نمی‌کنند و به‌محض اینکه از واژه «نقد»دفاع می‌کنید، با چوب تکفیرشان رانده می‌شوید. این تضاد را چگونه تحلیل می‌کنید؟
اجازه دهید خاطره‌ای از دوران مدیریتم در تلویزیون بازگو کنم. زمانی که مجموعه «هویت» در تلویزیون تولید شد و توهین‌هایی به بزرگان مملکت کرد، در شبکه اول به اتفاق همکاران در کنار آقای جعفری‌جلوه تصمیم گرفتیم این کار اشتباه را جبران کنیم و بگوییم ما، سازمان ما و نظام جمهوری اسلامی این نگاه را ندارد. مجموعه‌ای را تحت عنوان «مفاخر ایران» طراحی کردیم که در چند سری پخش شد. اتفاقا اولین بخش آن مجموعه که پخش شد، همان زمان در نشریات تندرو مقاله‌ای منتشر شد به نام «نبش قبر خائنین، چرا؟» و بعد دایما به صداوسیما نامه‌نگاری می‌شد که جلوی پخش این برنامه گرفته شود. اما با همه مخالفت‌ها خوشبختانه این کار امتداد پیدا کرد و مورد تشویق اهالی فرهنگ قرار گرفت. حتی آقای دکتر لاریجانی گفتند بعد از مستند آقای عصار، آقایان دکتر دینانی و داوری از ایشان تشکر کردند. در بخش مربوط به آقای زرین‌کوب، ایشان در مورد افرادی صحبت کرده بود که ایران را منهای دوران بعد از اسلام می‌دیدند و ایشان آنها را جماعتی می‌دید که به ایران خیانت می‌کنند. برای اینکه اوج تعالی ایران را نمی‌دیدند. یعنی علمدار دفاع از اسلام و ایران توامان آقای زرین‌کوب بود و ما ایشان را تخریب کرده بودیم. به فرموده پیامبر(ص) ملتی که بزرگانش را تکریم نمی‌کند از رحمت خداوند دور می‌شود. ما این تخریب را نفی کردیم و نیت خیر هم داشتیم و از طرف مدیران هم حمایت شدیم و بعد از آن مجموعه «طلوع ماه» پخش شد که بیش از 280 استاد تراز اول مملکت در عرصه علم و فرهنگ را پوشش دادیم و به تلویزیون ما آبرو دادند. حضور یک استاد آبروی تلویزیون است. ما باید افتخار کنیم که یک استاد دعوت ما را قبول می‌کند. در سینما هم مدیران کنونی می‌توانند آن تجربه خوشایند را تکرار کنند. کسانی را به دلایل تنگ‌نظرانه دشمن خطاب کردیم که اتفاقا همان افراد تنگ‌نظر دشمنان واقعی هستند. البته بخشی از این اتفاقات به‌خاطر منافع قدرت‌طلبانه است که آگاهانه افراد را تخریب می‌کنند به این دلیل که منافع آنها تامین شود و مفاسدشان مخفی بماند. انسان وقتی فهمش کم باشد تصلبش زیاد می‌شود. یک فرد فهیم می‌تواند متقید و اهل مراعات باشد، اما هیچ‌گاه متصلب و متعصب نمی‌شود. تعصب و تصلب محصول عدم فهم و جهل است که این هم سخن معصوم است. اینها ممکن است برای پوشاندن مفاسدشان از دین هم استفاده کنند و حتی اگر حرف حقی بزنند اراده باطل کرده‌اند. با این‌همه خوشبین و دلگرم هستم. چون به خودم اجازه نمی‌دهم کسانی که امیدوار شده‌اند را ناامید کنم.
‌ نگاهتان به جشنواره سینما حقیقت این دوره چیست؟
سینما حقیقت برای ما مهم‌ترین ویترین و جشنواره کاری ماست. چون آثار یک‌ساله ما عرضه می‌شود. محفلی یک‌هفته‌ای است که همه مستندسازان دور هم جمع می‌شوند. سینما حقیقت شش دوره را گذرانده است. اتفاقا خیلی مایل بودم مسایل دوره سوم جشنواره «سینماحقیقت» را بازگو کنم. آن دوره عده‌ای بنده و آقای آفریده را محکوم کردند در حالی که ما اجازه تعطیلی این نوع سینما را ندادیم و چراغ آن را روشن نگه داشتیم. خوشبختانه الان به جایی رسیده‌ایم که می‌توانیم به آن افتخار کنیم. به نظرم جشنواره این دوره از چند جهت خیلی مهم است. اول اینکه آغاز دوره‌ای است که با شور و نشاط عمومی همراه است. سینمای مستند آیینه اجتماعش است. امیدوارم این امید و نشاط بازتاب خود را در جشنواره نشان دهد. در نظر داریم با دعوت از میهمانان تخصصی، بتوانیم مردم عادی را هم دعوت کنیم که از فیلم‌ها دیدن کنند. هدف ما این است که سینمای مستند را به افراد غیرمتخصص نزدیک کنیم.
محمدمهدی طباطبایی‌نژاد، مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، در مدت کوتاهی که دوباره در ساختمان مرکز استقرار یافت، با «افشاگری» و به زعم خودش «روشنگری» درباره پروژه‌هایی که ربطی به بخش سینمای مستند نداشته، توجهات اهالی سینما را به خود معطوف کرده. البته این همه ماجرا نیست. ظاهرا این مدیر که سابقه 20سال فعالیت در عرصه فرهنگ و هنر دارد، ناگفتنی‌های دیگری هم دارد که امید است درزمان خودش به آن پرداخته شود. اما این روزها جشنواره «سینما حقیقت» مهم‌ترین دغدغه اوست. به این بهانه با او به گفت‌وگو نشستیم.

‌دربدو حضورتان در مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی با بیان پشت پرده درباره پروژه «لاله» به افشاگری دست زدید. این حرکت سلبی باعث نشد در حرکت‌تان با موانعی روبه‌رو شوید؟
اولا در مورد پروژه لاله روشنگری کردم نه افشاگری. دوما اینکه سلبی نبوده، ایجابی بوده. مسیری اشتباه طی شده بود که گفتم بهتراست مصلحت‌ها را بسنجیم و مسیر درست را انتخاب کنیم. البته در مورد دوستانی که قبلا در اینجا کار کردند ذهنیتی ندارم. ممکن است نیت‌شان خوب بوده باشد. اما اگر نیتشان خوب بوده مسیر را اشتباهی رفتند.
‌ به هر شکل مطرح شدن این مسایل توسط یک مقام رسمی هم تکان‌دهنده است و هم شجاعانه.
باز هم تاکید می‌کنم کارم روشنگری بود. ضمنا کار شجاعانه‌ای نکردم. به‌عنوان یک مدیر وظیفه اداری‌ام را انجام دادم و اگر این وظیفه به‌درستی انجام شود ربطی به شجاعت ندارد مکلف به انجام این کار بودم.
‌ شما به تبعات کارتان فکر نکردید؟
تبعات برایم مهم نبود. وظیفه انسانی و اداری من حکم می‌کند در مورد پروژه‌هایی که متعلق به مردم ایران است و از مسیرهای نادرستی پیگیری و مدیریت می‌شود، به مردم و اهالی سینما اطلاع‌رسانی و اشکالاتش را برطرف کنم. البته هیچ اختلافی با این پروژه‌ها ندارم، مدیریت نادرست آن پروژه‌ها، مساله من بوده و من به‌عنوان یک مدیر خواستم بگویم آن روش نادرست بوده.
‌ مدیریت نادرست یعنی چه؟
مثالی برای شما می‌زنم؛ تهیه‌کنندگی در سینما یعنی انجام یک پروژه از ایده تا پخش. سینمای موفق سینمایی است که تهیه‌کنندگان صاحب صلاحیت داشته باشد و به آنها اجازه داده شود که از ابتدا ایده پروژه را راهبری کنند و تا مرحله پخش در کنار کار باشند. جالب است بدانید در پروژه‌های میلیاردی تهیه‌کنندگان‌شان با وجود اینکه پروانه ساخت به نام آنها صادر شده، فقط تا پایان فیلمبرداری قرارداد داشتند! تهیه‌کنندگانی بودند که در هیچ مرحله‌ای از ایده، فیلمنامه و اجرای مولفانه پروژه سر سوزنی نقش نداشتند و قراردادشان حتی در حد مقام لجستیک تا پایان فیلمبرداری بوده. این یعنی تخریب نظام تهیه و تولید توسط مدیران فرهنگی که باید حافظان آن نظام باشند. همین رفتار، نظام تهیه و تولید را مخدوش و به خود پروژه‌ها بیشترین لطمات را وارد کرد. یا در مرکز، پروژه‌های میلیاردی داشتیم که در قرارداد معاونت ناظر، معاون فرهنگی و قائم مقام مرکز بود. یعنی مدیرعامل مرکز، آن پروژه‌ را قرارداد بسته که تولید شود و تهیه‌کننده هم باید تا پایان فیلمبرداری می‌ماند. دست آخر چه کسی باید آن را ادامه می‌داد مشخص نبود. معاونت ناظری که معاون فرهنگی و قائم مقام این مرکز بوده، سر سوزنی از این پروژه‌ها اطلاع نداشتند!
‌ چرا؟
چون این پروژه‌ها فرمایشی به این مراکز واگذار شده بود. حتی هزینه‌ها هم فرمایشی بود. قائم مقام مرکز هم عضو هیات‌امنا و هم در مقام معاون فرهنگی منصوب مدیرعامل است. یعنی شأن همه مدیریت‌ها بر عهده اوست، ولی در کمال ناباوری از پروژه‌های میلیاردی این مجموعه سر سوزنی خبر نداشت! این یعنی تخریب مدیریت فرهنگی. یعنی ما از مدیریت فرهنگی‌مان یک «عمله» ساختیم که مجری اوامر ما باشد و درنهایت از تهیه‌کننده یک «امربر» ساخت! آنچه الان از آن صحبت می‌کنم حوزه مدیریت فرهنگی من است. با هیچ پروژه‌ای کار ندارم. حرف من این است بزرگ‌ترین آسیبی که در این چهار سال به فرهنگ این کشور خورد تخریب مدیریت فرهنگی و نظام تهیه و تولید بود.
‌ تحلیل شما از این مساله چیست؟ به نظرتان مدیران قبلی با چه هدفی اینگونه عمل کردند؟
امام‌علی(ع) فرمودند: «بزرگ‌ترین دشمن ما، جهل ماست». وظیفه من داشتن نگاه خیر به انسان‌هاست. ممکن است سوءتفاهماتی را هم شنیده باشم که مبنایم نیست. در مورد نیت‌ها قضاوت نمی‌کنم. امام‌صادق(ع) می‌فرمایند: «من فرقی نمی‌بینم میان اینکه کاری را به یک فرد خائن بسپارید یا یک فرد ناشی.» لازم نیست حتما نگاه خائنانه داشته باشیم. وقتی درست انتخاب نمی‌کنیم خیانت می‌کنیم. وقتی نگاه‌مان فرهنگی نباشد حتی اگر نیت درست باشد نتیجه شرایط امروز می‌شود. جهان امروز جهان آزمون و خطا نیست. جهان فهم و انتقاد است. شما باید صاحب فهم باشید تا سره از ناسره جدا شود. وقتی فهم نداشته باشید، خوب و بد از هم جدا نمی‌شود. خسارت‌ها به جامعه وارد می‌شود و بعد خودتان را مبرا می‌کنید.
‌ چون به جز لطمات مالی، لطمات روحی و فرهنگی هم وارد کرده است؟
بله. بزرگ‌ترین لطمه جامعه ما در حوزه فرهنگ بوده. تفاوت فرهنگ با دیگر حوزه‌ها در این است که فرهنگ مانند حریر و بقیه حوزه‌ها بوریا هستند. بوریا را می‌شود سریع دوخت، اما حریری که آسیب دیده آیا به راحتی درست می‌شود؟ بازسازی آن زمان‌بر است و شاید هزینه مالی و روحی زیادی ببرد. امیدوارم در دوره ما این اتفاقات نیفتد و سعی می‌کنیم از دوستانی که صاحب فهم هستند، استفاده و با آنها مشورت کنیم. خداوند حتی پیامبر را توصیه به مشورت کرده بود. اما در دوره قبل در کجا با هم مشورت می‌کردیم؟!
‌ آقای طباطبایی‌نژاد! اما مدیران قبلی خود را مبرا از خطا و اشتباه می‌دانند. شرط اول، پذیرش خطاست. اما در رسانه‌ها می‌بینیم فقط دارند دفاع می‌کنند. حال چه باید کرد؟
دوستان من که مدیران سابق اینجا بودند در خلوت با من صحبت می‌کنند. بارها نسبت به کاری که انجام داده‌اند اظهار تاسف کردند. اما در مصاحبه‌هایشان حق‌به‌جانب صحبت می‌کنند. اگر کسی دروغگو باشد در نزد بزرگان دینش فقط نامی از مسلمانی دارد. شرط مسلمانی راستگویی است. این دوگانه‌گویی ما را نزد مردم منفور می‌کند. باید اشتباهات را پذیرفت و سعی کرد که آن اشتباهات را تکرار نکرد.
‌در وضعیت کنونی این مرکز چه چشم‌اندازی برای خودش متصور است؟
دو، سه نظر وجود دارد. اول اینکه طبق اساسنامه، مرکز تولیدکننده فیلم‌های مستند، کوتاه و انیمیشن حرفه‌ای و فیلم‌های اول و تجربی است. اما الان در مجموعه سازمان سینمایی صحبت‌هایی در جریان است که ممکن است این تعاریف را تغییر دهد. چون این آسیب‌ها باعث شده هر کسی به زعم خود تعریفی از فعالیت‌ها ارایه دهد. منتها تخصص‌گرایی باعث می‌شود این ابهامات به حداقل برسد. اگر مرکز سینمایی مثل بنیاد فارابی داشته باشیم که همه فعالیت‌های سینمای حرفه‌ای اعم از فیلم اول، چندم و تجربی را پوشش دهد، نهایتا نگران فیلم اول هستیم و می‌توان یک شورای تخصصی برای فیلم اول یا تجربی در نظر گرفته و یک مرکز سینمایی مستند داشته باشیم که با تمام توان وظیفه خود را «سینمای مستند» بداند. ضمن اینکه ما باید یک مرکز تخصصی هم داشته باشیم که بخش انیمیشن را راهبری کند، چون واقعا جای آن در سینمای ما خالی است. صحبت‌های اولیه انجام شده و دکتر ایوبی هم ظاهرا به این مسیر تمایل دارد اما تصمیم نهایی گرفته نشده. تخصصی‌شدن باعث می‌شود با سرعت بهتری بتوانیم نقایص را جبران و لطمات را اصلاح کنیم. چون بیشترین لطمه به سینمای مستند وارد شده است. بنیاد فارابی هم سینمای حرفه‌ای را راهبری می‌کند. فیلم‌های کوتاه حرفه‌ای واسطه العقدی می‌شود میان سینمای آماتور و فارابی که در دل انجمن سینمای جوان می‌رود. یعنی بچه‌های سینمای جوان که آموزش‌ها را دیده‌اند و برای حرفه‌ای‌شدن وارد مرکز می‌شوند به طرف حوزه موردعلاقه‌شان می‌روند. این ایده ماست. البته هنوز به یک ایده مصوب تبدیل نشده است. به نظرم این پیشنهاد سوءتعبیرها را برای مدیر بعدی از بین می‌برد. چون همه چیز روشن است و به صورت یک راه میان‌بر اتفاقات بد گذشته را جبران می‌کند. حال طبق اساسنامه مسیر ما حمایت و تولید سینمای مستند، انیمیشن و فیلم کوتاه است. در مورد فیلم اول و تجربی تصمیمی برای انجام آن به ما ابلاغ نشده و منتظر تصمیم معاونت سینمایی هستیم. قراردادهای فصلنامه سینمای حقیقت را هم بسته‌ایم و از ابتدای سال 93 اولین شماره این فصلنامه چاپ خواهد شد. به دنبال تبدیل این فصلنامه به ماهنامه هم هستیم. تمام هم وغم ما حمایت از سینمای مستند، انیمیشن و کوتاه مخصوصا با اولویت سینمای مستند است.
‌ برنامه‌تان برای جذب پژوهشگران چیست که مهم‌ترین مساله در تولید فیلم مستند محسوب می‌شود؟
خوشبختانه در این دوره اولین شورایی که کارش را شروع کرد شورای پژوهش بود. اعضای آن چهره‌های شاخص و شناخته‌شده‌ای هستند. آقای قاسم‌خان، مدیریت معاونت تحقیقات و پژوهش را برعهده دارند که خودشان فردی فعال در این حوزه‌اند. کارگاه‌های آموزشی ما را فعال کرده‌اند. در این مسیر تفاهمنامه‌‌ای مشترک با شهر کتاب منعقد کردیم و نمایش فیلم، عرضه آثار و نقد و بررسی فیلم‌های مستند در آنجا انجام می‌شود. ضمن اینکه تفاهمنامه‌ای با دکتر طه هاشمی در دانشگاه آزاد برای نمایش، نقد و بررسی فیلم‌هایمان منعقد کردیم که به نظرم کار موفقی است. با دکتر زعیمیان، مشاور ایشان صحبت‌هایی انجام شد. به نظرم مجموعه این فعالیت‌ها چشم‌انداز خوبی را در بخش پژوهش به ما می‌دهد و امیدوارکننده است.
‌ درخصوص پخش فیلم مستند چه تمهیداتی در نظر گرفتید، آیا در این مورد وارد مذاکره با تلویزیون شده‌اید؟
به نظرم پخش فیلم مستند موضوع متفاوتی است. اولا خانه واقعی سینمای مستند، تلویزیون است. در همه دنیا این‌طور است. اما تلویزیون تنها محل عرضه نیست. خیلی از مستندها ممکن است در سینماها اکران شوند. به طور مثال فیلم «تهران انار ندارد» از محصولات مرکز در سینما‌ها حدود هفتاد و چند میلیون فروش کرد. پس این استعداد به اقتضای خود فیلم تعریف می‌شود. الان در خانه هنرمندان کمتر فیلمی اکران می‌شود که در سالن، جا برای نشستن داشته باشد. مهم‌ترین موضوع در پخش فیلم مستند درک درست از نمایش است. ممکن است معضل خاص اجتماعی تولید شود که مسوولان ذی‌ربط آن حوزه ببینند و شاید لازم نباشد همه مردم تماشاگر آن باشند. مخاطبان فیلم مستند از یک نفر تا همه مردم تعریف می‌شوند. ارتباط ما با تلویزیون از جهتی دوستانه بوده از جهتی به لحاظ مالی و حرفه‌ای شرایط مناسبی نداشته. مدیران تلویزیون از دوستان ما هستند و می‌دانم که مایل به اتفاق افتادن یک جریان خوب هستند. اما مشکلاتی هست که سینمای مستند آنطور که باید و شاید نتوانسته در تلویزیون به نمایش درآید. باید کاری کنیم که برای سینمای مستند هم یک اتفاق حرفه‌ای بیفتد و بابت نمایش آن هزینه‌هایی بپردازد. به دلیل شرایط مالی که در این سال‌ها گریبانگیر تلویزیون شده خیلی از فیلم‌های مستند رایگان به تلویزیون واگذار شده است. زمانی که آقای جعفری جلوه، مدیر شبکه یک بودند بیشترین فضای کار برای سینمای مستند و کوتاه فراهم بود و فیلم‌های زیادی را برای تلویزیون خریداری می‌کردند. الان هم با دکترپورحسین، مدیر شبکه مستند قراری گذاشتیم و ایشان ابراز علاقه کردند. اما تلویزیون هم به لحاظ مالی شرایط خوبی ندارد. در نهایت ارتباط ما در عقیده و نظر ارتباط خوبی است اما در مرحله اجرا به دلیل محذورات و مشکلاتی که وجود دارد شرایط دلخواه ما نیست. البته چون فیلم‌های ما فیلم‌های مستند روزآمد نیست، دیده نشدن‌شان به معنای از بین رفتن‌شان نیست. پس تمایل داریم که فیلم‌های مستند در تلویزیون پخش شوند اما نه به ثمن بخس.
‌ سینمای مستند یکی از مهم‌ترین اسناد تصویری است که در دنیای امروز ماندگار است. فیلمسازان ما تا چه حد می‌توانند به مسایل اجتماعی نزدیک شوند تا به بلیه ممیزی و توقیف مبتلا نشوند؟
آقای محمد آفریده مثالی دارد. اینکه تولید در سینمای مستند اجتماعی مثل راه‌رفتن در میدان مین خطرناک است. یکی از معضلات ما در سینمای مستند عدم سعه‌صدر مدیران است. همه ما ذره‌بین به دست گرفته‌ایم که وقتی یک فیلمساز مستند به پدیده‌ای توجه می‌کند، مچش را بگیریم و بگوییم چون با نگاه حاکم مغایرت دارد باید حذف شوی یا... اینها محصول دو چیز است؛ یکی نگاه تنگ‌نظرانه که تحلیل درستی از فرهنگ ندارد و نمی‌خواهد صداهای دیگر شنیده شود و دیگر اینکه حتی تحلیل درستی از نظام جمهوری اسلامی ندارد. من می‌گویم شما که دوستان جمهوری اسلامی هستید چه اشکالی دارد زیر سایه نظام، افراد بتوانند به‌راحتی حرف بزنند و نقد و نظراتشان را بگویند.
‌ این نگاه شما لطیف و قابل ستایش است. اما برخی‌ها به شما هم که پدرتان برای این نظام شهید شده‌اند، رحم نمی‌کنند و به‌محض اینکه از واژه «نقد»دفاع می‌کنید، با چوب تکفیرشان رانده می‌شوید. این تضاد را چگونه تحلیل می‌کنید؟
اجازه دهید خاطره‌ای از دوران مدیریتم در تلویزیون بازگو کنم. زمانی که مجموعه «هویت» در تلویزیون تولید شد و توهین‌هایی به بزرگان مملکت کرد، در شبکه اول به اتفاق همکاران در کنار آقای جعفری‌جلوه تصمیم گرفتیم این کار اشتباه را جبران کنیم و بگوییم ما، سازمان ما و نظام جمهوری اسلامی این نگاه را ندارد. مجموعه‌ای را تحت عنوان «مفاخر ایران» طراحی کردیم که در چند سری پخش شد. اتفاقا اولین بخش آن مجموعه که پخش شد، همان زمان در نشریات تندرو مقاله‌ای منتشر شد به نام «نبش قبر خائنین، چرا؟» و بعد دایما به صداوسیما نامه‌نگاری می‌شد که جلوی پخش این برنامه گرفته شود. اما با همه مخالفت‌ها خوشبختانه این کار امتداد پیدا کرد و مورد تشویق اهالی فرهنگ قرار گرفت. حتی آقای دکتر لاریجانی گفتند بعد از مستند آقای عصار، آقایان دکتر دینانی و داوری از ایشان تشکر کردند. در بخش مربوط به آقای زرین‌کوب، ایشان در مورد افرادی صحبت کرده بود که ایران را منهای دوران بعد از اسلام می‌دیدند و ایشان آنها را جماعتی می‌دید که به ایران خیانت می‌کنند. برای اینکه اوج تعالی ایران را نمی‌دیدند. یعنی علمدار دفاع از اسلام و ایران توامان آقای زرین‌کوب بود و ما ایشان را تخریب کرده بودیم. به فرموده پیامبر(ص) ملتی که بزرگانش را تکریم نمی‌کند از رحمت خداوند دور می‌شود. ما این تخریب را نفی کردیم و نیت خیر هم داشتیم و از طرف مدیران هم حمایت شدیم و بعد از آن مجموعه «طلوع ماه» پخش شد که بیش از 280 استاد تراز اول مملکت در عرصه علم و فرهنگ را پوشش دادیم و به تلویزیون ما آبرو دادند. حضور یک استاد آبروی تلویزیون است. ما باید افتخار کنیم که یک استاد دعوت ما را قبول می‌کند. در سینما هم مدیران کنونی می‌توانند آن تجربه خوشایند را تکرار کنند. کسانی را به دلایل تنگ‌نظرانه دشمن خطاب کردیم که اتفاقا همان افراد تنگ‌نظر دشمنان واقعی هستند. البته بخشی از این اتفاقات به‌خاطر منافع قدرت‌طلبانه است که آگاهانه افراد را تخریب می‌کنند به این دلیل که منافع آنها تامین شود و مفاسدشان مخفی بماند. انسان وقتی فهمش کم باشد تصلبش زیاد می‌شود. یک فرد فهیم می‌تواند متقید و اهل مراعات باشد، اما هیچ‌گاه متصلب و متعصب نمی‌شود. تعصب و تصلب محصول عدم فهم و جهل است که این هم سخن معصوم است. اینها ممکن است برای پوشاندن مفاسدشان از دین هم استفاده کنند و حتی اگر حرف حقی بزنند اراده باطل کرده‌اند. با این‌همه خوشبین و دلگرم هستم. چون به خودم اجازه نمی‌دهم کسانی که امیدوار شده‌اند را ناامید کنم.
‌ نگاهتان به جشنواره سینما حقیقت این دوره چیست؟
سینما حقیقت برای ما مهم‌ترین ویترین و جشنواره کاری ماست. چون آثار یک‌ساله ما عرضه می‌شود. محفلی یک‌هفته‌ای است که همه مستندسازان دور هم جمع می‌شوند. سینما حقیقت شش دوره را گذرانده است. اتفاقا خیلی مایل بودم مسایل دوره سوم جشنواره «سینماحقیقت» را بازگو کنم. آن دوره عده‌ای بنده و آقای آفریده را محکوم کردند در حالی که ما اجازه تعطیلی این نوع سینما را ندادیم و چراغ آن را روشن نگه داشتیم. خوشبختانه الان به جایی رسیده‌ایم که می‌توانیم به آن افتخار کنیم. به نظرم جشنواره این دوره از چند جهت خیلی مهم است. اول اینکه آغاز دوره‌ای است که با شور و نشاط عمومی همراه است. سینمای مستند آیینه اجتماعش است. امیدوارم این امید و نشاط بازتاب خود را در جشنواره نشان دهد. در نظر داریم با دعوت از میهمانان تخصصی، بتوانیم مردم عادی را هم دعوت کنیم که از فیلم‌ها دیدن کنند. هدف ما این است که سینمای مستند را به افراد غیرمتخصص نزدیک کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.