|

در حاشیه شعر «یادکرد» و رمان «هیپریون» هلدرلین

من که انگاری در منجلابم می‌اندازند

پیام حیدرقزوینی

در چکامه «یادکرد» عناصر طبیعت نقشی پررنگ و کانونی دارند و هلدرلین به میانجی باد موافق می‌خواهد به روزهای گذشته بازگردد. طبیعت نه فقط در این چکامه بلکه همواره در متن آثار هلدرلین جای داشته است. هلدرلین آزادی حقیقی و خلوص بدوی را در یونان باستان می‌جوید چراکه یونان عتیق را جایی می‌داند که انسان و طبیعت در آن به وحدت می‌رسند. هلدرلین هنرمند را فرزند زمانه خود می‌داند اما با تأکید می‌گوید که این هنرمند خسران خواهد دید اگر که تنها به شاگردی زمانه خود بسنده کند. او باید از دورانی خوب‌تر، از یونان باستان، تغذیه کند و به بلوغ برسد و بعد همچون بیگانه‌ای به دوران خود بازگردد. چنین هنرمندی موضوع خود را از زمانه خود می‌گیرد اما قالب و فرمش را از دورانی اصیل‌تر.
هلدرلین به نسلی تعلق دارد که در سوگ زندگی می‌کنند و لوکاچ می‌گوید ستایش رمانتیک شور و هیجان و اشتیاق رمانتیک به دوران رنسانس از همین سوگ سرچشمه می‌گیرد. از جست‌وجوی ناامیدانه الگوهای شور و هیجان برای مواجهه با دنیای کنونی که حقیر و بی‌چشم‌انداز شده است.
در «هیپریون»،‌ این شاعرانه‌ترین رمان آلمانی، طبیعت و انقلاب و سیاست حضوری پررنگ دارند. «هیپریون» هم مانند «رنج‌های ورتر جوان» گوته مجموعه‌ای از نامه‌ها است. نامه‌هایی از جوانی یونانی با نام هیپریون خطاب به دوست آلمانی‌اش بلارمین. نامه‌هایی که البته بدون پاسخ‌اند و نیز رویدادی را پیش نمی‌برند. این نامه‌ها حاصل دلسردی و شکست هیپریون از تحقق آرمان‌های اجتماعی‌اش و حاصل دوران انزوای اوست. حدادی در متنی که به پایان ترجمه‌اش از «هیپریون» ضمیمه کرده درباره این شکست و انزوا نوشته:‌ «برپایی رابطه‌ای هماهنگ میان زندگی شخصی و اجتماعی، و زدودن بیگانگی انسان با خود و طبیعت، یعنی آن آرزوهایی که باید با تحقق خود به آرمانشهر هیپریون واقعیت ببخشند، در برخورد با ساختارهای پراعوجاج اخلاقی-اجتماعی روزگار او فرجامی نمی‌یابند و این شکست هیپریون را وامی‌دارد که خلوص هویت خود را به ناگزیر در گوشه‌نشینی و انزوا حفظ کند. از این سرخوردگی‌اش در احیاء مدنیت عتیق یونانی و شکل‌دادنِ دوباره به یک زندگی سزاوار و خودآگاه انسانی است که هیپریون، قهرمان داستان، در نامه‌هایش به بلارمین می‌نویسد و به این ترتیب قطعه به قطعه و با زبانی شاعرانه به داستان گلایه‌آمیزی شکل می‌بخشد که بستر بیان اندیشه‌های تعالی‌جویانه خود او، یا به عبارتی هلدرلین قرار می‌گیرند». به این ترتیب «هیپریون» سرشار از آرمان‌ها و ایده‌هایی در ستایش یونان باستان، همین‌طور در ستایش از طبیعت و نیز آزادی و فردیت برخاسته از انقلاب فرانسه است.
هیپریون در همان نامه اولش به بلارمین می‌نویسد فراموش کن که انسان‌ها هم هستند و به جایی برگرد که از دامنش رفتی:‌ به آغوش طبیعت،‌ طبیعت آرام و بی‌تناوب و تغییر. واقعیت جهان موجود هیپریون را دل‌زده و رنجور کرده و او انگار دارد در این جهان خفه می‌شود: «خوشا به حال آن مرد که وطنی شکوفا شادی و دلگرمی‌اش می‌بخشد! من که انگاری در منجلابم می‌اندازند، انگاری که در تابوت را به رویم می‌بندند هرباره که به خودم بازم می‌آورند. و هرگاه کسی یونانی صدایم می‌زند، حالی می‌یابم، پنداری که با قلاده سگ راه گلویم را می‌بندند».
هیپریون بی‌نام و تنها در جهان اطرافش،‌ وطنش، غریب افتاده؛ وطنی که به دلگیری باغی مرده است و هیپریون هیچ چیزی ندارد که به این جهان وصلش کند. در مقابل اما، آفتاب آسمان است و رودها و دریاها و درخت‌های سایه‌گستر و آواز شادی بهار. هیپریون از این جهان و از خودش بیگانه است و آرزویش یگانگی با طبیعت است:‌ «یگانه‌بودن با هر آن‌چه جان دارد، و بازگشتن به کیهان طبیعت در یک خود از یادبردگی شوق‌آمیز، این قله اندیشه‌ها و شادی‌ها، بلندای پاک کوهستانی، ‌جایگاه آرامش جاوید است،‌ جایی که نیمروز شرجی‌اش، و رعد غریوش را فرو می‌گذارد، و دریای جوشان نرمی موج گندم‌زاران را به خود می‌گیرد». هیپریون از جهانی که از خود بیگانه است می‌خواهد به جایی برود که در آن با هر آنچه جان و زندگی دارد یگانه باشد. اما تنها به میانجی خیال و رؤیا نمی‌توان به یگانگی با طبیعت دست یافت و هیپریون در همان نامه اولش نشان می‌دهد که از ناممکن‌بودن کندن از این جهان و تغییر آن به واسطه خیال آگاه است. او به بلارمین می‌نویسد:‌‌ «ولی از این خیال‌ها برای من چه سود؟ زوزه شغال که در زیر آوار سنگ‌های عهد باستان در توحش خود ترانه گور سر می‌دهد، مرا از رؤیاهایم به‌در می‌آورد». «هییریون» بیان ادبی ناکامی و شکست در یگانگی با طبیعت و بازگشت به یونان باستان است. همان‌طور که در چکامه «یادکرد» نیز واقعیت، خیال و رؤیا را پس می‌زند. هیپریون به بلارمین می‌گوید که یک دم به خود آمدن او را از جهان شادکامی و زیبایی به اعماق پرتاب می‌کند. و بعد او دوباره خود را در جایی می‌یابد که از آغاز در آنجا قرار داشته است:‌ «طبیعت آغوش خودش را به رویم می‌بندد و من به درماندگی بیگانه‌ای در پیش او می‌ایستم و کارکردش را درک نمی‌کنم. ای کاش هرگز به مدرسه شما درنمی‌آمدم. علم، که من به طلب آن تا به بن چاه رفتم و در بلاهت جوانی تأیید شادی نابم را از آن انتظار داشتم، همه چیز را بر من تباه کرد. من در مکتب شما حسابی منطقی شده‌ام،‌ و آموخته‌ام خود را از بنیاد از آن‌چه احاطه‌ام کرده،‌ تمییز بدهم. و حال، رانده از باغ طبیعتی که در دامن آن بالیدم و برومند شدم، در جهان زیبا تنها مانده‌ام و در آفتاب نیمروزی می‌خشکم».
در چکامه «یادکرد» عناصر طبیعت نقشی پررنگ و کانونی دارند و هلدرلین به میانجی باد موافق می‌خواهد به روزهای گذشته بازگردد. طبیعت نه فقط در این چکامه بلکه همواره در متن آثار هلدرلین جای داشته است. هلدرلین آزادی حقیقی و خلوص بدوی را در یونان باستان می‌جوید چراکه یونان عتیق را جایی می‌داند که انسان و طبیعت در آن به وحدت می‌رسند. هلدرلین هنرمند را فرزند زمانه خود می‌داند اما با تأکید می‌گوید که این هنرمند خسران خواهد دید اگر که تنها به شاگردی زمانه خود بسنده کند. او باید از دورانی خوب‌تر، از یونان باستان، تغذیه کند و به بلوغ برسد و بعد همچون بیگانه‌ای به دوران خود بازگردد. چنین هنرمندی موضوع خود را از زمانه خود می‌گیرد اما قالب و فرمش را از دورانی اصیل‌تر.
هلدرلین به نسلی تعلق دارد که در سوگ زندگی می‌کنند و لوکاچ می‌گوید ستایش رمانتیک شور و هیجان و اشتیاق رمانتیک به دوران رنسانس از همین سوگ سرچشمه می‌گیرد. از جست‌وجوی ناامیدانه الگوهای شور و هیجان برای مواجهه با دنیای کنونی که حقیر و بی‌چشم‌انداز شده است.
در «هیپریون»،‌ این شاعرانه‌ترین رمان آلمانی، طبیعت و انقلاب و سیاست حضوری پررنگ دارند. «هیپریون» هم مانند «رنج‌های ورتر جوان» گوته مجموعه‌ای از نامه‌ها است. نامه‌هایی از جوانی یونانی با نام هیپریون خطاب به دوست آلمانی‌اش بلارمین. نامه‌هایی که البته بدون پاسخ‌اند و نیز رویدادی را پیش نمی‌برند. این نامه‌ها حاصل دلسردی و شکست هیپریون از تحقق آرمان‌های اجتماعی‌اش و حاصل دوران انزوای اوست. حدادی در متنی که به پایان ترجمه‌اش از «هیپریون» ضمیمه کرده درباره این شکست و انزوا نوشته:‌ «برپایی رابطه‌ای هماهنگ میان زندگی شخصی و اجتماعی، و زدودن بیگانگی انسان با خود و طبیعت، یعنی آن آرزوهایی که باید با تحقق خود به آرمانشهر هیپریون واقعیت ببخشند، در برخورد با ساختارهای پراعوجاج اخلاقی-اجتماعی روزگار او فرجامی نمی‌یابند و این شکست هیپریون را وامی‌دارد که خلوص هویت خود را به ناگزیر در گوشه‌نشینی و انزوا حفظ کند. از این سرخوردگی‌اش در احیاء مدنیت عتیق یونانی و شکل‌دادنِ دوباره به یک زندگی سزاوار و خودآگاه انسانی است که هیپریون، قهرمان داستان، در نامه‌هایش به بلارمین می‌نویسد و به این ترتیب قطعه به قطعه و با زبانی شاعرانه به داستان گلایه‌آمیزی شکل می‌بخشد که بستر بیان اندیشه‌های تعالی‌جویانه خود او، یا به عبارتی هلدرلین قرار می‌گیرند». به این ترتیب «هیپریون» سرشار از آرمان‌ها و ایده‌هایی در ستایش یونان باستان، همین‌طور در ستایش از طبیعت و نیز آزادی و فردیت برخاسته از انقلاب فرانسه است.
هیپریون در همان نامه اولش به بلارمین می‌نویسد فراموش کن که انسان‌ها هم هستند و به جایی برگرد که از دامنش رفتی:‌ به آغوش طبیعت،‌ طبیعت آرام و بی‌تناوب و تغییر. واقعیت جهان موجود هیپریون را دل‌زده و رنجور کرده و او انگار دارد در این جهان خفه می‌شود: «خوشا به حال آن مرد که وطنی شکوفا شادی و دلگرمی‌اش می‌بخشد! من که انگاری در منجلابم می‌اندازند، انگاری که در تابوت را به رویم می‌بندند هرباره که به خودم بازم می‌آورند. و هرگاه کسی یونانی صدایم می‌زند، حالی می‌یابم، پنداری که با قلاده سگ راه گلویم را می‌بندند».
هیپریون بی‌نام و تنها در جهان اطرافش،‌ وطنش، غریب افتاده؛ وطنی که به دلگیری باغی مرده است و هیپریون هیچ چیزی ندارد که به این جهان وصلش کند. در مقابل اما، آفتاب آسمان است و رودها و دریاها و درخت‌های سایه‌گستر و آواز شادی بهار. هیپریون از این جهان و از خودش بیگانه است و آرزویش یگانگی با طبیعت است:‌ «یگانه‌بودن با هر آن‌چه جان دارد، و بازگشتن به کیهان طبیعت در یک خود از یادبردگی شوق‌آمیز، این قله اندیشه‌ها و شادی‌ها، بلندای پاک کوهستانی، ‌جایگاه آرامش جاوید است،‌ جایی که نیمروز شرجی‌اش، و رعد غریوش را فرو می‌گذارد، و دریای جوشان نرمی موج گندم‌زاران را به خود می‌گیرد». هیپریون از جهانی که از خود بیگانه است می‌خواهد به جایی برود که در آن با هر آنچه جان و زندگی دارد یگانه باشد. اما تنها به میانجی خیال و رؤیا نمی‌توان به یگانگی با طبیعت دست یافت و هیپریون در همان نامه اولش نشان می‌دهد که از ناممکن‌بودن کندن از این جهان و تغییر آن به واسطه خیال آگاه است. او به بلارمین می‌نویسد:‌‌ «ولی از این خیال‌ها برای من چه سود؟ زوزه شغال که در زیر آوار سنگ‌های عهد باستان در توحش خود ترانه گور سر می‌دهد، مرا از رؤیاهایم به‌در می‌آورد». «هییریون» بیان ادبی ناکامی و شکست در یگانگی با طبیعت و بازگشت به یونان باستان است. همان‌طور که در چکامه «یادکرد» نیز واقعیت، خیال و رؤیا را پس می‌زند. هیپریون به بلارمین می‌گوید که یک دم به خود آمدن او را از جهان شادکامی و زیبایی به اعماق پرتاب می‌کند. و بعد او دوباره خود را در جایی می‌یابد که از آغاز در آنجا قرار داشته است:‌ «طبیعت آغوش خودش را به رویم می‌بندد و من به درماندگی بیگانه‌ای در پیش او می‌ایستم و کارکردش را درک نمی‌کنم. ای کاش هرگز به مدرسه شما درنمی‌آمدم. علم، که من به طلب آن تا به بن چاه رفتم و در بلاهت جوانی تأیید شادی نابم را از آن انتظار داشتم، همه چیز را بر من تباه کرد. من در مکتب شما حسابی منطقی شده‌ام،‌ و آموخته‌ام خود را از بنیاد از آن‌چه احاطه‌ام کرده،‌ تمییز بدهم. و حال، رانده از باغ طبیعتی که در دامن آن بالیدم و برومند شدم، در جهان زیبا تنها مانده‌ام و در آفتاب نیمروزی می‌خشکم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.