|

چکامه‌ای از فریدریش هُلدَرلین و تفسیری بر آن

از کارستان‌های تاریخ

محمود حدادی

شرق: امسال مقارن است با دویست‌وپنجاهمین سال تولد فریدریش هلدرلین، شاعر مکتب کلاسیک و رمانتیک آلمان که زندگی‌اش بازتابی است از دوران پرتلاطم تاریخ اروپا در سال‌های انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه. شعرهای هلدرلین و نیز تنها رمانش، «هیپریون»، اغلب پس‌زمینه‌ای فلسفی دارند و تحت‌ تأثیر آرمان‌های عصر روشنگری و انقلاب فرانسه نوشته شده‌اند. «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان» حدود هشت سال پیش با ترجمه محمود حدادی به فارسی منتشر شد و این البته تنها ترجمه حدادی از هلدرلین نبوده است. او تاکنون دو گزیده شعر از هلدرلین با نام‌های «آنچه می‌ماند» و «سکونت شاعرانه» نیز منتشر کرده است که در هر دو کتاب تفسیرهایی به همراه شعرها نوشته یا ترجمه شده‌اند تا درک بهتری از شعرها به دست داده شود. جز این، حدادی زندگی‌نامه هلدرلین با عنوان «پیکار با دیو» به قلم اشتفان سوایگ را نیز ترجمه و منتشر کرده است. حدادی مجموعه سومی از اشعار هلدرلین نیز آماده انتشار کرده است که «در ستایش والایی» نام دارد. این مجموعه دربرگیرنده بیست شعر و تفسیر از هلدرلین است که به‌زودی منتشر خواهد شد. «یادکرد» یکی از شعرهای این مجموعه است و در توضیح آن اینکه هلدرلین دو سال قبل از سرودن این شعر، به این قصد که در خانه یک تاجر بزرگ آلمانی معلم خانگی شود، از اشتوتگارت به بوردو می‌رود اما بعد از چهار ماه با روحی آشفته به وطنش برمی‌گردد و از آن پس با بیماری روحی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند. با‌این‌حال همچنان بسیار شعر می‌گوید و تراژدی‌های سوفوکل را نیز ترجمه می‌کند. در ادامه ترجمه این شعر را به همراه تفسیری بر آن به قلم محمود حدادی می‌خوانید:
یادکرد
باد شمال شرقی می‌وزد،
آنکه در چشم من گرامی‌تر باد است
از آنکه به دریانوردان
شور جان نوید می‌دهد
و سفری به سلامت.
اکنون اما برو، ای باد! و از جانب من
به گرون، این رود چشم‌نواز سلام برسان
و به باغ‌های بوردو هم.
آنجا که بر ساحل بلند
پل فرا پیش می‌آید
و در پایینِ آن، جویی به رود می‌پیوندد.
اما بر سر پشته جفتی درخت اصیل
بلوط و یکی صنوبر
چشم‌اندازی بلند دارند.
* * *
هنوز خوب در یاد دارم،
که چگونه تاج فراخ درختان نارون
بر سر آسیا سایه می‌اندازد.
اما در حیاط خانه یکی انجیربن فرا می‌بالد،
و در روزهای جشن
زنان سوخته‌فام
در بامدادِ برابریِ شب و روز
بر زمین ابریشمین
به سوی ساعت بهاری می‌روند،
و بادهای لالایی‌خوان
-سنگین از رؤیاهای طلایی-
بر باریکه پل‌هایی پردرنگ می‌گذرند.
* * *
با این همه باشد که کسی
لبریز از پرتو تیره‌فام
جام عطرآگین را به دست من برساند
مگر چنین، آرامشی بیابم.
زیرا خواب در سایه‌سار، یقین که شیرین است.
خود اگرچه سزا نیست
بر آنچه دست‌خسته فناست،
جان را در اندیشه بکاهیم.
بل سزاتر آنکه همنشینی در میان باشد.
و گفتنِ سخنِ دل و شنیدن.
شنیدنی پر -‌از روزهای عشق
و کارستان‌های تاریخ.
* * *
ولی کجایند دوستان؟
کجا بلارمین و رهیارش، برخی کسان‌اند
که از رفتن به سرچشمه ابا دارند
از آنکه ثروت
از دریا آغاز می‌گیرد.
اینان به رسم آسیابانان
آنچه را از زمین زیباست، گرد می‌آورند
و از جنگ در زیر بادبان‌ها پرواشان نیست،
نه نیز از زیستنی به سالیان تنها
در پای یکی دیرک عور
خود در آنجا هم که شبش
از روشنای جشن شهر پس‌تابی نصیب نمی‌گیرد
نه نیز از زخمه چنگ و پایکوبی سرشتین هم.
* * *
اینک اما از بلندی‌های بادگیر
از پشته تاکستان‌ها
آنجا که دارداژن فرو می‌ریزد
و همراه گرون شکوهمند
به پهنای یکی دریا به در می‌آید
مردان به جانب هندیان
شراع کشیده‌اند.
ولی دریا همه خاطره می‌دهد و باز‌پس می‌ستاند
عشق نیز -بی‌تاب- چشم را به خویش فرا می‌کشد.
اما آنچه می‌ماند، شاعران‌اند که بنیادش می‌گذارند.
* * *
از بوردو، بندری روز و شب سرزنده و بیدار، با میخانه‌های همیشه پرغلغله، خیابان‌های پرجنب‌وجوش و کارناوال‌های شهره‌اش که در آن دیونیزوس، الهه حافظ تاکستان‌ها و می، همان ا‌لهه اسطوره‌ای که هلدرلین در شعر خود نماد شادی بر زندگی قرارش می‌دهد -بی‌حیاوار- از پیشاپیش قافله رقصندگان به حرکت درمی‌آید، به حرکت در «زخمه چنگ و پایکوبی سرشتین» و همراهی مردم خونگرم و لولیان ساحلی این شهر، در چکامه «یادکرد» اشاره‌ای چندان نمی‌آید، مگر آن تصویر اثیری از «زنان سوخته‌فام که در بامدادِ برابری شب و روز بر زمینِ ابریشمین، به سوی ساعت بهاری می‌روند». جز این، شعر یکسره در تسخیر حس جدایی و وداع است.
هلدرلین این شعر را در 1804 سروده است، دشت و دریای بوردو که در خاطره او به واسطه اقامت کوتاهش در این شهر، پس از دو سال هنوز نقشی روشن دارد، پس‌زمینه یادکرد از گذشته‌ای می‌شود که شاعر محض مرور آن باد شمال شرقی را از وطن خود به آن دیار دور می‌فرستد.
تئودور آدورنو و خاصه مارتین هایدگر، دو فیلسوف آلمانی قرن بیستم تفسیرهایی بلند بر این چکامه آورده‌اند و نیز یوخن اشمید که تازه‌ترین مجموعه دانشگاهی آثار هلدرلین را به چاپ رسانده است؛ اما به مناسبت دویست‌وپنجاهمین سال تولد این شاعر در سال 20‌20، رودیگر زافرانسکی، نویسنده‌ای که تمرکزی خاص بر نگارش زندگی‌نامه ادیبان دارد، کتابی در شرح زندگی او نوشته است که در آن تفسیری هم بر «یادکرد» می‌آید، تفسیری سرراست‌تر و خاصه متمرکز بر یک بن‌مایه از این شعر که گزین‌گفته‌ای شهره هم دارد -آنچه می‌ماند، شاعران‌اند که بنیادش می‌گذارند. در زیر تفسیر او:
«این شعر از چند دید از بن‌مایه حرکت و پویایی نقش گرفته است؛ از‌جمله از پویایی یادها -یاد روزهای دور بوردو، بازگشتی بر بال خیال به گذشته: برو، و از جانب من به گرون، این رود چشم‌نواز سلام برسان. چنین، این بازگشتِ خیالی به گذشته هم از پشتوانه بادی موافق ممکن می‌شود، از وزش باد شمال شرقی».
اما آنجا هم که خاطره می‌خواهد بر سر تصاویر گذشته مکث ‌کند، باز آرامشی نمی‌یابد؛ چون همه‌ چیز در این دنیای ذهنی هم از بازتاب واقعیت در جنبش است و پویش. پیداست به وزش درآمدن و جاری‌شدن بافت جامع این شعر را تشکیل می‌دهد: اویی را که تن به یادهای خود سپرده است، به واپس می‌برد و در دنیای خاطره با شوق عزیمت روبه‌رویش می‌سازد، خاصه در دو بند آخر. در این دو بند گروهی هوای رفتن به «سرچشمه» دارند، گروهی دیگر ابا از آن. حتی برعکس، شراع می‌کشند تا در جست‌وجوی دوردست به پهنه دریا درآیند. گروهی در پی ریشه‌هایند، گروهی دیگر از پی حاصل. دریا به آنان نوید ثروت می‌دهد، خود اگرچه در این راه با خطر رویارویند: با تنهایی، با گذرانی در زیر «دیرک عور» همانند کشتی‌شکستگان. با‌این‌همه بر این پرسه‌گرد پافشاری می‌کنند و با پیشواز از خطر غرقه، «زیبایی‌های زمین» را گرد می‌آورند. نگاه چشم در بند آخر بار دیگر به سوی ساحل برمی‌گردد. از آنجا کشتی‌ها به جانب هندیان شراع می‌کشند -‌و این سرزمین تازه مکشوف آمریکاست، دنیای قصه‌های کودکی هلدرلین- با‌این‌حال نگاه آن دوباره و از «بلندی‌های بادگیر» به جست‌وجوی دوردست برمی‌آید. آنجا که رودهای گرون و دارداژن به هم می‌پیوندند و با همه سترگیِ پهنا آغوش دریا را می‌جویند؛ اما خود دریا هم در جنبش بی‌وقفه است، ضرباهنگ آن از جزرومد نقش می‌گیرد که در تصویر «خاطره می‌دهد و بازپس می‌ستاند»، استعاره‌ای دلنشین می‌یابد. در پیش این جنبش پرحشمتِ عناصر بنیادین طبیعت، تپش‌های جان انسانی گامی چه تاتی‌وار دارند: عشق نیز -بی‌تاب- چشم را به خویش فرامی‌کشد.
باری همه‌ چیز در ساحت این شعر در پویش و جنبش است، در عزیمت، بازگشت، کوچ در راه و بیراه، فریفته اغوای دوردست و بی‌قرار از برجای‌ماندن، مقهور زمانی که تا جاویدان سیال است. و اگر خود موافق آرزوی شاعر لحظه آرامشی از راه می‌رسد، آنجا هم تکاپوی جهان در گفت‌وگو ظهور و حضور می‌یابد، گفت‌وگو از برهه‌های تاریخ و «شنیدن بسیار از روزهای عشق و کارستان‌های تاریخ».
با نظر به این‌همه سر‌برداشتن و زوال‌یافتن، آخرین کلام شعر طنین ظفرمندانه به خود می‌گیرد: «اما آنچه می‌ماند، شاعران‌اند که بنیادش می‌گذارند». آنان‌اند که بر رویداد کوچ‌ها یادمان می‌نشانند و در بی‌کرانگی زمان «زیبایی‌های زمین» را گرد می‌آورند. هلدرلین در بهترین سال‌های خود، هنگامی که ذهنی به کمال روشن داشت، همیشه از گزارش سفرهای اکتشافی و ماجراجویانه به سرزمین‌های دور لذتی بسیار می‌برد. در روزهای اقامت دومش در شهر هومبورگ، شهری که در آن مقام کتاب‌داری سلطنتی به او داده‌ بودند، بی‌آنکه بابت آن -‌به دلیل روان رنجورش- مسئولیتی هم از او بخواهند، هرچه باشد از فرصت دست‌داده استفاده می‌کرد و با نظر به گنجینه‌ای چنین غنی از کتاب، فراوان داستان درباره سرزمین‌های دور می‌خواند. در همین روزها هم بود که طرح اولیه چکامه‌ای را -درباره کریستف کلمب- بر کاغذ آورد: «اگر که در دل آرزو می‌کردم قهرمان باشم، و اگر جا داشت آزاد بر آن اعتراف کنم، پس خوش داشتم قهرمانی بر سر دریا باشم».
شرق: امسال مقارن است با دویست‌وپنجاهمین سال تولد فریدریش هلدرلین، شاعر مکتب کلاسیک و رمانتیک آلمان که زندگی‌اش بازتابی است از دوران پرتلاطم تاریخ اروپا در سال‌های انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه. شعرهای هلدرلین و نیز تنها رمانش، «هیپریون»، اغلب پس‌زمینه‌ای فلسفی دارند و تحت‌ تأثیر آرمان‌های عصر روشنگری و انقلاب فرانسه نوشته شده‌اند. «هیپریون» یا «گوشه‌نشین یونان» حدود هشت سال پیش با ترجمه محمود حدادی به فارسی منتشر شد و این البته تنها ترجمه حدادی از هلدرلین نبوده است. او تاکنون دو گزیده شعر از هلدرلین با نام‌های «آنچه می‌ماند» و «سکونت شاعرانه» نیز منتشر کرده است که در هر دو کتاب تفسیرهایی به همراه شعرها نوشته یا ترجمه شده‌اند تا درک بهتری از شعرها به دست داده شود. جز این، حدادی زندگی‌نامه هلدرلین با عنوان «پیکار با دیو» به قلم اشتفان سوایگ را نیز ترجمه و منتشر کرده است. حدادی مجموعه سومی از اشعار هلدرلین نیز آماده انتشار کرده است که «در ستایش والایی» نام دارد. این مجموعه دربرگیرنده بیست شعر و تفسیر از هلدرلین است که به‌زودی منتشر خواهد شد. «یادکرد» یکی از شعرهای این مجموعه است و در توضیح آن اینکه هلدرلین دو سال قبل از سرودن این شعر، به این قصد که در خانه یک تاجر بزرگ آلمانی معلم خانگی شود، از اشتوتگارت به بوردو می‌رود اما بعد از چهار ماه با روحی آشفته به وطنش برمی‌گردد و از آن پس با بیماری روحی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند. با‌این‌حال همچنان بسیار شعر می‌گوید و تراژدی‌های سوفوکل را نیز ترجمه می‌کند. در ادامه ترجمه این شعر را به همراه تفسیری بر آن به قلم محمود حدادی می‌خوانید:
یادکرد
باد شمال شرقی می‌وزد،
آنکه در چشم من گرامی‌تر باد است
از آنکه به دریانوردان
شور جان نوید می‌دهد
و سفری به سلامت.
اکنون اما برو، ای باد! و از جانب من
به گرون، این رود چشم‌نواز سلام برسان
و به باغ‌های بوردو هم.
آنجا که بر ساحل بلند
پل فرا پیش می‌آید
و در پایینِ آن، جویی به رود می‌پیوندد.
اما بر سر پشته جفتی درخت اصیل
بلوط و یکی صنوبر
چشم‌اندازی بلند دارند.
* * *
هنوز خوب در یاد دارم،
که چگونه تاج فراخ درختان نارون
بر سر آسیا سایه می‌اندازد.
اما در حیاط خانه یکی انجیربن فرا می‌بالد،
و در روزهای جشن
زنان سوخته‌فام
در بامدادِ برابریِ شب و روز
بر زمین ابریشمین
به سوی ساعت بهاری می‌روند،
و بادهای لالایی‌خوان
-سنگین از رؤیاهای طلایی-
بر باریکه پل‌هایی پردرنگ می‌گذرند.
* * *
با این همه باشد که کسی
لبریز از پرتو تیره‌فام
جام عطرآگین را به دست من برساند
مگر چنین، آرامشی بیابم.
زیرا خواب در سایه‌سار، یقین که شیرین است.
خود اگرچه سزا نیست
بر آنچه دست‌خسته فناست،
جان را در اندیشه بکاهیم.
بل سزاتر آنکه همنشینی در میان باشد.
و گفتنِ سخنِ دل و شنیدن.
شنیدنی پر -‌از روزهای عشق
و کارستان‌های تاریخ.
* * *
ولی کجایند دوستان؟
کجا بلارمین و رهیارش، برخی کسان‌اند
که از رفتن به سرچشمه ابا دارند
از آنکه ثروت
از دریا آغاز می‌گیرد.
اینان به رسم آسیابانان
آنچه را از زمین زیباست، گرد می‌آورند
و از جنگ در زیر بادبان‌ها پرواشان نیست،
نه نیز از زیستنی به سالیان تنها
در پای یکی دیرک عور
خود در آنجا هم که شبش
از روشنای جشن شهر پس‌تابی نصیب نمی‌گیرد
نه نیز از زخمه چنگ و پایکوبی سرشتین هم.
* * *
اینک اما از بلندی‌های بادگیر
از پشته تاکستان‌ها
آنجا که دارداژن فرو می‌ریزد
و همراه گرون شکوهمند
به پهنای یکی دریا به در می‌آید
مردان به جانب هندیان
شراع کشیده‌اند.
ولی دریا همه خاطره می‌دهد و باز‌پس می‌ستاند
عشق نیز -بی‌تاب- چشم را به خویش فرا می‌کشد.
اما آنچه می‌ماند، شاعران‌اند که بنیادش می‌گذارند.
* * *
از بوردو، بندری روز و شب سرزنده و بیدار، با میخانه‌های همیشه پرغلغله، خیابان‌های پرجنب‌وجوش و کارناوال‌های شهره‌اش که در آن دیونیزوس، الهه حافظ تاکستان‌ها و می، همان ا‌لهه اسطوره‌ای که هلدرلین در شعر خود نماد شادی بر زندگی قرارش می‌دهد -بی‌حیاوار- از پیشاپیش قافله رقصندگان به حرکت درمی‌آید، به حرکت در «زخمه چنگ و پایکوبی سرشتین» و همراهی مردم خونگرم و لولیان ساحلی این شهر، در چکامه «یادکرد» اشاره‌ای چندان نمی‌آید، مگر آن تصویر اثیری از «زنان سوخته‌فام که در بامدادِ برابری شب و روز بر زمینِ ابریشمین، به سوی ساعت بهاری می‌روند». جز این، شعر یکسره در تسخیر حس جدایی و وداع است.
هلدرلین این شعر را در 1804 سروده است، دشت و دریای بوردو که در خاطره او به واسطه اقامت کوتاهش در این شهر، پس از دو سال هنوز نقشی روشن دارد، پس‌زمینه یادکرد از گذشته‌ای می‌شود که شاعر محض مرور آن باد شمال شرقی را از وطن خود به آن دیار دور می‌فرستد.
تئودور آدورنو و خاصه مارتین هایدگر، دو فیلسوف آلمانی قرن بیستم تفسیرهایی بلند بر این چکامه آورده‌اند و نیز یوخن اشمید که تازه‌ترین مجموعه دانشگاهی آثار هلدرلین را به چاپ رسانده است؛ اما به مناسبت دویست‌وپنجاهمین سال تولد این شاعر در سال 20‌20، رودیگر زافرانسکی، نویسنده‌ای که تمرکزی خاص بر نگارش زندگی‌نامه ادیبان دارد، کتابی در شرح زندگی او نوشته است که در آن تفسیری هم بر «یادکرد» می‌آید، تفسیری سرراست‌تر و خاصه متمرکز بر یک بن‌مایه از این شعر که گزین‌گفته‌ای شهره هم دارد -آنچه می‌ماند، شاعران‌اند که بنیادش می‌گذارند. در زیر تفسیر او:
«این شعر از چند دید از بن‌مایه حرکت و پویایی نقش گرفته است؛ از‌جمله از پویایی یادها -یاد روزهای دور بوردو، بازگشتی بر بال خیال به گذشته: برو، و از جانب من به گرون، این رود چشم‌نواز سلام برسان. چنین، این بازگشتِ خیالی به گذشته هم از پشتوانه بادی موافق ممکن می‌شود، از وزش باد شمال شرقی».
اما آنجا هم که خاطره می‌خواهد بر سر تصاویر گذشته مکث ‌کند، باز آرامشی نمی‌یابد؛ چون همه‌ چیز در این دنیای ذهنی هم از بازتاب واقعیت در جنبش است و پویش. پیداست به وزش درآمدن و جاری‌شدن بافت جامع این شعر را تشکیل می‌دهد: اویی را که تن به یادهای خود سپرده است، به واپس می‌برد و در دنیای خاطره با شوق عزیمت روبه‌رویش می‌سازد، خاصه در دو بند آخر. در این دو بند گروهی هوای رفتن به «سرچشمه» دارند، گروهی دیگر ابا از آن. حتی برعکس، شراع می‌کشند تا در جست‌وجوی دوردست به پهنه دریا درآیند. گروهی در پی ریشه‌هایند، گروهی دیگر از پی حاصل. دریا به آنان نوید ثروت می‌دهد، خود اگرچه در این راه با خطر رویارویند: با تنهایی، با گذرانی در زیر «دیرک عور» همانند کشتی‌شکستگان. با‌این‌همه بر این پرسه‌گرد پافشاری می‌کنند و با پیشواز از خطر غرقه، «زیبایی‌های زمین» را گرد می‌آورند. نگاه چشم در بند آخر بار دیگر به سوی ساحل برمی‌گردد. از آنجا کشتی‌ها به جانب هندیان شراع می‌کشند -‌و این سرزمین تازه مکشوف آمریکاست، دنیای قصه‌های کودکی هلدرلین- با‌این‌حال نگاه آن دوباره و از «بلندی‌های بادگیر» به جست‌وجوی دوردست برمی‌آید. آنجا که رودهای گرون و دارداژن به هم می‌پیوندند و با همه سترگیِ پهنا آغوش دریا را می‌جویند؛ اما خود دریا هم در جنبش بی‌وقفه است، ضرباهنگ آن از جزرومد نقش می‌گیرد که در تصویر «خاطره می‌دهد و بازپس می‌ستاند»، استعاره‌ای دلنشین می‌یابد. در پیش این جنبش پرحشمتِ عناصر بنیادین طبیعت، تپش‌های جان انسانی گامی چه تاتی‌وار دارند: عشق نیز -بی‌تاب- چشم را به خویش فرامی‌کشد.
باری همه‌ چیز در ساحت این شعر در پویش و جنبش است، در عزیمت، بازگشت، کوچ در راه و بیراه، فریفته اغوای دوردست و بی‌قرار از برجای‌ماندن، مقهور زمانی که تا جاویدان سیال است. و اگر خود موافق آرزوی شاعر لحظه آرامشی از راه می‌رسد، آنجا هم تکاپوی جهان در گفت‌وگو ظهور و حضور می‌یابد، گفت‌وگو از برهه‌های تاریخ و «شنیدن بسیار از روزهای عشق و کارستان‌های تاریخ».
با نظر به این‌همه سر‌برداشتن و زوال‌یافتن، آخرین کلام شعر طنین ظفرمندانه به خود می‌گیرد: «اما آنچه می‌ماند، شاعران‌اند که بنیادش می‌گذارند». آنان‌اند که بر رویداد کوچ‌ها یادمان می‌نشانند و در بی‌کرانگی زمان «زیبایی‌های زمین» را گرد می‌آورند. هلدرلین در بهترین سال‌های خود، هنگامی که ذهنی به کمال روشن داشت، همیشه از گزارش سفرهای اکتشافی و ماجراجویانه به سرزمین‌های دور لذتی بسیار می‌برد. در روزهای اقامت دومش در شهر هومبورگ، شهری که در آن مقام کتاب‌داری سلطنتی به او داده‌ بودند، بی‌آنکه بابت آن -‌به دلیل روان رنجورش- مسئولیتی هم از او بخواهند، هرچه باشد از فرصت دست‌داده استفاده می‌کرد و با نظر به گنجینه‌ای چنین غنی از کتاب، فراوان داستان درباره سرزمین‌های دور می‌خواند. در همین روزها هم بود که طرح اولیه چکامه‌ای را -درباره کریستف کلمب- بر کاغذ آورد: «اگر که در دل آرزو می‌کردم قهرمان باشم، و اگر جا داشت آزاد بر آن اعتراف کنم، پس خوش داشتم قهرمانی بر سر دریا باشم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.