در نکوهش یک قدیس
سودابه رخش
در مورد «ماندلا» زیاد نوشتهاند؛ رهبر مبارزه با آپارتاید و مبارز مانای راه آزادی که حقوق بشر را ارتقا داد و آفریقای چندنژادی را برای همه شهروندانش - فارغ از رنگ پوستشان - جای بهتری کرد. اما اگر احساسات قهرمانپرورانهمان را کنار بگذاریم و واقعبینانه به کارنامه ماندلا نگاهی بیندازیم، درمییابیم که او ـ حتی به گواه خودش - قدیس نیست. او مرد بزرگی است و افراد نادری مثل او ظرفیتی باورنکردنی برای القای خوشبینی به مردم و افزایش همبستگی اجتماعی دارند. او هیچکس نمیتواند از دستاوردهای ماندلا بهعنوان یک شخصیت سیاسی بکاهد. ماندلا احتمالا شناختهشدهترین رهبر سیاسی جهان است. در دوره درگیریهای قومی، مذهبی و قبیلهای، جوامع بسیاری آرزو میکنند که شخصیتی مانند ماندلا داشته باشند تا با اتکا به او متحد شده و در راه هدفشان ایستادگی کنند. همه اینها درست، اما اینها تنها بخشی از خصوصیات ماندلاست. شاید رویکردهای اخلاقی او قویتر از تواناییاش در رسیدن به اهداف سیاسیاش بود. بسیاری بر این باورند که او ذینفع بافت اجتماعی و شرایط تاریخی آفریقا بود و همدستان مهمی داشت که او را تبدیل به یک قهرمان کردند. اشتباهات تاکتیکی و
استراتژیک او در راهاندازی کنگره ملی آفریقا و بیتوجهی او به ابتداییترین ملاحظات امنیتی تنها بخشی از اشتباهات او در عرصه سیاسی است. ناسازگاری و تناقض در سیاست خارجی ماندلا را هم نباید فراموش کرد. او نقش تعیینکنندهای در ترویج برنامههای حقوق بشری در آفریقا بازی کرد اما همزمان سوهارتو، دیکتاتور اندونزی را به خاطر کمکهای مالیاش به کنگره ملی آفریقا تحسین میکرد. درباره نوع حکومتداری ماندلا نیز نقدهایی وجود دارد. میگویند ماندلا بهعنوان یک رییسجمهور بیش از حد مستبد بود و نسبت به آن دسته از وزرای کابینهاش که اشتباهات زیادی داشتند و در واقع در سمتشان شکست خورده بودند، زیاد از حد وفادار میماند. حتی نزدیکان ماندلا هم میگفتند مردم در دوران حکومتداری ماندلا بیاعتبارتر شدند و فضای بازی برای انتقادهای سازنده آنها وجود نداشته. ماندلا با وجود اشتباهات جبرانناپذیر برخی وزرایش، همه درخواستها برای تغییر اعضای کابینهاش را رد میکرد. منتقدان میگویند او بیش از حد بر روی وحدت تاکید داشته، امری که انتقاد را بهعنوان مشخصه بارز دموکراسی تقلیل داده بود. حتی انتخاب ماندلا بهعنوان رهبر حزب کنگره ملی آفریقا هم بحث و
جدلهایی را به دنبال داشت و حداقل برخی از اعضای حزب کنگره ملی آفریقا ترجیح میدادند که یک رقابت آزاد بین ماندلا و کریل رامافوسا برای رهبری این حزب به وجود میآمد. با این حال نباید فراموش کرد که او پس از یک دوره ریاست، دولت را بهطور داوطلبانه واگذار کرد. اما بیشتر از رویکردهای سیاسی، سیاستهای اقتصادی دولت ماندلا مورد نقد است. از لحاظ اقتصادی او توسط نیروهای قدرتمندی در این حوزه محدود شد و هنوز هم نخبگان ثروتمند، کنترل اقتصاد آفریقا را در دست دارند. میگویند هر رهبری مجبور است در برخی موارد مصالحه کند و این درگیری ایدئولوژیک معمول را نمیتوان لزوما به معنای خیانت به یکپارچگی تلقی کرد. اما مصالحه تا آنجا قابل قبول است که در تضاد با آرمانها و خواست عمومی حامیان یک رهبر و حتی خود او نباشد. و ماندلا اگرچه در بسیاری موارد بر آرمانهایش پافشاری کرد اما در مواردی هم به آنها پشت پا زد. رونی کاسریل که تحت فرمان ماندلا جنگید و در ادامه وزیر اطلاعات دولت او شد، به تازگی در کتاب اتوبیوگرافیاش به نام «مسلح و خطرناک» سوالی را در مورد نقش ماندلا در صحهگذاشتن بر سیاستهای اقتصادی نئولیبرال مطرح کرده است، سیاستی که
افتخار پایاندادن به فقر را از دولت او گرفت. او نوشته: «تاریخ قضاوت میکند که آیا ما یک فرصت طلایی برای فشار را در ازای ایجاد امتیازاتی در راه کنترل اقتصادی از دست دادیم؟»پرسش قابلبحث این است که آیا ماندلا و مشاوران اقتصادیاش تحت فشار صندوق بینالمللی پول و شرکتهای بزرگ تجاری برای دنبالکردن خط مشی اقتصادی محتاطانه بودند؟ شواهد و قراین میگوید که پاسخ این سوال آری است. آفریقایجنوبی همچنان در بسیاری جهات، یکی از کشورهای نابرابر جهان است. نابرابری هنوز هم در آفریقا وجود دارد و نباید از این واقعیت تلخ غافل شد که بیعدالتی و نابرابری میان سیاهپوستان افزایش داشته است. از سال 1994 تعداد افریقاییها که با کمتر از یکدلار در روز زندگی میکنند دو برابر شده و تعداد میلیونرها هم همینطور. دولتهای پیدرپی آفریقایجنوبی - از ماندلا به بعد - تمایلی به پرداختن به نابرابریهای ریشهای این کشور - چه از طریق اجرای هرگونه اصلاحات ارضی یا با دستکاری الگوهای سکونتی نژادی - نداشتند. اگرچه دولت این کشور باید اعتباری را صرف ساخت مسکن اجتماعی کند، اما مسکنهای جدید هنوز هم در حومههای دور از مراکز شهری یا در شهرستانهای
مخصوص به نژادی خاص ساخته میشوند. در کنار مشکلات مسکن، مسایل بهداشتی نیز فراگیر است. تقریبا 280هزار خانوار در سراسر آفریقایجنوبی از بهداشت اولیه محروم هستند. اثر کمی از توسعه دولت (طرح ملی بهداشت و درمان، مسکن اجتماعی، کمکهزینههای رفاهی) وجود دارد و برای دولت هنوز هم منافع تجاری و اقتصادی اولویت دارد. همه اینها نتیجه سیاستهای بازارپسندانه حزب کنگره ملی آفریقا به رهبری ماندلا است. هرچند بسیاری این سیاستها را به تابو امبکی، جانشین ماندلا منصوب میکنند، اما این ماندلا بود که در اواسط سال 1996 سیاست نئولیبرالی دولت را بهعنوان سیاستی «غیرقابل مذاکره» ارایه کرد و حالا اگرچه اکثریت شهروندان آفریقایجنوبی به ماندلا به خاطر شکست آپارتاید حرمت مینهند اما بسیاری نیز میدانند که تابعیت واقعی آفریقا یعنی قبولکردن حزب کنگره ملی آفریقا. با این حال ماندلا با همه خوبیها و بدیهایش، ماندلاست. شخصی که اگرچه اسطوره نیست اما چسب نمادینی است که کشورش را حداقل در چشم جهانیان به هم متصل کرد.
در مورد «ماندلا» زیاد نوشتهاند؛ رهبر مبارزه با آپارتاید و مبارز مانای راه آزادی که حقوق بشر را ارتقا داد و آفریقای چندنژادی را برای همه شهروندانش - فارغ از رنگ پوستشان - جای بهتری کرد. اما اگر احساسات قهرمانپرورانهمان را کنار بگذاریم و واقعبینانه به کارنامه ماندلا نگاهی بیندازیم، درمییابیم که او ـ حتی به گواه خودش - قدیس نیست. او مرد بزرگی است و افراد نادری مثل او ظرفیتی باورنکردنی برای القای خوشبینی به مردم و افزایش همبستگی اجتماعی دارند. او هیچکس نمیتواند از دستاوردهای ماندلا بهعنوان یک شخصیت سیاسی بکاهد. ماندلا احتمالا شناختهشدهترین رهبر سیاسی جهان است. در دوره درگیریهای قومی، مذهبی و قبیلهای، جوامع بسیاری آرزو میکنند که شخصیتی مانند ماندلا داشته باشند تا با اتکا به او متحد شده و در راه هدفشان ایستادگی کنند. همه اینها درست، اما اینها تنها بخشی از خصوصیات ماندلاست. شاید رویکردهای اخلاقی او قویتر از تواناییاش در رسیدن به اهداف سیاسیاش بود. بسیاری بر این باورند که او ذینفع بافت اجتماعی و شرایط تاریخی آفریقا بود و همدستان مهمی داشت که او را تبدیل به یک قهرمان کردند. اشتباهات تاکتیکی و
استراتژیک او در راهاندازی کنگره ملی آفریقا و بیتوجهی او به ابتداییترین ملاحظات امنیتی تنها بخشی از اشتباهات او در عرصه سیاسی است. ناسازگاری و تناقض در سیاست خارجی ماندلا را هم نباید فراموش کرد. او نقش تعیینکنندهای در ترویج برنامههای حقوق بشری در آفریقا بازی کرد اما همزمان سوهارتو، دیکتاتور اندونزی را به خاطر کمکهای مالیاش به کنگره ملی آفریقا تحسین میکرد. درباره نوع حکومتداری ماندلا نیز نقدهایی وجود دارد. میگویند ماندلا بهعنوان یک رییسجمهور بیش از حد مستبد بود و نسبت به آن دسته از وزرای کابینهاش که اشتباهات زیادی داشتند و در واقع در سمتشان شکست خورده بودند، زیاد از حد وفادار میماند. حتی نزدیکان ماندلا هم میگفتند مردم در دوران حکومتداری ماندلا بیاعتبارتر شدند و فضای بازی برای انتقادهای سازنده آنها وجود نداشته. ماندلا با وجود اشتباهات جبرانناپذیر برخی وزرایش، همه درخواستها برای تغییر اعضای کابینهاش را رد میکرد. منتقدان میگویند او بیش از حد بر روی وحدت تاکید داشته، امری که انتقاد را بهعنوان مشخصه بارز دموکراسی تقلیل داده بود. حتی انتخاب ماندلا بهعنوان رهبر حزب کنگره ملی آفریقا هم بحث و
جدلهایی را به دنبال داشت و حداقل برخی از اعضای حزب کنگره ملی آفریقا ترجیح میدادند که یک رقابت آزاد بین ماندلا و کریل رامافوسا برای رهبری این حزب به وجود میآمد. با این حال نباید فراموش کرد که او پس از یک دوره ریاست، دولت را بهطور داوطلبانه واگذار کرد. اما بیشتر از رویکردهای سیاسی، سیاستهای اقتصادی دولت ماندلا مورد نقد است. از لحاظ اقتصادی او توسط نیروهای قدرتمندی در این حوزه محدود شد و هنوز هم نخبگان ثروتمند، کنترل اقتصاد آفریقا را در دست دارند. میگویند هر رهبری مجبور است در برخی موارد مصالحه کند و این درگیری ایدئولوژیک معمول را نمیتوان لزوما به معنای خیانت به یکپارچگی تلقی کرد. اما مصالحه تا آنجا قابل قبول است که در تضاد با آرمانها و خواست عمومی حامیان یک رهبر و حتی خود او نباشد. و ماندلا اگرچه در بسیاری موارد بر آرمانهایش پافشاری کرد اما در مواردی هم به آنها پشت پا زد. رونی کاسریل که تحت فرمان ماندلا جنگید و در ادامه وزیر اطلاعات دولت او شد، به تازگی در کتاب اتوبیوگرافیاش به نام «مسلح و خطرناک» سوالی را در مورد نقش ماندلا در صحهگذاشتن بر سیاستهای اقتصادی نئولیبرال مطرح کرده است، سیاستی که
افتخار پایاندادن به فقر را از دولت او گرفت. او نوشته: «تاریخ قضاوت میکند که آیا ما یک فرصت طلایی برای فشار را در ازای ایجاد امتیازاتی در راه کنترل اقتصادی از دست دادیم؟»پرسش قابلبحث این است که آیا ماندلا و مشاوران اقتصادیاش تحت فشار صندوق بینالمللی پول و شرکتهای بزرگ تجاری برای دنبالکردن خط مشی اقتصادی محتاطانه بودند؟ شواهد و قراین میگوید که پاسخ این سوال آری است. آفریقایجنوبی همچنان در بسیاری جهات، یکی از کشورهای نابرابر جهان است. نابرابری هنوز هم در آفریقا وجود دارد و نباید از این واقعیت تلخ غافل شد که بیعدالتی و نابرابری میان سیاهپوستان افزایش داشته است. از سال 1994 تعداد افریقاییها که با کمتر از یکدلار در روز زندگی میکنند دو برابر شده و تعداد میلیونرها هم همینطور. دولتهای پیدرپی آفریقایجنوبی - از ماندلا به بعد - تمایلی به پرداختن به نابرابریهای ریشهای این کشور - چه از طریق اجرای هرگونه اصلاحات ارضی یا با دستکاری الگوهای سکونتی نژادی - نداشتند. اگرچه دولت این کشور باید اعتباری را صرف ساخت مسکن اجتماعی کند، اما مسکنهای جدید هنوز هم در حومههای دور از مراکز شهری یا در شهرستانهای
مخصوص به نژادی خاص ساخته میشوند. در کنار مشکلات مسکن، مسایل بهداشتی نیز فراگیر است. تقریبا 280هزار خانوار در سراسر آفریقایجنوبی از بهداشت اولیه محروم هستند. اثر کمی از توسعه دولت (طرح ملی بهداشت و درمان، مسکن اجتماعی، کمکهزینههای رفاهی) وجود دارد و برای دولت هنوز هم منافع تجاری و اقتصادی اولویت دارد. همه اینها نتیجه سیاستهای بازارپسندانه حزب کنگره ملی آفریقا به رهبری ماندلا است. هرچند بسیاری این سیاستها را به تابو امبکی، جانشین ماندلا منصوب میکنند، اما این ماندلا بود که در اواسط سال 1996 سیاست نئولیبرالی دولت را بهعنوان سیاستی «غیرقابل مذاکره» ارایه کرد و حالا اگرچه اکثریت شهروندان آفریقایجنوبی به ماندلا به خاطر شکست آپارتاید حرمت مینهند اما بسیاری نیز میدانند که تابعیت واقعی آفریقا یعنی قبولکردن حزب کنگره ملی آفریقا. با این حال ماندلا با همه خوبیها و بدیهایش، ماندلاست. شخصی که اگرچه اسطوره نیست اما چسب نمادینی است که کشورش را حداقل در چشم جهانیان به هم متصل کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.