|

این یک هشدار جدی است

زهرا مشتاق

گرچه نهادهای نیکوکاری و فعالان اجتماعی در حوزه فقرزدایی نقشی جدی، به‌خصوص در کشورهایی با آمار بالای فقر ایفا می‌کنند، اما اتفاقی که بشخصه در جایگاه یک فعال اجتماعی شاهد آن هستم، تکان‌دهنده بوده و نیاز به یک بازنگری فوری، جدی و تصحیح مسیر دارد.

چند عامل در کنار هم قرار گرفته و فرایندی نامناسب را منجر شده است. عامل اول خشک‌سالی است. ما درباره یک خشک‌سالی حدودا 20ساله صحبت می‌کنیم؛ به‌خصوص در استان‌هایی مانند سیستان‌و‌بلوچستان و جنوب و شرق کرمان. اولین نتیجه این خشک‌سالی، نابودی کشاورزی، باغداری و در یک نگاه کلی زندگی روستاییانی است که به‌طور مستقیم وابسته به زمین و کشت‌و‌کار بوده‌اند. پس دیگر شغلی نیست و کسب‌و‌کاری وجود ندارد. نتیجه اینکه یا فرد روستایی با یا بدون خانواده مهاجرت می‌کند یا در همان روستا باقی می‌ماند. درست در همین نقطه اتفاق ترسناک دوم در دو شاخه و به‌طور هم‌زمان می‌افتد؛ البته در یک فاصله زمانی چند‌ساله که در جایی با هم تداخل می‌یابند. روستایی فقیرتر شده و در مقابل، فعالیت نهادهای خیریه بیشتر. روستایی 20 سال قبل با روستایی زمان حال که هنوز دریافت‌کننده کمک است، از زمین تا آسمان هزارم فرق دارد. چرا؟ چون یک پاسخ بسیار تکراری اما متأسفانه واقعی دارد؛ ما سال‌هاست تعارف‌کننده ماهی هستیم؛ ماهی‌های لاغر و چاق‌و‌چله باهم.
اگر زمانی روستاییان با خجالت و شرمندگی کمک‌های خیرین یا فعالان مدنی را قبول می‌کردند، اکنون نه‌تنها به آسانی تبدیل به یک دریافت‌کننده صرف شده‌اند، بلکه به خود حق انتخاب داده و در تمام زمینه‌های زندگی متکی به خیرین شده‌اند و همراهی خیرین از سر لطف و مهرورزی اکنون تبدیل به وظیفه‌ای شده که آنان موظف به انجامش هستند. از سوی دیگر، دریافت یارانه، خواسته و زندگی روستاییان نقاط محروم را کوچک و کوچک‌تر و در عین حال بزرگ‌تر کرده است. تناقضی عجیب! توضیح می‌دهم. کوچک‌تر کرده، یعنی روستایی زندگی خودش را تا حد دریافت ۴۵ هزار تومان در ماه تنزل بخشیده است و پشتش باد خورده، کار و باری ندارد. انگیزه و دلیلی هم برای تلاش و کار ندارد؛ چون هر ماه ۴۵ هزار تومان به حسابش واریز می‌شود و او حد و اندازه‌اش را به همین میزان کوچک کرده است. در عین حال زندگی‌اش بزرگ‌تر شده است؛ چون هر بچه به‌محض تولد، ۴۵ هزار تومان می‌ارزد و ۴۵ هزار تومان به سفره او اضافه می‌شود. از سوی دیگر، تولیدمثل ارزان‌ترین و تنها تفریح روستاییان است؛ پس نرخ تولید موالید بالا می‌رود و در دشت و بیابان، بدون تقریبا هیچ‌گونه امکاناتی، از کپر و اتاق‌های بلوکی بچه‌های برهنه با لباس‌های مندرس و پابرهنه بیرون می‌ریزند و در مقابل سرعت نهادهای خیریه و فعالین برای کمک‌های بیشتر و پوشاندن تن‌ها و پاهای برهنه و شکم‌های گرسنه و دست‌های بی‌اسباب‌بازی و قلم و دفتر، بیشتر و بیشتر می‌شود. نتیجه؟ روستایی دیگر عزت‌نفس ندارد، از درازکردن دستش خجالت نمی‌کشد، داشته‌هایش را پنهان می‌کند و خواسته‌هایش بیشتر می‌شود و البته تمامی ندارد. تلویزیون، یخچال، بخاری، کولر، فرش، لباس، غذا؛ فهرستی بلند‌بالا از خواسته‌های بی‌پایان. نه‌تنها دست‌های خودش دراز است، بلکه کودکان نیز با همین روش تربیت می‌شوند که همیشه از نداری و فقری که گاه اغراق شده است، طوری سخن بگویند که بیشترین تأثیر را روی مخاطب داشته باشد و مسبب جدی این نتیجه تکان‌دهنده، نیکوکاران و فعالانی هستند که از سر مهر و وظیفه انسانی به این کار همت گمارده‌اند. ما در مسیر آزمون، به خطایی جدی رسیده‌ایم و از این‌رو است که باید به‌طور فوری در روش‌های خود تجدید نظر کرده، تغییر مسیر دهیم. آیا این به معنای رها‌کردن روستاها و روستاییان است؟ به‌هیچ‌وجه. روستاییان بسیاری از نقاط محروم و دوردست در شرایط تکان‌دهنده و دردناکی از فقر به سر می‌برند. در عین حال تنبل هم شده‌اند؛ نشسته‌اند و چشم به راه گروه‌های مختلف نیکوکاری. گویا هرگز یک کشاورز نبوده‌اند. از فرط بی‌کاری، پای بساط تریاک می‌نشینند و همان معیشت نیم‌بند نیز اغلب بر عهده زنان است که با قالی‌بافی، سوزن‌دوزی یا پته‌دوزی تأمین می‌شود و این ترسیمی وحشتناک و قابل تأمل از وضعیت روستاییان مناطق فقیرنشین است. چه باید کرد؟ در یک جمله: تغییر روش. نهادهای خیریه و فعالان در صورت تمایل به ادامه کمک به روستاییان، به یک بازنگری فوری نیاز دارند. اگر به حل مشکلات روستاییان علاقه‌مند و واقف هستید، باید بلافاصله کمک‌های فردی به کمک‌های جمعی تبدیل شود؛ یعنی توانمند‌سازی روستاییان و انجام امور زیربنایی. جدی‌ترین معضل روستاییان، علاوه بر جاده، نبود یا کمبود آب است. ورود در حوزه راه‌سازی که وظیفه ساختار دولتی است، اغلب هزینه‌بر است و از عهده نهادهای مدنی خارج؛ اما در بحث آب می‌توان مشارکت کرد. مثلا با حفر چاه‌های آب (آب شرب یا کشاورزی)، خرید کنتور و انشعاب آب برای خانواده‌های روستایی که ناتوان از تأمین چنین هزینه‌هایی هستند، خرید کنتور گاز برای معدود روستاهای دارای گاز لوله‌کشی‌شده. قدر مسلم انجام چنین اموری که کاملا زیربنایی محسوب شده و در جهت توانمند‌سازی بنیه روستاییان است، نیازمند همراهی و همکاری ادارات مرتبط است.
از دیگر راه‌هایی که می‌تواند روستاییان را یک بار دیگر به گذشته و حیات روستایی پیوند دهد، بازتوانی آنان است. نسل جدید کمتر با زندگی کشاورزی و تولید نسبت و خویشی دارند. فرزندان کشاورزان دیروز، اغلب کارگران فصلی امروزند. بشخصه حتی در میان عشایر بلوچستان، دامدارانی را دیده‌ام که درست‌کردن مشتقات شیر را بلد نبودند! آنان نمی‌دانستند چگونه می‌شود از شیر، محصولات لبنی فراوان دیگری تولید کرد. یا روستاییانی که فنون کشت و باغداری و مزرعه‌داری را نمی‌دانسته و نیازمند آموزش بودند. برگرداندن شکل واقعی حیات روستایی، موجب اصالت دوباره روستاییان ایران به‌ویژه در دورترین، کم‌برخوردارترین و بی‌بهره‌مندترین آنان خواهد بود.
زنان روستایی نیز در این بازآموزی نقش ویژه‌ای می‌توانند عهده‌دار باشند؛ زنان سوزن‌دوز در استان سیستان‌و‌بلوچستان، پته‌دوز و قالی‌باف در استان کرمان، خوسه‌دوز در استان هرمزگان. زنانی که حمایت از هنر دستشان و خرید تولیدات آنها، می‌تواند آنان را از اتکا به دیگران کاملا بی‌نیاز کند. زنانی که در کنار مردان خود می‌توانند نقشی اساسی و مهم در تولیدات زندگی روستایی ایفا کنند. احیای دامداری و پرورش انواع طیور نیز از‌جمله اموری است که می‌تواند رونق دوباره حیات روستاییان باشد. نهادهای خیریه می‌توانند فعالیت‌های خود را در چنین اموری متمرکز کنند؛ مثلا خرید دام، پرنده، راه‌اندازی دار قالی و تأمین نخ یا خرید پته‌ها و سوزن‌دوزی‌های تولید‌شده. کمک‌هایی که به‌محض وقوع توانمندی و استقلال در روستاییان، دیگر نیازی به ادامه آن نیست. در یک کلام، برنامه‌ریزی در جهت توانمندسازی روستاییان. در نتیجه روستایی نیازمند دراز‌کردن دست برای دریافت پوشاک، آذوقه و نوشت‌افزار نیست؛ چون با فروش محصولات خود، توانایی خرید مایحتاجش را خواهد داشت.
نکته بسیار با ‌اهمیت، مشارکت فعال روستاییان در این دوره بازتوانی است. قرار نیست صفر تا صد اجرای یک پروژه بر عهده شخص نیکوکار باشد. برای مثال بسیاری از روستاها نیازمند احداث سرویس‌های بهداشتی هستند؛ آنها زمانی ارزش این سرویس‌ها را درخواهند یافت که خود نیز در ساخت آن مشارکت فعال داشته باشند. برای مثال فرد نیکوکار می‌تواند مصالح را در اختیار شخص روستایی یا دهیار قرار داده و کسانی که قرار است از آن سازه منتفع شوند، خود ساخت آن را بر عهده گیرند. روند توانمندسازی به‌سادگی و فوری اتفاق نمی‌افتد و در این دوره می‌توان صرفا از جنبه تشویقی و تا زمان ایجاد استقلال، مواردی که مورد نیاز روستاییان است، در اختیار خانواده‌های روستایی قرار داد.

گرچه نهادهای نیکوکاری و فعالان اجتماعی در حوزه فقرزدایی نقشی جدی، به‌خصوص در کشورهایی با آمار بالای فقر ایفا می‌کنند، اما اتفاقی که بشخصه در جایگاه یک فعال اجتماعی شاهد آن هستم، تکان‌دهنده بوده و نیاز به یک بازنگری فوری، جدی و تصحیح مسیر دارد.

چند عامل در کنار هم قرار گرفته و فرایندی نامناسب را منجر شده است. عامل اول خشک‌سالی است. ما درباره یک خشک‌سالی حدودا 20ساله صحبت می‌کنیم؛ به‌خصوص در استان‌هایی مانند سیستان‌و‌بلوچستان و جنوب و شرق کرمان. اولین نتیجه این خشک‌سالی، نابودی کشاورزی، باغداری و در یک نگاه کلی زندگی روستاییانی است که به‌طور مستقیم وابسته به زمین و کشت‌و‌کار بوده‌اند. پس دیگر شغلی نیست و کسب‌و‌کاری وجود ندارد. نتیجه اینکه یا فرد روستایی با یا بدون خانواده مهاجرت می‌کند یا در همان روستا باقی می‌ماند. درست در همین نقطه اتفاق ترسناک دوم در دو شاخه و به‌طور هم‌زمان می‌افتد؛ البته در یک فاصله زمانی چند‌ساله که در جایی با هم تداخل می‌یابند. روستایی فقیرتر شده و در مقابل، فعالیت نهادهای خیریه بیشتر. روستایی 20 سال قبل با روستایی زمان حال که هنوز دریافت‌کننده کمک است، از زمین تا آسمان هزارم فرق دارد. چرا؟ چون یک پاسخ بسیار تکراری اما متأسفانه واقعی دارد؛ ما سال‌هاست تعارف‌کننده ماهی هستیم؛ ماهی‌های لاغر و چاق‌و‌چله باهم.
اگر زمانی روستاییان با خجالت و شرمندگی کمک‌های خیرین یا فعالان مدنی را قبول می‌کردند، اکنون نه‌تنها به آسانی تبدیل به یک دریافت‌کننده صرف شده‌اند، بلکه به خود حق انتخاب داده و در تمام زمینه‌های زندگی متکی به خیرین شده‌اند و همراهی خیرین از سر لطف و مهرورزی اکنون تبدیل به وظیفه‌ای شده که آنان موظف به انجامش هستند. از سوی دیگر، دریافت یارانه، خواسته و زندگی روستاییان نقاط محروم را کوچک و کوچک‌تر و در عین حال بزرگ‌تر کرده است. تناقضی عجیب! توضیح می‌دهم. کوچک‌تر کرده، یعنی روستایی زندگی خودش را تا حد دریافت ۴۵ هزار تومان در ماه تنزل بخشیده است و پشتش باد خورده، کار و باری ندارد. انگیزه و دلیلی هم برای تلاش و کار ندارد؛ چون هر ماه ۴۵ هزار تومان به حسابش واریز می‌شود و او حد و اندازه‌اش را به همین میزان کوچک کرده است. در عین حال زندگی‌اش بزرگ‌تر شده است؛ چون هر بچه به‌محض تولد، ۴۵ هزار تومان می‌ارزد و ۴۵ هزار تومان به سفره او اضافه می‌شود. از سوی دیگر، تولیدمثل ارزان‌ترین و تنها تفریح روستاییان است؛ پس نرخ تولید موالید بالا می‌رود و در دشت و بیابان، بدون تقریبا هیچ‌گونه امکاناتی، از کپر و اتاق‌های بلوکی بچه‌های برهنه با لباس‌های مندرس و پابرهنه بیرون می‌ریزند و در مقابل سرعت نهادهای خیریه و فعالین برای کمک‌های بیشتر و پوشاندن تن‌ها و پاهای برهنه و شکم‌های گرسنه و دست‌های بی‌اسباب‌بازی و قلم و دفتر، بیشتر و بیشتر می‌شود. نتیجه؟ روستایی دیگر عزت‌نفس ندارد، از درازکردن دستش خجالت نمی‌کشد، داشته‌هایش را پنهان می‌کند و خواسته‌هایش بیشتر می‌شود و البته تمامی ندارد. تلویزیون، یخچال، بخاری، کولر، فرش، لباس، غذا؛ فهرستی بلند‌بالا از خواسته‌های بی‌پایان. نه‌تنها دست‌های خودش دراز است، بلکه کودکان نیز با همین روش تربیت می‌شوند که همیشه از نداری و فقری که گاه اغراق شده است، طوری سخن بگویند که بیشترین تأثیر را روی مخاطب داشته باشد و مسبب جدی این نتیجه تکان‌دهنده، نیکوکاران و فعالانی هستند که از سر مهر و وظیفه انسانی به این کار همت گمارده‌اند. ما در مسیر آزمون، به خطایی جدی رسیده‌ایم و از این‌رو است که باید به‌طور فوری در روش‌های خود تجدید نظر کرده، تغییر مسیر دهیم. آیا این به معنای رها‌کردن روستاها و روستاییان است؟ به‌هیچ‌وجه. روستاییان بسیاری از نقاط محروم و دوردست در شرایط تکان‌دهنده و دردناکی از فقر به سر می‌برند. در عین حال تنبل هم شده‌اند؛ نشسته‌اند و چشم به راه گروه‌های مختلف نیکوکاری. گویا هرگز یک کشاورز نبوده‌اند. از فرط بی‌کاری، پای بساط تریاک می‌نشینند و همان معیشت نیم‌بند نیز اغلب بر عهده زنان است که با قالی‌بافی، سوزن‌دوزی یا پته‌دوزی تأمین می‌شود و این ترسیمی وحشتناک و قابل تأمل از وضعیت روستاییان مناطق فقیرنشین است. چه باید کرد؟ در یک جمله: تغییر روش. نهادهای خیریه و فعالان در صورت تمایل به ادامه کمک به روستاییان، به یک بازنگری فوری نیاز دارند. اگر به حل مشکلات روستاییان علاقه‌مند و واقف هستید، باید بلافاصله کمک‌های فردی به کمک‌های جمعی تبدیل شود؛ یعنی توانمند‌سازی روستاییان و انجام امور زیربنایی. جدی‌ترین معضل روستاییان، علاوه بر جاده، نبود یا کمبود آب است. ورود در حوزه راه‌سازی که وظیفه ساختار دولتی است، اغلب هزینه‌بر است و از عهده نهادهای مدنی خارج؛ اما در بحث آب می‌توان مشارکت کرد. مثلا با حفر چاه‌های آب (آب شرب یا کشاورزی)، خرید کنتور و انشعاب آب برای خانواده‌های روستایی که ناتوان از تأمین چنین هزینه‌هایی هستند، خرید کنتور گاز برای معدود روستاهای دارای گاز لوله‌کشی‌شده. قدر مسلم انجام چنین اموری که کاملا زیربنایی محسوب شده و در جهت توانمند‌سازی بنیه روستاییان است، نیازمند همراهی و همکاری ادارات مرتبط است.
از دیگر راه‌هایی که می‌تواند روستاییان را یک بار دیگر به گذشته و حیات روستایی پیوند دهد، بازتوانی آنان است. نسل جدید کمتر با زندگی کشاورزی و تولید نسبت و خویشی دارند. فرزندان کشاورزان دیروز، اغلب کارگران فصلی امروزند. بشخصه حتی در میان عشایر بلوچستان، دامدارانی را دیده‌ام که درست‌کردن مشتقات شیر را بلد نبودند! آنان نمی‌دانستند چگونه می‌شود از شیر، محصولات لبنی فراوان دیگری تولید کرد. یا روستاییانی که فنون کشت و باغداری و مزرعه‌داری را نمی‌دانسته و نیازمند آموزش بودند. برگرداندن شکل واقعی حیات روستایی، موجب اصالت دوباره روستاییان ایران به‌ویژه در دورترین، کم‌برخوردارترین و بی‌بهره‌مندترین آنان خواهد بود.
زنان روستایی نیز در این بازآموزی نقش ویژه‌ای می‌توانند عهده‌دار باشند؛ زنان سوزن‌دوز در استان سیستان‌و‌بلوچستان، پته‌دوز و قالی‌باف در استان کرمان، خوسه‌دوز در استان هرمزگان. زنانی که حمایت از هنر دستشان و خرید تولیدات آنها، می‌تواند آنان را از اتکا به دیگران کاملا بی‌نیاز کند. زنانی که در کنار مردان خود می‌توانند نقشی اساسی و مهم در تولیدات زندگی روستایی ایفا کنند. احیای دامداری و پرورش انواع طیور نیز از‌جمله اموری است که می‌تواند رونق دوباره حیات روستاییان باشد. نهادهای خیریه می‌توانند فعالیت‌های خود را در چنین اموری متمرکز کنند؛ مثلا خرید دام، پرنده، راه‌اندازی دار قالی و تأمین نخ یا خرید پته‌ها و سوزن‌دوزی‌های تولید‌شده. کمک‌هایی که به‌محض وقوع توانمندی و استقلال در روستاییان، دیگر نیازی به ادامه آن نیست. در یک کلام، برنامه‌ریزی در جهت توانمندسازی روستاییان. در نتیجه روستایی نیازمند دراز‌کردن دست برای دریافت پوشاک، آذوقه و نوشت‌افزار نیست؛ چون با فروش محصولات خود، توانایی خرید مایحتاجش را خواهد داشت.
نکته بسیار با ‌اهمیت، مشارکت فعال روستاییان در این دوره بازتوانی است. قرار نیست صفر تا صد اجرای یک پروژه بر عهده شخص نیکوکار باشد. برای مثال بسیاری از روستاها نیازمند احداث سرویس‌های بهداشتی هستند؛ آنها زمانی ارزش این سرویس‌ها را درخواهند یافت که خود نیز در ساخت آن مشارکت فعال داشته باشند. برای مثال فرد نیکوکار می‌تواند مصالح را در اختیار شخص روستایی یا دهیار قرار داده و کسانی که قرار است از آن سازه منتفع شوند، خود ساخت آن را بر عهده گیرند. روند توانمندسازی به‌سادگی و فوری اتفاق نمی‌افتد و در این دوره می‌توان صرفا از جنبه تشویقی و تا زمان ایجاد استقلال، مواردی که مورد نیاز روستاییان است، در اختیار خانواده‌های روستایی قرار داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.