سال ۱۸۴۸ بهار ملتها: درسهایی برای بهار عربی
عبدالله السیدی . ترجمه: آرش روحی
فیلسوف آلمانی گئورگ ویلهلم فریدریش هگل در اثر کلیدی خود، پدیدارشناسی روح میگوید: «هر چیزی فرزند زمان و مکان خود است». حق با او بود، این حقیقت درباره انقلابها هم صدق میکند. انقلابها علیرغم شباهت اوضاعی که آنها را به جلو میبرد، هرگز شبیه یکدیگر نیستند. اگرچه بر طبق فلسفه تاریخ هگل درسهای یک رویداد مهم تاریخی میتواند به مسیر کشفنشده دیگری نور بتاباند.
بر اساس این واقعیت که عربها تجربیات متفاوت سیاسی و تاریخی دارند، برخی استدلال میکنند خیزش عربها در سال ۲۰۱۱ با انقلابهای اروپایی ۱۸۴۸ متفاوت است؛ بنابراین جوامع عرب باید از جوامعی با تجربیات مشابه درس بگیرند.
درعینحال، بسیاری از تاریخدانان غربی این دو رویداد را با هم مقایسه میکنند. با توجه به مشغولیت فکریام درباره تاریخ، تصمیم گرفتم با انقلابهای اروپایی ۱۸۴۸ از نو مواجه شوم. از شباهت این دو رخداد حیرتزده شدم. دهه ۱۸۴۰ در اروپا دوره سختیهای اقتصادی بود؛ بههرحال به آن سالها «دهه چهل گرسنگی» میگفتند. تجارت رو به کاهش بود و کشت سیبزمینی و غلات بهطور فاجعهباری کمتر از حد انتظار بود. نتیجه قحطی سیبزمینی بود. علاوه بر این، گسترش حصبه در سراسر قلمروهای امپراتوی هابسبورگ اوضاع را وخیمتر کرد.
در ژانویه ۱۸۴۷، یک وزیر پروسی درباره تنگدستی شدید و نگرانکننده مردم مینویسد: «سال گذشته با کمبود به پایان رسید، سال جدید با قحطی شروع میشود. فلاکت روحی و فیزیکی به اشکال شومی اروپا را پیموده است؛ یکجا بدون خدا و جای دیگر بدون نان. وای اگر آن دو دستبهیکی کنند».
پس جای تعجب نیست که شعار اصلی معترضان پاریسی این بود: «یا نان یا گلوله»؛ به این معنی که مسئولان یا نان مورد نیاز را فراهم کنند یا منتظر شورشهای مسلحانه باشند.
شروع قرن ۲۱ نیز برای اکثریت جوامع عرب دوران مشکلات بزرگ اقتصادی بود. با افزایش جمعیت جوان، جوامع فقیرتر و جوانتر میشدند؛ درحالیکه حاکمان برگزیده پیرتر و بسیار ثروتمندتر میشدند. در زمانی که ثروتمندان و افراد دارای روابط خاص در فساد ثروتمندتر میشدند، جماعت جوان فارغالتحصیل از دانشگاه امیدی نداشتند که بدون پارتی بتوانند در بازار کاری راکد شغلی پیدا کنند. دسترسی به شبکههای اجتماعی باعث شد مقایسه زندگی «فلاکتبار» آنها با گروههای ثروتمند در سرزمین خودشان دلیل دیگری بر نارضایتی شود. در نتیجه احساس یأس و سرخوردگی در وجود آنها جا گرفت. چنین شرایطی طبیعتا پیششرط انقلابهای اجتماعی است.
در شهری دورافتاده در جنوب تونس، محمد بوعزیزی در اعتراض به بدرفتاری مأموران شهرداری خود را به آتش کشید و جرقه قیام عربی ۲۰۱۱ را زد. شبکههای ماهوارهای مثل الجزیره و العربیه تمرکز خود را بر فاجعه محمد بوعزیزی و شیوه ظالمانه مسئولان برای سرکوب جنبش اعتراضی گذاشتند. این قضیه، تظاهرات در پایتختهای کشورهای عربی را در حمایت از مردم تونس توضیح میدهد.
در سال ۱۸۴۸ پاریس اولین شهری نبود که طغیان انقلابی را تجربه کرد؛ در واقع خشونت ابتدا در سیسیل، ناپل، ونیز و میلان اتفاق افتاد. بااینحال شوکهای انقلاب پس از فوران خشونت در فرانسه در سراسر اروپا فراگیر شد. پس چگونه میتوانیم فراگیرشدن خشونت انقلابی را در سراسر قاره توضیح دهیم؟
کلمنس فن مِتِرنیخ، یکی از چهرههای برجسته سیاست قرن نوزدهم اروپا، به کنایه میگوید دلیل اینکه اروپا ویروس انقلابی را از فرانسه میگیرد، این است که «وقتی فرانسه عطسه کند، اروپا سرما میخورد». در قیام عربی سال ۲۰۱۱ علت گسترش پرشتاب قیام مردمان عرب را که از تونس آغاز شد، میشد در احساس قرابت تاریخی و فرهنگیشان و این باور قوی میان عربها که آنها بیشک سرنوشتی مشترک دارند، خلاصه کرد. علاوه بر این، شباهتها در میزان ظلم، فساد، تبعیض به نفع آقازادهها و استفاده سرکوبگرانه از نیروهای امنیتی، عواملی در گسترش سریع التهاب انقلابی بودند. گذشته از این، شبکههای ماهوارهای عربی نقشی اساسی در احیای دوباره ناسیونالیسم عربی ایفا کردند و در نتیجه باعث گسترش حس مشترک تظلمخواهی بین عربها شدند. تکنولوژی نقش اصلی را در این شیوع دومینووار بازی کرد؛ موتور بخار در سال ۱۸۴۸ و شبکههای اجتماعی و کانالهای تلویزیونی در سال ۲۰۱۱.
مثل قیامهای عربی سال ۲۰۱۱ که در جوامع نسبتا ثروتمند تأکید بیشتر بر کرامت، آزادی بیان و... بود، خواست انقلابیون در سال ۱۸۴۸ در هر کشور متفاوت بود؛ در غرب مطالبه اصلی تغییر سیاسی و اجتماعی بود، در شرق آرمانهای ملی اهمیت بیشتری داشت. به همین ترتیب، در سال ۱۸۴۸ ترس از اینکه یک توطئه سوسیالیستی بینالمللی پشت تحولات باشد، وجود داشت. در قیام ۲۰۱۱، حکومتهای عرب سعی در پرورش این استدلال داشتند که قیامها در واقع ترکیب اسلامگراهایی است که مصمم به اسلامیکردن جامعه و ازبینبردن حقوق مدنی هستند.
انقلابهای ۱۸۴۸ شبیه به قیامهای عربی سال ۲۰۱۱ خودجوش، بدون ایدئولوژی راهبر و البته بدون رهبر بودند. هدف رهایی مردم از شر دیکتاتورهای منفور بود، اما هدف «در سطح فرمانهای سیاسی و اجتماعی که باید جایگزین آنها میشد، ناواضح» بود.
در سال ۲۰۱۱ قیامهای عربی توسط طبقه متوسط تحصیلکرده رهبری میشد. شعارهایشان آزادی، دموکراسی، پایان فساد، اشتغال بیشتر، حاکمیت قانون و مسئولیتپذیری بود.
پس از انقلاب، انتخابات آوریل سال ۱۸۴۸ فرانسه پارلمان بهشدت محافظهکار را به قدرت رساند و سیاستمدار پیر ژوزف پرودون را به این نتیجه رساند که «حق رأی همگانی ضد انقلابی است». جالب این بود که در دو کشور عربی مثل تونس و مصر که فرصت انتخاب آزادانه نمایندگانشان به آنها داده شد، اسلامگراها انتخاب شدند.
پیش از انقلابهای ۱۸۴۸ نظم سیاسی اروپا بر اساس کنگره ۱۸۱۵ وین تهدید را از جانب ناسیونالیسم و لیبرالیسم میدید؛ بنابراین کنگره بهدنبال تحت مداقه قراردادن دائمی این دو تهدید بود. پادشاهیهای هابسبورگ، روسیه تزاری و پروس تا سال ۱۸۴۸ بدون توجه به غارت مناطق تحت سلطهشان، در اروپا حکمفرمایی میکردند. در این زمینه، پاسخ دیپلمات اتریشی کلمنس فن مترنیخ به درخواست ملیگرایان ایتالیایی برای اتحاد که توصیف ایتالیا بهعنوان یک «تجلی جغرافیایی» بود، حائز اهمیت است.
از سوی دیگر، نظم سیاسی حکمفرما پیش از شکوفایی بهار عربی بهطور درخور توجهی همزیستی جمهوری و سلطنت بود. تنشی که بین جمهوریخواهان پیشرو و سلطنتطلبان مرتجع در دوران پس از انقلاب ۱۹۵۲ مصر وجود داشت، بعد از پیروزی آنچه روزنامهنگار مصری محمد حسنین هیکل (با بازی با کلمات) پیروزی ثروة بر ثورة میخواند، کاهش یافت. به این معنی که ثروت بر انقلاب غلبه کرد. این مورد بهویژه پس از شکست اعراب در سال ۱۹۶۷ صدق میکند.
افزایش زیاد ثروت نفتی معادلات سیاسی را به نفع سلطنت تغییر داد. در واقع در دوران پیش از قیامهای سال ۲۰۱۱، تمایز بین جمهوری و سلطنت شروع به ازبینرفتن کرد. پس از تجربه سوریه رؤسایجمهور بهطور جدی به فکر واگذارکردن قدرت به پسرانشان بودند. این مورد در مصر، لیبی، یمن و بهطور قطع در عراق پیش از نابودی صدام حسین صادق بود.
درحالیکه همه در انتخابات جمهوریهای عربی رأی دادند (فارغ از اینکه چقدر نتایج مضحک و همراه با تقلب بود) فعالان اروپایی در سال ۱۸۴۸ خواستار قانون اساسی جدید و دموکراسی بودند، اما آنها در اینکه چه کسی باید انتخاب شود، دچار دودستگی شدند؛ میانهروها خواستار دموکراسی پارلمانی اما بدون حق رأی همگانی بودند و رادیکالها در جستوجوی دموکراسی همراه با اصلاحات چشمگیر اجتماعی. این تفاوت دیدگاهها نیروهای انقلابی را همراه با نتایج تراژیکی برای انقلاب سال ۱۸۴۸ از هم جدا کرد؛ گروههای محافظهکار نیروهای خود را برای ازبینبردن خطراتی که پادشاهی را تهدید میکرد، گرد هم آوردند. دودستگی همیشه به سود نیروهای ضدانقلابی تمام میشود؛ این درسی است که نیروهای انقلابی عربی امروز باید بر آن تأمل کنند.
منبع: theglobalobservatory.org
فیلسوف آلمانی گئورگ ویلهلم فریدریش هگل در اثر کلیدی خود، پدیدارشناسی روح میگوید: «هر چیزی فرزند زمان و مکان خود است». حق با او بود، این حقیقت درباره انقلابها هم صدق میکند. انقلابها علیرغم شباهت اوضاعی که آنها را به جلو میبرد، هرگز شبیه یکدیگر نیستند. اگرچه بر طبق فلسفه تاریخ هگل درسهای یک رویداد مهم تاریخی میتواند به مسیر کشفنشده دیگری نور بتاباند.
بر اساس این واقعیت که عربها تجربیات متفاوت سیاسی و تاریخی دارند، برخی استدلال میکنند خیزش عربها در سال ۲۰۱۱ با انقلابهای اروپایی ۱۸۴۸ متفاوت است؛ بنابراین جوامع عرب باید از جوامعی با تجربیات مشابه درس بگیرند.
درعینحال، بسیاری از تاریخدانان غربی این دو رویداد را با هم مقایسه میکنند. با توجه به مشغولیت فکریام درباره تاریخ، تصمیم گرفتم با انقلابهای اروپایی ۱۸۴۸ از نو مواجه شوم. از شباهت این دو رخداد حیرتزده شدم. دهه ۱۸۴۰ در اروپا دوره سختیهای اقتصادی بود؛ بههرحال به آن سالها «دهه چهل گرسنگی» میگفتند. تجارت رو به کاهش بود و کشت سیبزمینی و غلات بهطور فاجعهباری کمتر از حد انتظار بود. نتیجه قحطی سیبزمینی بود. علاوه بر این، گسترش حصبه در سراسر قلمروهای امپراتوی هابسبورگ اوضاع را وخیمتر کرد.
در ژانویه ۱۸۴۷، یک وزیر پروسی درباره تنگدستی شدید و نگرانکننده مردم مینویسد: «سال گذشته با کمبود به پایان رسید، سال جدید با قحطی شروع میشود. فلاکت روحی و فیزیکی به اشکال شومی اروپا را پیموده است؛ یکجا بدون خدا و جای دیگر بدون نان. وای اگر آن دو دستبهیکی کنند».
پس جای تعجب نیست که شعار اصلی معترضان پاریسی این بود: «یا نان یا گلوله»؛ به این معنی که مسئولان یا نان مورد نیاز را فراهم کنند یا منتظر شورشهای مسلحانه باشند.
شروع قرن ۲۱ نیز برای اکثریت جوامع عرب دوران مشکلات بزرگ اقتصادی بود. با افزایش جمعیت جوان، جوامع فقیرتر و جوانتر میشدند؛ درحالیکه حاکمان برگزیده پیرتر و بسیار ثروتمندتر میشدند. در زمانی که ثروتمندان و افراد دارای روابط خاص در فساد ثروتمندتر میشدند، جماعت جوان فارغالتحصیل از دانشگاه امیدی نداشتند که بدون پارتی بتوانند در بازار کاری راکد شغلی پیدا کنند. دسترسی به شبکههای اجتماعی باعث شد مقایسه زندگی «فلاکتبار» آنها با گروههای ثروتمند در سرزمین خودشان دلیل دیگری بر نارضایتی شود. در نتیجه احساس یأس و سرخوردگی در وجود آنها جا گرفت. چنین شرایطی طبیعتا پیششرط انقلابهای اجتماعی است.
در شهری دورافتاده در جنوب تونس، محمد بوعزیزی در اعتراض به بدرفتاری مأموران شهرداری خود را به آتش کشید و جرقه قیام عربی ۲۰۱۱ را زد. شبکههای ماهوارهای مثل الجزیره و العربیه تمرکز خود را بر فاجعه محمد بوعزیزی و شیوه ظالمانه مسئولان برای سرکوب جنبش اعتراضی گذاشتند. این قضیه، تظاهرات در پایتختهای کشورهای عربی را در حمایت از مردم تونس توضیح میدهد.
در سال ۱۸۴۸ پاریس اولین شهری نبود که طغیان انقلابی را تجربه کرد؛ در واقع خشونت ابتدا در سیسیل، ناپل، ونیز و میلان اتفاق افتاد. بااینحال شوکهای انقلاب پس از فوران خشونت در فرانسه در سراسر اروپا فراگیر شد. پس چگونه میتوانیم فراگیرشدن خشونت انقلابی را در سراسر قاره توضیح دهیم؟
کلمنس فن مِتِرنیخ، یکی از چهرههای برجسته سیاست قرن نوزدهم اروپا، به کنایه میگوید دلیل اینکه اروپا ویروس انقلابی را از فرانسه میگیرد، این است که «وقتی فرانسه عطسه کند، اروپا سرما میخورد». در قیام عربی سال ۲۰۱۱ علت گسترش پرشتاب قیام مردمان عرب را که از تونس آغاز شد، میشد در احساس قرابت تاریخی و فرهنگیشان و این باور قوی میان عربها که آنها بیشک سرنوشتی مشترک دارند، خلاصه کرد. علاوه بر این، شباهتها در میزان ظلم، فساد، تبعیض به نفع آقازادهها و استفاده سرکوبگرانه از نیروهای امنیتی، عواملی در گسترش سریع التهاب انقلابی بودند. گذشته از این، شبکههای ماهوارهای عربی نقشی اساسی در احیای دوباره ناسیونالیسم عربی ایفا کردند و در نتیجه باعث گسترش حس مشترک تظلمخواهی بین عربها شدند. تکنولوژی نقش اصلی را در این شیوع دومینووار بازی کرد؛ موتور بخار در سال ۱۸۴۸ و شبکههای اجتماعی و کانالهای تلویزیونی در سال ۲۰۱۱.
مثل قیامهای عربی سال ۲۰۱۱ که در جوامع نسبتا ثروتمند تأکید بیشتر بر کرامت، آزادی بیان و... بود، خواست انقلابیون در سال ۱۸۴۸ در هر کشور متفاوت بود؛ در غرب مطالبه اصلی تغییر سیاسی و اجتماعی بود، در شرق آرمانهای ملی اهمیت بیشتری داشت. به همین ترتیب، در سال ۱۸۴۸ ترس از اینکه یک توطئه سوسیالیستی بینالمللی پشت تحولات باشد، وجود داشت. در قیام ۲۰۱۱، حکومتهای عرب سعی در پرورش این استدلال داشتند که قیامها در واقع ترکیب اسلامگراهایی است که مصمم به اسلامیکردن جامعه و ازبینبردن حقوق مدنی هستند.
انقلابهای ۱۸۴۸ شبیه به قیامهای عربی سال ۲۰۱۱ خودجوش، بدون ایدئولوژی راهبر و البته بدون رهبر بودند. هدف رهایی مردم از شر دیکتاتورهای منفور بود، اما هدف «در سطح فرمانهای سیاسی و اجتماعی که باید جایگزین آنها میشد، ناواضح» بود.
در سال ۲۰۱۱ قیامهای عربی توسط طبقه متوسط تحصیلکرده رهبری میشد. شعارهایشان آزادی، دموکراسی، پایان فساد، اشتغال بیشتر، حاکمیت قانون و مسئولیتپذیری بود.
پس از انقلاب، انتخابات آوریل سال ۱۸۴۸ فرانسه پارلمان بهشدت محافظهکار را به قدرت رساند و سیاستمدار پیر ژوزف پرودون را به این نتیجه رساند که «حق رأی همگانی ضد انقلابی است». جالب این بود که در دو کشور عربی مثل تونس و مصر که فرصت انتخاب آزادانه نمایندگانشان به آنها داده شد، اسلامگراها انتخاب شدند.
پیش از انقلابهای ۱۸۴۸ نظم سیاسی اروپا بر اساس کنگره ۱۸۱۵ وین تهدید را از جانب ناسیونالیسم و لیبرالیسم میدید؛ بنابراین کنگره بهدنبال تحت مداقه قراردادن دائمی این دو تهدید بود. پادشاهیهای هابسبورگ، روسیه تزاری و پروس تا سال ۱۸۴۸ بدون توجه به غارت مناطق تحت سلطهشان، در اروپا حکمفرمایی میکردند. در این زمینه، پاسخ دیپلمات اتریشی کلمنس فن مترنیخ به درخواست ملیگرایان ایتالیایی برای اتحاد که توصیف ایتالیا بهعنوان یک «تجلی جغرافیایی» بود، حائز اهمیت است.
از سوی دیگر، نظم سیاسی حکمفرما پیش از شکوفایی بهار عربی بهطور درخور توجهی همزیستی جمهوری و سلطنت بود. تنشی که بین جمهوریخواهان پیشرو و سلطنتطلبان مرتجع در دوران پس از انقلاب ۱۹۵۲ مصر وجود داشت، بعد از پیروزی آنچه روزنامهنگار مصری محمد حسنین هیکل (با بازی با کلمات) پیروزی ثروة بر ثورة میخواند، کاهش یافت. به این معنی که ثروت بر انقلاب غلبه کرد. این مورد بهویژه پس از شکست اعراب در سال ۱۹۶۷ صدق میکند.
افزایش زیاد ثروت نفتی معادلات سیاسی را به نفع سلطنت تغییر داد. در واقع در دوران پیش از قیامهای سال ۲۰۱۱، تمایز بین جمهوری و سلطنت شروع به ازبینرفتن کرد. پس از تجربه سوریه رؤسایجمهور بهطور جدی به فکر واگذارکردن قدرت به پسرانشان بودند. این مورد در مصر، لیبی، یمن و بهطور قطع در عراق پیش از نابودی صدام حسین صادق بود.
درحالیکه همه در انتخابات جمهوریهای عربی رأی دادند (فارغ از اینکه چقدر نتایج مضحک و همراه با تقلب بود) فعالان اروپایی در سال ۱۸۴۸ خواستار قانون اساسی جدید و دموکراسی بودند، اما آنها در اینکه چه کسی باید انتخاب شود، دچار دودستگی شدند؛ میانهروها خواستار دموکراسی پارلمانی اما بدون حق رأی همگانی بودند و رادیکالها در جستوجوی دموکراسی همراه با اصلاحات چشمگیر اجتماعی. این تفاوت دیدگاهها نیروهای انقلابی را همراه با نتایج تراژیکی برای انقلاب سال ۱۸۴۸ از هم جدا کرد؛ گروههای محافظهکار نیروهای خود را برای ازبینبردن خطراتی که پادشاهی را تهدید میکرد، گرد هم آوردند. دودستگی همیشه به سود نیروهای ضدانقلابی تمام میشود؛ این درسی است که نیروهای انقلابی عربی امروز باید بر آن تأمل کنند.
منبع: theglobalobservatory.org
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.