انقلابی که مانند هیچ انقلابی نبود
صادق زیباکلام استاد دانشگاه
انقلاب و انقلابیون همواره مترادف با انقلابیگری و رادیکالیسم بودهاند. اما نام نلسون ماندلا بهعنوان یک انقلابی، هرگز اختلاط و آمیزشی با رادیکالیسم و انقلابیگری به معنای عام آن پیدا نکرد. ماندلا هممانند بسیاری از انقلابیون نیمه دوم قرن بیستم با افکار و آرای رادیکال انقلابی در قالب مبارزه مسلحانه و مبارزات آزادیبخش عجین شد. او پس از سرکوب گسترده تظاهرات اعتراضی سیاهپوستان نسبت به رژیم نژادپرست سفیدپوستان اروپاییتبار، خشونت را آلترناتیو مبارزه با رژیم ظالم آپارتاید دانست. او هم مانند بسیاری از انقلابیون و مبارزان رادیکال جهان سوم، جرعههایی از باده سکرآور انقلابی مارکسیسم را نوشید. او در اوایل دهه 1960 همانند سایر انقلابیون دیگر، روی به چهگوارا، رژی دوره، هوشیمین و فیدل کاسترو آورد. اما یک نکته باعث شد تا ماندلا راهش از مابقی انقلابیون قرن بیستم جدا شود. نکتهای که ماندلا را از مابقی مبارزان و انقلابیون جدا میسازد، خیلی به دوران مبارزه باز نمیگردد چرا که او در 27 سال دوران زندانیاش حاضر نشد مبارزه مسلحانه را با وجود فشار زیاد رژیم حاکم بر آفریقای جنوبی، محکوم کرده و از زندان آزاد شود. رژیم آپارتاید
زیر فشار اروپاییها، بارها و بارها حاضر بودند ماندلا را از زندان آزاد کنند مشروط بر آنکه او مبارزه مسلحانه و خشونت را محکوم میکرد. اما ماندلا هرگز نه حاضر شد مبارزه مسلحانه را محکوم کند و نه به کارگیری خشونت انقلابی را. از این بابت ماندلا همانطور که پیشتر هم گفتیم با سایر انقلابیون خیلی تفاوتی پیدا نمیکند. در واقع آنچه ماندلا را از انقلابیون دیگر جدا میکند، به دوران مبارزه و تاکتیکها و شیوه مبارزه مربوط نمیشود بلکه آنچه ماندلا را اسطوره ساخت، عملکرد و رفتار او پس از پیروزی بود. بهعنوان رییس حکومت انقلابی آفریقایجنوبی و پس از سقوط رژیم نژادپرست سفیدپوستان، انتظار میرفت حالا انقلابیون از عوامل رژیم قبل از انقلاب، انتقام بگیرند. موجبات انتقامگیری هم بسیار زیاد بود. در پی سالهایی که مبارزه علیه سفیدپوستان نژادپرست جریان داشت، هزاران سیاهپوست در جریان تظاهرات کشته شده بودند. بسیاری در جریان قتل عامها و شلیک مستقیم نیروهای نظامی و شبهنظامی رژیم آپارتاید، جان خود را از دست داده بودند. بسیاری از مبارزان و همرزمان ماندلا نیز با همین سرنوشت مواجه شدند. در حالیکه جهان در انتظار مجازات انقلابیون بود،
ماندلا در نخستین سخنرانی پس از پیروزی اعلام کرد، احدی از عوامل رژیم پیشین مجازات نخواهند شد. بهعنوان رهبر آفریقای جنوبی، حکم او شامل عوامل نظامی، انتظامی، شبه نظامی، نیروهای مخفی و حتی ماموران و نیروهایی که مستقیم در جریان سرکوب و شکنجه مبارزان شرکت کرده بودند نیز میشد. او فقط دستور داد تا کمیتههایی به نام «حقیقتیابی و آشتی» (truth & reconciliation) تشکیل شود و کسانی که قربانی رژیم آپارتاید بودند به علاوه ماموران و مسوولان به این کمیتهها مراجعه کرده و حقایق آنچه بر آنها رفته بود را بازگو کنند آن هم نه برای مجازات بلکه برای جلوگیری از تکرار آن رفتارها توسط نسلهای بعدی. او بر خلاف رابرت موگابه و رهبران جبهه آزادیبخش موزامبیک، زامبیا و نامیبیا، با مصادره انقلابی اموال سفیدپوستان هم موافقت نکرد. در نطقی تاریخی که اشک بر چشمان میلیونها نفر جاری کرد به سفیدپوستان گفت: «ما مبارزه نکردیم که از شما انتقام بگیریم. ما برای عدالت و آزادی مبارزه کردیم. اینجا کشور شماست. بمانید و با کمک هموطنان سیاهپوستتان میهنمان را بسازیم.» در میان بهت جهانیان او حاضر نشد احدی از اعضای رژیم پیشین را به تبعید بفرستد.
ماندلا اگرچه به نسل مبارزان رادیکال انقلابیون مدرن تعلق داشت اما جالب است که در مقام قدرت، اصلا مانند سایر انقلابیون رفتار نکرد. او در قدرت بدل به ماهاتما گاندی شد و خشونت را محکوم کرد. تجلیلی که صدها میلیون نفر در اقصی نقاط جهان پس از درگذشت ماندلا از وی به عمل آوردند، نشان داد که در دنیای پر از خشونت امروزی ما، چقدر جای «ماهاتما گاندی»، «نلسون ماندلا»، «واسلاو هاول»، «آنگ سان سوچی»، «مرحوم مهندس بازرگان» و «سید محمد خاتمی» خالی است.
انقلاب و انقلابیون همواره مترادف با انقلابیگری و رادیکالیسم بودهاند. اما نام نلسون ماندلا بهعنوان یک انقلابی، هرگز اختلاط و آمیزشی با رادیکالیسم و انقلابیگری به معنای عام آن پیدا نکرد. ماندلا هممانند بسیاری از انقلابیون نیمه دوم قرن بیستم با افکار و آرای رادیکال انقلابی در قالب مبارزه مسلحانه و مبارزات آزادیبخش عجین شد. او پس از سرکوب گسترده تظاهرات اعتراضی سیاهپوستان نسبت به رژیم نژادپرست سفیدپوستان اروپاییتبار، خشونت را آلترناتیو مبارزه با رژیم ظالم آپارتاید دانست. او هم مانند بسیاری از انقلابیون و مبارزان رادیکال جهان سوم، جرعههایی از باده سکرآور انقلابی مارکسیسم را نوشید. او در اوایل دهه 1960 همانند سایر انقلابیون دیگر، روی به چهگوارا، رژی دوره، هوشیمین و فیدل کاسترو آورد. اما یک نکته باعث شد تا ماندلا راهش از مابقی انقلابیون قرن بیستم جدا شود. نکتهای که ماندلا را از مابقی مبارزان و انقلابیون جدا میسازد، خیلی به دوران مبارزه باز نمیگردد چرا که او در 27 سال دوران زندانیاش حاضر نشد مبارزه مسلحانه را با وجود فشار زیاد رژیم حاکم بر آفریقای جنوبی، محکوم کرده و از زندان آزاد شود. رژیم آپارتاید
زیر فشار اروپاییها، بارها و بارها حاضر بودند ماندلا را از زندان آزاد کنند مشروط بر آنکه او مبارزه مسلحانه و خشونت را محکوم میکرد. اما ماندلا هرگز نه حاضر شد مبارزه مسلحانه را محکوم کند و نه به کارگیری خشونت انقلابی را. از این بابت ماندلا همانطور که پیشتر هم گفتیم با سایر انقلابیون خیلی تفاوتی پیدا نمیکند. در واقع آنچه ماندلا را از انقلابیون دیگر جدا میکند، به دوران مبارزه و تاکتیکها و شیوه مبارزه مربوط نمیشود بلکه آنچه ماندلا را اسطوره ساخت، عملکرد و رفتار او پس از پیروزی بود. بهعنوان رییس حکومت انقلابی آفریقایجنوبی و پس از سقوط رژیم نژادپرست سفیدپوستان، انتظار میرفت حالا انقلابیون از عوامل رژیم قبل از انقلاب، انتقام بگیرند. موجبات انتقامگیری هم بسیار زیاد بود. در پی سالهایی که مبارزه علیه سفیدپوستان نژادپرست جریان داشت، هزاران سیاهپوست در جریان تظاهرات کشته شده بودند. بسیاری در جریان قتل عامها و شلیک مستقیم نیروهای نظامی و شبهنظامی رژیم آپارتاید، جان خود را از دست داده بودند. بسیاری از مبارزان و همرزمان ماندلا نیز با همین سرنوشت مواجه شدند. در حالیکه جهان در انتظار مجازات انقلابیون بود،
ماندلا در نخستین سخنرانی پس از پیروزی اعلام کرد، احدی از عوامل رژیم پیشین مجازات نخواهند شد. بهعنوان رهبر آفریقای جنوبی، حکم او شامل عوامل نظامی، انتظامی، شبه نظامی، نیروهای مخفی و حتی ماموران و نیروهایی که مستقیم در جریان سرکوب و شکنجه مبارزان شرکت کرده بودند نیز میشد. او فقط دستور داد تا کمیتههایی به نام «حقیقتیابی و آشتی» (truth & reconciliation) تشکیل شود و کسانی که قربانی رژیم آپارتاید بودند به علاوه ماموران و مسوولان به این کمیتهها مراجعه کرده و حقایق آنچه بر آنها رفته بود را بازگو کنند آن هم نه برای مجازات بلکه برای جلوگیری از تکرار آن رفتارها توسط نسلهای بعدی. او بر خلاف رابرت موگابه و رهبران جبهه آزادیبخش موزامبیک، زامبیا و نامیبیا، با مصادره انقلابی اموال سفیدپوستان هم موافقت نکرد. در نطقی تاریخی که اشک بر چشمان میلیونها نفر جاری کرد به سفیدپوستان گفت: «ما مبارزه نکردیم که از شما انتقام بگیریم. ما برای عدالت و آزادی مبارزه کردیم. اینجا کشور شماست. بمانید و با کمک هموطنان سیاهپوستتان میهنمان را بسازیم.» در میان بهت جهانیان او حاضر نشد احدی از اعضای رژیم پیشین را به تبعید بفرستد.
ماندلا اگرچه به نسل مبارزان رادیکال انقلابیون مدرن تعلق داشت اما جالب است که در مقام قدرت، اصلا مانند سایر انقلابیون رفتار نکرد. او در قدرت بدل به ماهاتما گاندی شد و خشونت را محکوم کرد. تجلیلی که صدها میلیون نفر در اقصی نقاط جهان پس از درگذشت ماندلا از وی به عمل آوردند، نشان داد که در دنیای پر از خشونت امروزی ما، چقدر جای «ماهاتما گاندی»، «نلسون ماندلا»، «واسلاو هاول»، «آنگ سان سوچی»، «مرحوم مهندس بازرگان» و «سید محمد خاتمی» خالی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.