ماندلا؛ پیشاهنگ جهانی بخشش
رضا بهشـتیمعز عضو انجمن فلسفه فرانسه
در متون اساطیری و تاریخ انبیاء، پیامآورانی خردوکلان میبینیم، هریک با پیشهای و توشهای و بهرکاری، همه صاحب کتاب نبودند، حوزه جغرافیایی یکسانی نداشتند، مرارتهای یکسانی ندیدند و هریک بهصفتی و فضیلتی برجستهاند. فیلسوفان، روشنفکران، عارفان و... پیامآوران عصر جدیدند. در میان این همه که ما به عمر خود خوانده دیده و شنیدهایم ماندلا با فضیلت «بخشش» یکی از بلندقامتترین و شبیهترینها به پیامآوران اساطیری است. ماندلا پیشاهنگ گذشت و بخشش در عصر ماست، پیامآوری از میان تودههای مردم، بیکتاب و فارغ از رسالت الهی، اما با برجستهترین جنبههای ممکن انسانی که یادآور اخلاق پیامآوران بود. سخاوتپیشهای ژرف، با نگاهی بهپهنای بشریت و سادگی و بساطتی همسنگ مرسلین. او چنان بیادعا با همه ما خویشاوندی کرد که «وجدان جهان» نام گرفت.
در باب فضیلت «گذشت» یا «بخشش» سخن بسیار رفته و موشکافیهای فراوانی شده است. یکی از این اشارات فلسفی- اخلاقی ناظر به «طلب بخشش» است، انتظاری که گویی، نه اصلی این فضیلت است ولی از تمنای آن تعبیر به خیانت هم شده است. بدین معنا که اگر قربانی از جانی تمنای «خواست بخشش» داشته باشد و خود «بخشش» فضیلتی متاخر از «خواست» باشد در حق این فضیلت جفا روا داشته است. «تمنا» خود اقتضای رویارویی دارد و بخشندهای که منتظر است تا از او درخواست بخشش شود ناگزیر تمنای رویارویی دارد. تمنای «خواست بخشش» با مقوله «فراموشی» گره خورده است، یعنی که ظلم فراموش نشده است و ظلمی که فراموش نمیشود، انکارشدنی نیست. در رویارویی است که نگاهها بههم میافتد، خاطرهها تلاقی میکند، خاطرات مرور میشود و مرارت زیادی لازم است تا جلاد و قربانی، ظالم و مظلوم، مهاجم و مدافع، توفان سهمگین این امواج نامتقارن را یکسو کنند و بهسوی آشتی برانند. برخی از اندیشمندان، تاریخ انعقاد فضیلت بخشش را بهصحنه جنایت کشاندهاند تا در وجدان قربانی تمنایی شکل نگیرد و در همانحال که او شکسته و درهمکوبیده است جانی احساس شرم نکند تا ناخودآگاه و غافلگیرانه خود را با
قربانی در میدان آشتی بازیابد. این صحنه گرچه بسیار پیچیده و عارفانه است و جلاد را هم از درون ویران میکند ولی با تنگناهای حقوقی مجال عرضه چندانی در عرصه تاریخ و اجتماع ندارد؛ صحنهای که ماندلا بهنیکی از پس آن برآمده است. منطق بخشایش برای تحویل امر شر به امر خیر، منطق جبرانی است در بیتمایزی اخلاقی کامل میان دو سوی خیر و شر تا بتواند در فرآیندی خنثیکننده، شر انجام گرفته را از ماهیت و آثار وجودی خود خالی کرده و آن را قابل تحویل بهخیر گرداند. در اینجا جانی و فاعلشر به دنبال رفع مسوولیت خویش از شر آفریده است، از این رو تلاش میکند چهره بزه خویش را دگرگون کند تا آفریده او شناسایی نشود. منطق گذشت یا بخشش، جانی و عامل شر را از این تلاش رها میکند و به او این اطمینان درونی را میدهد که هرآنچه او واهمه داشت بهطور کامل ترمیم شده است. اگر اندازه بهمیان بیاید کجاست آن میزان مشترکی که بتواند با دوسوی فاجعه برابر سخن بگوید؟ وانگهی سخن از اندازه و سنجش، مقوله فضیلت را با نسبت و کمیت پیوند میزند و «رنج» قربانی را از وصف نامتناهی و کیف ناموزون و بیمیزان میرهاند و آن را بهوادی معامله بر سر عینمشخص و تعینکمی
میراند. جبران جرمی در اندازه مقدور و همین «بخشش» را از فضیلتی والا، نامتناهی، مطلق، گیتیانه و جاویدان دور میکند. نکته دیگری که در اینجا شایسته ذکر است تحلیل دو بنیان اصلی بخشش است: بخششِ معطوف به قدرت و بخششِ معطوف به عشق. جانی در بخششِ معطوف بهعشق درگیر محاسبه نیست و در قفس تنگ «توجیه» دست و پا نمیزند و در تغییر صحنه جنایت یا ظاهر جرم تلاشی نمیکند، او در مرز بیمرزی از میان برخاسته و با قربانی یا صاحبحق یکی شده است. مارتین بوبر، اندیشمند نیمه اول قرن پیش، برآن است که در بخششِ امرِ «نابخشودنی»، علت از میان برخاسته است، قربانی به پدیده «فراموشی» در کمین نمیاندیشد که موجب تکرار احتمالی جرم است و برای جاودانگی گذشت، روشی آسمانی اختیار کرده تا «گذشت» برخاسته از عشقی فراگیر و ربانی، چون بارانی که برهمه یکسان میبارد، پستوبلند و خشکوتر را یکجا و یکسر سیراب کند. اینجا گذشت بیشرط، فراموشی قربانی را میطلبد و فراموشی در عالیترین شکل اتفاق میافتد تا والایی (Sublimité) بخشش کامل باشد. فراموشی، رویداد و حالتی است که ریشه در گذشته دارد، گذشتهای که امروز تاریخ شده و یادآوری آن قربانیان را از تکرار حوادث
بیم میدهد و آنان را به بازخوانی تاریخ و مرور زخمهای کهنه فرا میخواند. ولی مرور این زخمهای کهنه، ما را دوباره بهوادی نسبت و میزان و کمیت میراند و فاصله ما را با بخششی برخاسته از عشق آسمانی بیشتر میکند (شاید هیچ چیز کمیتر از تاریخ نیست و از همینرو بیتعارف و گزنده است). از این روی تاریخ میتواند اراده ما را مشروط کند و بهوادی تعلیق دراندازد و این با تفسیر بوبر از گذشتی بیشرط در تنافی است. راهحل این دیلم یا دوراهه ناخوشایند کجاست؟ چاره آن است که در بازگشت به گذشته و بازی با تاریخ چندان بهعقب برگردیم که نشانی از جنایت نبینیم، آنجا که انسان هنوز دست بهجرم نیالوده بود و همهچیز و همهکس بخشوده بود، جایی که کمترین شری برنمیخاست، گویی که شری نبود. حال که بهگذشته باز میگردیم باید تا همان گذشته دور برویم. «فراموشی والا» که مراد بوبر است همینجاست. آفت بزرگ گذشت بیتمنا و بیشرط، «خویش خرسندی» است. خرسندی آفتی در کمین قربانی است که امروز با گذشتی بدون شرط از مرزهای کمیت و تناهی گذشته، از قید نسبت رهیده و ارادهای نه برخاسته از قدرت که برخاسته از عشقی آسمانی را آفریده است. قربانی ممکن است خرسند شود و
این خطرناک است، چرا که او در نزدیکترین نقطه به فعل متعالی (Transcendantal) ایستاده است و خرسندی میتواند شکوه الوهی نابترین «بخشش» را بکاهد و کمرنگ کند. آیا شبیهسازی این کنش انسانی بهارادهای ربانی ممکن است؟ آیا تمامی مرزهای محدود انسانی میتواند برای آفرینش صحنهای ربانی حذف شود؟ سکوت قربانی میتواند وسوسههای ناشی از این گذشت را مهار کند، حاشیههای تیز جرم را محو کند، به جانی یا عامل شر اعتماد بهنفس بدهد تا خود را با قربانی در یک اردو ببیند و با او همراز شود، گردوخاک ناشی از جرم و زخمهای پدیدآمده آرام شود و هر دو سوی حادثه از وسوسههای سخن گفتن و یادآوری رنج گذشته در امان بمانند. اما سکوت فاصلهآفرین است و قربانی در این فضیلت بخشش نمیتواند فاصله بگذارد یا بهحفظ فاصلهها همت گمارد. او نیازمند گفتوگوست و باید بهسوی پذیرش دیگری گام بردارد. همان دیگری که تا دیروز در کار محو او بوده و امروز با رخداد «گذشت» در حال یکیشدن با اوست. گفتوگو میتواند به تراژدی «امرغیرقابل جبران» پایان دهد و با دیگری رابطه و نسبتی برابر بدهد و صحنه جرم را پاک کند و با او وارد یک تعامل دیالکتیکی سازنده شود. در تمام
ادوار تاریخ، دیالوگ میان قربانی و جانی دشواریها و ظرافتهای خود را دارد و نیازمند وجود اخلاقِ امرِ «غیرترمیمی» است. در نگاه حقوقی رادیکال، خواست قربانی در برابر جانی بهتخریب خانهای تشبیه میشود که برای بازسازی و حیات نوع انسان بهآن نیازمندیم. برابر این تفسیر، ما برای ساختن، نیازمندیم تا این خانه را بکوبیم و از نو بنا کنیم (منطق غیرترمیمی) و تنها از این مجراست که میتوان به آفرینش عدالت امید بست. رویکرد تلمودیک «بت شامای» در آرای مفسران یهودی و مسیحی فضیلتبخشش، چنین رویکردی است که اگر ستاندن حق کسی به تخریب خانه دیگری میانجامد، رواست. این رویکرد تفسیری که در ادیان دیگر (با ساختار شریعتی تاریخی) نیز قابل مشاهده است به ساخت و بافت کارکردهای دیگر اجتماعی، اقتصادی و سیاسی میان انسانها چندان باور ندارد که بتوان با تکیه بر این سازوکارها، منازعات انسانی را خاموش کرد یا دستکم به «امور ترمیمی» فروکاست یا در هیات اخلاق امر «غیرترمیمی» آراست. تامل هرچه بیشتر در «امر غیرترمیمی»، ناگزیر زمینههای اخلاق آن را فراهم میسازد. وقتی که قربانی به امتداد تاریخی مینگرد که انبوه رخدادهای غیرترمیمی و نافروکاستنی آن را
به زمانپارههایی پرنفرت بدل کرده که نمیتوان بر خاکستر آن بنایی نو ساخت، ناگزیر بیشتر بهپیوند میان «زمان» و «گذشت» خواهد اندیشید و بهنقش خود در ساختن پلی میان «تاریخ» و «بخشش» و تدوین «تاریخ گذشت» ایمان خواهد آورد. هنری که ماندلا در زمانه ما آفرید، مردی که پیامآور بخشایش عصر ما شد و فرصتی برای کینه نداشت.
در متون اساطیری و تاریخ انبیاء، پیامآورانی خردوکلان میبینیم، هریک با پیشهای و توشهای و بهرکاری، همه صاحب کتاب نبودند، حوزه جغرافیایی یکسانی نداشتند، مرارتهای یکسانی ندیدند و هریک بهصفتی و فضیلتی برجستهاند. فیلسوفان، روشنفکران، عارفان و... پیامآوران عصر جدیدند. در میان این همه که ما به عمر خود خوانده دیده و شنیدهایم ماندلا با فضیلت «بخشش» یکی از بلندقامتترین و شبیهترینها به پیامآوران اساطیری است. ماندلا پیشاهنگ گذشت و بخشش در عصر ماست، پیامآوری از میان تودههای مردم، بیکتاب و فارغ از رسالت الهی، اما با برجستهترین جنبههای ممکن انسانی که یادآور اخلاق پیامآوران بود. سخاوتپیشهای ژرف، با نگاهی بهپهنای بشریت و سادگی و بساطتی همسنگ مرسلین. او چنان بیادعا با همه ما خویشاوندی کرد که «وجدان جهان» نام گرفت.
در باب فضیلت «گذشت» یا «بخشش» سخن بسیار رفته و موشکافیهای فراوانی شده است. یکی از این اشارات فلسفی- اخلاقی ناظر به «طلب بخشش» است، انتظاری که گویی، نه اصلی این فضیلت است ولی از تمنای آن تعبیر به خیانت هم شده است. بدین معنا که اگر قربانی از جانی تمنای «خواست بخشش» داشته باشد و خود «بخشش» فضیلتی متاخر از «خواست» باشد در حق این فضیلت جفا روا داشته است. «تمنا» خود اقتضای رویارویی دارد و بخشندهای که منتظر است تا از او درخواست بخشش شود ناگزیر تمنای رویارویی دارد. تمنای «خواست بخشش» با مقوله «فراموشی» گره خورده است، یعنی که ظلم فراموش نشده است و ظلمی که فراموش نمیشود، انکارشدنی نیست. در رویارویی است که نگاهها بههم میافتد، خاطرهها تلاقی میکند، خاطرات مرور میشود و مرارت زیادی لازم است تا جلاد و قربانی، ظالم و مظلوم، مهاجم و مدافع، توفان سهمگین این امواج نامتقارن را یکسو کنند و بهسوی آشتی برانند. برخی از اندیشمندان، تاریخ انعقاد فضیلت بخشش را بهصحنه جنایت کشاندهاند تا در وجدان قربانی تمنایی شکل نگیرد و در همانحال که او شکسته و درهمکوبیده است جانی احساس شرم نکند تا ناخودآگاه و غافلگیرانه خود را با
قربانی در میدان آشتی بازیابد. این صحنه گرچه بسیار پیچیده و عارفانه است و جلاد را هم از درون ویران میکند ولی با تنگناهای حقوقی مجال عرضه چندانی در عرصه تاریخ و اجتماع ندارد؛ صحنهای که ماندلا بهنیکی از پس آن برآمده است. منطق بخشایش برای تحویل امر شر به امر خیر، منطق جبرانی است در بیتمایزی اخلاقی کامل میان دو سوی خیر و شر تا بتواند در فرآیندی خنثیکننده، شر انجام گرفته را از ماهیت و آثار وجودی خود خالی کرده و آن را قابل تحویل بهخیر گرداند. در اینجا جانی و فاعلشر به دنبال رفع مسوولیت خویش از شر آفریده است، از این رو تلاش میکند چهره بزه خویش را دگرگون کند تا آفریده او شناسایی نشود. منطق گذشت یا بخشش، جانی و عامل شر را از این تلاش رها میکند و به او این اطمینان درونی را میدهد که هرآنچه او واهمه داشت بهطور کامل ترمیم شده است. اگر اندازه بهمیان بیاید کجاست آن میزان مشترکی که بتواند با دوسوی فاجعه برابر سخن بگوید؟ وانگهی سخن از اندازه و سنجش، مقوله فضیلت را با نسبت و کمیت پیوند میزند و «رنج» قربانی را از وصف نامتناهی و کیف ناموزون و بیمیزان میرهاند و آن را بهوادی معامله بر سر عینمشخص و تعینکمی
میراند. جبران جرمی در اندازه مقدور و همین «بخشش» را از فضیلتی والا، نامتناهی، مطلق، گیتیانه و جاویدان دور میکند. نکته دیگری که در اینجا شایسته ذکر است تحلیل دو بنیان اصلی بخشش است: بخششِ معطوف به قدرت و بخششِ معطوف به عشق. جانی در بخششِ معطوف بهعشق درگیر محاسبه نیست و در قفس تنگ «توجیه» دست و پا نمیزند و در تغییر صحنه جنایت یا ظاهر جرم تلاشی نمیکند، او در مرز بیمرزی از میان برخاسته و با قربانی یا صاحبحق یکی شده است. مارتین بوبر، اندیشمند نیمه اول قرن پیش، برآن است که در بخششِ امرِ «نابخشودنی»، علت از میان برخاسته است، قربانی به پدیده «فراموشی» در کمین نمیاندیشد که موجب تکرار احتمالی جرم است و برای جاودانگی گذشت، روشی آسمانی اختیار کرده تا «گذشت» برخاسته از عشقی فراگیر و ربانی، چون بارانی که برهمه یکسان میبارد، پستوبلند و خشکوتر را یکجا و یکسر سیراب کند. اینجا گذشت بیشرط، فراموشی قربانی را میطلبد و فراموشی در عالیترین شکل اتفاق میافتد تا والایی (Sublimité) بخشش کامل باشد. فراموشی، رویداد و حالتی است که ریشه در گذشته دارد، گذشتهای که امروز تاریخ شده و یادآوری آن قربانیان را از تکرار حوادث
بیم میدهد و آنان را به بازخوانی تاریخ و مرور زخمهای کهنه فرا میخواند. ولی مرور این زخمهای کهنه، ما را دوباره بهوادی نسبت و میزان و کمیت میراند و فاصله ما را با بخششی برخاسته از عشق آسمانی بیشتر میکند (شاید هیچ چیز کمیتر از تاریخ نیست و از همینرو بیتعارف و گزنده است). از این روی تاریخ میتواند اراده ما را مشروط کند و بهوادی تعلیق دراندازد و این با تفسیر بوبر از گذشتی بیشرط در تنافی است. راهحل این دیلم یا دوراهه ناخوشایند کجاست؟ چاره آن است که در بازگشت به گذشته و بازی با تاریخ چندان بهعقب برگردیم که نشانی از جنایت نبینیم، آنجا که انسان هنوز دست بهجرم نیالوده بود و همهچیز و همهکس بخشوده بود، جایی که کمترین شری برنمیخاست، گویی که شری نبود. حال که بهگذشته باز میگردیم باید تا همان گذشته دور برویم. «فراموشی والا» که مراد بوبر است همینجاست. آفت بزرگ گذشت بیتمنا و بیشرط، «خویش خرسندی» است. خرسندی آفتی در کمین قربانی است که امروز با گذشتی بدون شرط از مرزهای کمیت و تناهی گذشته، از قید نسبت رهیده و ارادهای نه برخاسته از قدرت که برخاسته از عشقی آسمانی را آفریده است. قربانی ممکن است خرسند شود و
این خطرناک است، چرا که او در نزدیکترین نقطه به فعل متعالی (Transcendantal) ایستاده است و خرسندی میتواند شکوه الوهی نابترین «بخشش» را بکاهد و کمرنگ کند. آیا شبیهسازی این کنش انسانی بهارادهای ربانی ممکن است؟ آیا تمامی مرزهای محدود انسانی میتواند برای آفرینش صحنهای ربانی حذف شود؟ سکوت قربانی میتواند وسوسههای ناشی از این گذشت را مهار کند، حاشیههای تیز جرم را محو کند، به جانی یا عامل شر اعتماد بهنفس بدهد تا خود را با قربانی در یک اردو ببیند و با او همراز شود، گردوخاک ناشی از جرم و زخمهای پدیدآمده آرام شود و هر دو سوی حادثه از وسوسههای سخن گفتن و یادآوری رنج گذشته در امان بمانند. اما سکوت فاصلهآفرین است و قربانی در این فضیلت بخشش نمیتواند فاصله بگذارد یا بهحفظ فاصلهها همت گمارد. او نیازمند گفتوگوست و باید بهسوی پذیرش دیگری گام بردارد. همان دیگری که تا دیروز در کار محو او بوده و امروز با رخداد «گذشت» در حال یکیشدن با اوست. گفتوگو میتواند به تراژدی «امرغیرقابل جبران» پایان دهد و با دیگری رابطه و نسبتی برابر بدهد و صحنه جرم را پاک کند و با او وارد یک تعامل دیالکتیکی سازنده شود. در تمام
ادوار تاریخ، دیالوگ میان قربانی و جانی دشواریها و ظرافتهای خود را دارد و نیازمند وجود اخلاقِ امرِ «غیرترمیمی» است. در نگاه حقوقی رادیکال، خواست قربانی در برابر جانی بهتخریب خانهای تشبیه میشود که برای بازسازی و حیات نوع انسان بهآن نیازمندیم. برابر این تفسیر، ما برای ساختن، نیازمندیم تا این خانه را بکوبیم و از نو بنا کنیم (منطق غیرترمیمی) و تنها از این مجراست که میتوان به آفرینش عدالت امید بست. رویکرد تلمودیک «بت شامای» در آرای مفسران یهودی و مسیحی فضیلتبخشش، چنین رویکردی است که اگر ستاندن حق کسی به تخریب خانه دیگری میانجامد، رواست. این رویکرد تفسیری که در ادیان دیگر (با ساختار شریعتی تاریخی) نیز قابل مشاهده است به ساخت و بافت کارکردهای دیگر اجتماعی، اقتصادی و سیاسی میان انسانها چندان باور ندارد که بتوان با تکیه بر این سازوکارها، منازعات انسانی را خاموش کرد یا دستکم به «امور ترمیمی» فروکاست یا در هیات اخلاق امر «غیرترمیمی» آراست. تامل هرچه بیشتر در «امر غیرترمیمی»، ناگزیر زمینههای اخلاق آن را فراهم میسازد. وقتی که قربانی به امتداد تاریخی مینگرد که انبوه رخدادهای غیرترمیمی و نافروکاستنی آن را
به زمانپارههایی پرنفرت بدل کرده که نمیتوان بر خاکستر آن بنایی نو ساخت، ناگزیر بیشتر بهپیوند میان «زمان» و «گذشت» خواهد اندیشید و بهنقش خود در ساختن پلی میان «تاریخ» و «بخشش» و تدوین «تاریخ گذشت» ایمان خواهد آورد. هنری که ماندلا در زمانه ما آفرید، مردی که پیامآور بخشایش عصر ما شد و فرصتی برای کینه نداشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.