|

جنگی که خاستگاه کودکی را محو کرد

محمود برآبادی

من سه بار به خرمشهر رفته‌ام. بار اول در فروردین ۱۳۵۹ به‌ دعوت دوستی، مدت کوتاهی در خرمشهر بودم و در همان مدت کوتاه با حال و هوای شهری عجیب آشنا شدم. شهری با هوای شرجی و بوی غلیظ دریا که تا اعماق وجودت نفوذ می‌کرد. با خیابان‌های پهن و پر از نخل‌های شاداب که گیسوان خود را در نسیم رها کرده بودند. ساختمان‌هایی کوتاه و با نماهایی اغلب روشن که در پرتو پرحرارت خورشید می‌درخشیدند و مردمانی با چهره‌ای آفتاب‌سوخته که با لهجه شیرینی حرف می‌زدند و شاد و سرخوش بودند. بار دوم در اردیبهشت سال ۷۴، همراه جمعی از نویسندگان برای دیدار از مناطق جنگی اهواز، اندیمشک، سوسنگرد، شلمچه، هورالعظیم، آبادان و خرمشهر. در این سفر من به دنبال جاهایی می‌گشتم که در سفر ۲۴ سال پیش دیده بودم اما نشانی از آن مکان‌ها، خیابان‌ها، نخلستان‌ها و کلاب‌ها پیدا نکردم. شهر آن‌قدر خراب شده بود که اصلا خیابان و کوچه و پارک مشخص نبود. خیابان‌ها شخم خورده و وارفته و پر از چاله و گودال؛ ساختمان‌های زخمی، خراشیده، نیمه‌ویران، نخل‌های بی‌سر، دیوارهای کج، درهم فرورفته و ازهم‌گسیخته که به زحمت خود را سر‌پا نگه داشته بودند و گمان می‌کردی هر آن فرو می‌ریزند. بار سوم در آبان سال ۹۳ برای یادبود قیصر امین‌پور به همراه گروهی از دوستان و یارانش پس از پایان مراسم در زادگاه قیصر، به خرمشهر رفتیم. گرچه شهر زنده بود و مردم هم در کار و تلاش بودند و گرچه آوارها و خرابه‌ها دیگر نبود اما این شهر آن شهری که من ۴۳ سال قبل دیده بودم، نبود. یکی از نویسندگان خرمشهری هم در این سفر همراه ما بود. عصر بود، در کنار شط قدم می‌زدیم و گفت‌وگو می‌کردیم. حرف جالبی زد. گفت: «من بعد از جنگ بارها به زادگاهم آمده‌ام و هر بار رد پای خاطراتم را در شهر جست‌وجو کرده‌ام اما دیگر نه شهر آن شهر است و نه فضا آن فضاست. جنگ خاستگاه خاطرات کودکی‌ام را محو کرد». تلفنم زنگ زد. یکی از همسایه‌ها بود که گاهی با هم می‌رفتیم به پارک پردیسان برای پیاده‌روی. پیش از کرونا بیشتر و حالا کمتر. غروب بود ولی هوا روشن بود. گرما فروکش کرده بود. بالاخره تابستان به آخر رسیده بود. نرمه بادی می‌آمد. انداختیم و مسیر دره را به سمت جنوب پارک رفتیم. مسیر خلوت بود و دوستم که ته‌صدایی داشت قطعه‌ای در دیلمان را زمزمه می‌کرد: «چنان در قید مهرت پایبندم/ که گویی آهوی سر در کمندم». صدایش در تپه‌های پردرخت می‌پیچید و در لابه‌لای شاخه‌های خشک و گرمازده سروهای کوهی مخفی می‌شد. ناگهان دو خرگوش از پشت بوته‌ها بیرون آمدند و خیره ما را نگاه کردند. دوستم خرگوش‌ها را ندید و خواندنش را ادامه داد: «گهی بر درد بی‌درمان بگریم/ گهی بر حال بی‌سامان بخندم». خرگوش‌ها نه‌تنها از ما نمی‌ترسیدند و فرار نمی‌کردند؛ بلکه با گوش‌های تیز ما را نگاه می‌کردند. همچنان که در غروب پارک پردیسان قدم می‌زدیم و به سمت تپه‌های شمالی می‌رفتیم، به آواز دوستم که صدای گرم و دلنشینی داشت، گوش می‌دادم. کمی که رفتیم برگشتم و پشت سرم را نگاه کردم تا ببینم خرگوش‌ها کجا هستند. با تعجب دیدم هر دو با فاصله کمی دنبال ما می‌آیند. دوستم همچنان گرم خواندن بود و خرگوش‌ها تا وقتی که ما از تپه‌ها بالا رفتیم و خودمان را به مسیر اصلی رساندیم، دنبال ما می‌آمدند.

من سه بار به خرمشهر رفته‌ام. بار اول در فروردین ۱۳۵۹ به‌ دعوت دوستی، مدت کوتاهی در خرمشهر بودم و در همان مدت کوتاه با حال و هوای شهری عجیب آشنا شدم. شهری با هوای شرجی و بوی غلیظ دریا که تا اعماق وجودت نفوذ می‌کرد. با خیابان‌های پهن و پر از نخل‌های شاداب که گیسوان خود را در نسیم رها کرده بودند. ساختمان‌هایی کوتاه و با نماهایی اغلب روشن که در پرتو پرحرارت خورشید می‌درخشیدند و مردمانی با چهره‌ای آفتاب‌سوخته که با لهجه شیرینی حرف می‌زدند و شاد و سرخوش بودند. بار دوم در اردیبهشت سال ۷۴، همراه جمعی از نویسندگان برای دیدار از مناطق جنگی اهواز، اندیمشک، سوسنگرد، شلمچه، هورالعظیم، آبادان و خرمشهر. در این سفر من به دنبال جاهایی می‌گشتم که در سفر ۲۴ سال پیش دیده بودم اما نشانی از آن مکان‌ها، خیابان‌ها، نخلستان‌ها و کلاب‌ها پیدا نکردم. شهر آن‌قدر خراب شده بود که اصلا خیابان و کوچه و پارک مشخص نبود. خیابان‌ها شخم خورده و وارفته و پر از چاله و گودال؛ ساختمان‌های زخمی، خراشیده، نیمه‌ویران، نخل‌های بی‌سر، دیوارهای کج، درهم فرورفته و ازهم‌گسیخته که به زحمت خود را سر‌پا نگه داشته بودند و گمان می‌کردی هر آن فرو می‌ریزند. بار سوم در آبان سال ۹۳ برای یادبود قیصر امین‌پور به همراه گروهی از دوستان و یارانش پس از پایان مراسم در زادگاه قیصر، به خرمشهر رفتیم. گرچه شهر زنده بود و مردم هم در کار و تلاش بودند و گرچه آوارها و خرابه‌ها دیگر نبود اما این شهر آن شهری که من ۴۳ سال قبل دیده بودم، نبود. یکی از نویسندگان خرمشهری هم در این سفر همراه ما بود. عصر بود، در کنار شط قدم می‌زدیم و گفت‌وگو می‌کردیم. حرف جالبی زد. گفت: «من بعد از جنگ بارها به زادگاهم آمده‌ام و هر بار رد پای خاطراتم را در شهر جست‌وجو کرده‌ام اما دیگر نه شهر آن شهر است و نه فضا آن فضاست. جنگ خاستگاه خاطرات کودکی‌ام را محو کرد». تلفنم زنگ زد. یکی از همسایه‌ها بود که گاهی با هم می‌رفتیم به پارک پردیسان برای پیاده‌روی. پیش از کرونا بیشتر و حالا کمتر. غروب بود ولی هوا روشن بود. گرما فروکش کرده بود. بالاخره تابستان به آخر رسیده بود. نرمه بادی می‌آمد. انداختیم و مسیر دره را به سمت جنوب پارک رفتیم. مسیر خلوت بود و دوستم که ته‌صدایی داشت قطعه‌ای در دیلمان را زمزمه می‌کرد: «چنان در قید مهرت پایبندم/ که گویی آهوی سر در کمندم». صدایش در تپه‌های پردرخت می‌پیچید و در لابه‌لای شاخه‌های خشک و گرمازده سروهای کوهی مخفی می‌شد. ناگهان دو خرگوش از پشت بوته‌ها بیرون آمدند و خیره ما را نگاه کردند. دوستم خرگوش‌ها را ندید و خواندنش را ادامه داد: «گهی بر درد بی‌درمان بگریم/ گهی بر حال بی‌سامان بخندم». خرگوش‌ها نه‌تنها از ما نمی‌ترسیدند و فرار نمی‌کردند؛ بلکه با گوش‌های تیز ما را نگاه می‌کردند. همچنان که در غروب پارک پردیسان قدم می‌زدیم و به سمت تپه‌های شمالی می‌رفتیم، به آواز دوستم که صدای گرم و دلنشینی داشت، گوش می‌دادم. کمی که رفتیم برگشتم و پشت سرم را نگاه کردم تا ببینم خرگوش‌ها کجا هستند. با تعجب دیدم هر دو با فاصله کمی دنبال ما می‌آیند. دوستم همچنان گرم خواندن بود و خرگوش‌ها تا وقتی که ما از تپه‌ها بالا رفتیم و خودمان را به مسیر اصلی رساندیم، دنبال ما می‌آمدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.