|

پیامدهای کرونا بر دین‌ورزی

خبرگزاری ایکنا چندي‌پيش گفت‌و‌گویی با مقصود فراستخواه، استاد و محقق جامعه‌شناسی دین، درباره این موضوع انجام داده که آینده دین‌ورزی با توجه به شرایط ویژه پاندمی کرونا چگونه خواهد شد. گزیده‌ای از پاسخ‌های فراستخواه را در ادامه می‌خوانید:
وقتی بیماری‌ای مانند کووید-۱۹ بشر را در سطح جهان درگیر می‌کند؛ یعنی وقتی وضعیت‌های پیچیده‌ای مانند این بیماری پیش می‌آید، در چنین شرایط پیچیده و بحرانی، ممکن است گرایش انسان به ماورا، به امر معجزه‌آسا، به برخی از رازها و آیین‌ها بیشتر شود. به‌ویژه در جامعه‌ای مانند ایران که در لایه‌های زیرین و ناخودآگاه فرهنگی‌اش یک نوع تقدیرگرایی نهفته است. وقتی مصائبی مانند سیل، بیماری، فقر و بحران به وجود می‌آید که زندگی انسان پریشان می‌شود و درهم می‌شکند، فعال ‌می‌شوند. در چنین شرایطی به تعبیر «اینگلهارت» امنیت حیاتی انسان لطمه می‌بیند. اینگلهارت معتقد است که در چنین وضعیتی فرصت برای بازخیز دین به وجود می‌آید. استعاره خلقت و فکر تقدیر و مانند آن در لایه‌های فرهنگی ما نهفته است، فرصت بازخیز و ظهور پیدا می‌کند و در نتیجه این تصور که با بیماری کووید-۱۹، به این سادگی مناسک دینی خیلی لطمه خواهد دید و دین‌داری تضعیف خواهد شد، نیاز به تأمل بیشتر دارد. مشکل جهان ما از آنجا پیدا شده که دولت‌هایی که می‌خواستند جامعه را براساس دنیای مدرن اداره کنند، متأسفانه در طرح برنامه‌های‌شان ایرادهایی بوده و به‌نوعی شکست می‌خورند. در مقیاس جهانی استعمار، جنگ‌های جهانی، ماشینیسم، کاربرد ویرانگر تکنولوژی و تخریب محیط زیست و نابرابری‌های فاحش، اصرار بر اروپا را مرکز دنیا دیدن و جنگ تمدن‌ها (به جای گفت‌وگوی تمدن‌ها)، تلقی لیبرالیسم به‌مثابه پایان تاریخ، یک‌جانبه‌گرایی و آمریکایی‌سازی فرهنگ جهان به جای داشتن جهانی چند‌فرهنگی و... وجود دارد. اینها به رشد بنیادگرایی، رادیکالیسم دینی و ظهور جریان‌های خشنی مثل القاعده، طالبان و داعش دامن زده‌اند و به بازخیز دین در اشکال مختلف کمک کرده‌اند. اکنون این بیماری نیز اولا خود دولت‌های بزرگ پساصنعتی را گرفتار کرده و ثانیا جنگ سرد چین و آمریکا پیش آمده و جنگ تکنولوژی‌های طرفین و کشاکش‌های چندقطبی شامل آمریکا، اروپا، چین و روسیه و بقیه اوضاع. در نتیجه فکر نمی‌کنم دنیایی دنج داشته باشیم که میل به بازگشت به اسطوره‌ها و باورهای دینی حتی در اشکال افراط‌گرایی در آن به این سادگی فروکش کند. اینها اتفاقا در یک جهان به‌هم‌ریخته بهتر فرصت رشد پیدا می‌کنند. فکر نمی‌کنم اشکال دین‌گرایی به این سادگی کاهش یابد و حتی در پناه تکنولوژی‌های ارتباطی و رسانه‌ای جدید دوباره به شکل‌های مختلف جریان می‌یابد. ما در سده ۱۲۰۰ به طور پی‌در‌پی شاهد شیوع وبا، طاعون و... بودیم، نتیجه شیوع این بیماری‌ها در آن زمان جامعه ایران را به سمت مدرن‌شدن سوق داد؛ یعنی جامعه از این بیماری‌ها به این نتیجه رسید که باید مدرن شود، باید پزشکی جدید و سازمان‌های مدرن داشته باشد و ساختارهای سنتی توانایی اداره جامعه را ندارد. از دل این مسئله بود که در اواخر این سده مشروطه به وجود آمد و بعد از مشروطه هم جنبش نوسازی پدیدار شد. پس وقتی مشکلات وجود دارد، به جای افول دین، درک جدیدی از دین در حال شکل‌گرفتن است. در متن مشروطه‌خواهی هم، عالمان دینی مانند طباطبایی، بهبهانی و در اوج همه اینها «نائینی» بود که کتاب «تنبیه الامة» را نوشت و توضیح داد که مشروطه چیزی خلاف دین نیست و می‌توانیم قانون جدید داشته باشیم و در آموزه‌های دینی‌مان چیزهایی است که موافق مشروطه است. روحانیون زیادی در زمان مشروطه وارد مشروطه‌خواهی شدند و با منبرها و خطابه‌های خود سعی کردند به جامعه توضیح دهند که مشروطه خلاف دین نیست. به استثنای افرادی مانند شیخ فضل‌الله، غالب علما و رهبران دینی و حتی مراجع بزرگی که به مراجع ثلاثه (آخوند خراسانی، عبدالله مازندرانی و میرزا حسین خلیلی‌تهرانی) مشهور بودند، در موافقت مشروطه فتوا دادند. همان‌طور وبا ایران را به سمت امر مدرن سوق داد که سبب ظهور مشروطه و بعدا نوسازی بودیم که در پهلوی، خود را نهادینه کرد. تصور می‌کنم کرونا هم در ایران این تأثیر را خواهد گذاشت و ایران را به سمت یک جامعه پسامدرن هل خواهد داد؛ یعنی اگر وبا به شیوع امر مدرن منجر شد، کرونا هم به شیوع امر پست‌مدرن، پساسکولار و پسامدرن منجر خواهد شد و همان‌طور که مدرنیته ایرانی با دین‌اندیشی نوگرایانه همراه بود، پسامدرن ایرانی هم با دین‌اندیشی پسانوگرایانه و بسیار در‌هم‌ریخته توأم خواهد شد. احتمالاتی که برای جامعه ایران می‌توان تصور کرد و از همین الان هم برخی از آثارش نمایان شده، این است که ایران با شتاب به سمت دنیای مابعد مدرن و مابعد سکولار و پساسکولار پرتاب می‌شود و سوق پیدا می‌کند. می‌توان آثارش را در امر دین هم بررسی کرد. اینجاست که تصور می‌کنم شاهد انواع دین‌داری‌ها یا دین‌گرایی‌های متکثر خواهیم بود، در کنار انواع افکار غیردینی مدرن و پست‌مدرن؛ یعنی رفتار مردم و الگوهای باور‌داشت، الگوهای گرایش، الگوهای عمل دینی و رفتار دینی و فرهنگ دینی هم تحت تأثیر این روند بزرگ قرار خواهد گرفت و تغییراتی در آن رخ خواهد داد.

خبرگزاری ایکنا چندي‌پيش گفت‌و‌گویی با مقصود فراستخواه، استاد و محقق جامعه‌شناسی دین، درباره این موضوع انجام داده که آینده دین‌ورزی با توجه به شرایط ویژه پاندمی کرونا چگونه خواهد شد. گزیده‌ای از پاسخ‌های فراستخواه را در ادامه می‌خوانید:
وقتی بیماری‌ای مانند کووید-۱۹ بشر را در سطح جهان درگیر می‌کند؛ یعنی وقتی وضعیت‌های پیچیده‌ای مانند این بیماری پیش می‌آید، در چنین شرایط پیچیده و بحرانی، ممکن است گرایش انسان به ماورا، به امر معجزه‌آسا، به برخی از رازها و آیین‌ها بیشتر شود. به‌ویژه در جامعه‌ای مانند ایران که در لایه‌های زیرین و ناخودآگاه فرهنگی‌اش یک نوع تقدیرگرایی نهفته است. وقتی مصائبی مانند سیل، بیماری، فقر و بحران به وجود می‌آید که زندگی انسان پریشان می‌شود و درهم می‌شکند، فعال ‌می‌شوند. در چنین شرایطی به تعبیر «اینگلهارت» امنیت حیاتی انسان لطمه می‌بیند. اینگلهارت معتقد است که در چنین وضعیتی فرصت برای بازخیز دین به وجود می‌آید. استعاره خلقت و فکر تقدیر و مانند آن در لایه‌های فرهنگی ما نهفته است، فرصت بازخیز و ظهور پیدا می‌کند و در نتیجه این تصور که با بیماری کووید-۱۹، به این سادگی مناسک دینی خیلی لطمه خواهد دید و دین‌داری تضعیف خواهد شد، نیاز به تأمل بیشتر دارد. مشکل جهان ما از آنجا پیدا شده که دولت‌هایی که می‌خواستند جامعه را براساس دنیای مدرن اداره کنند، متأسفانه در طرح برنامه‌های‌شان ایرادهایی بوده و به‌نوعی شکست می‌خورند. در مقیاس جهانی استعمار، جنگ‌های جهانی، ماشینیسم، کاربرد ویرانگر تکنولوژی و تخریب محیط زیست و نابرابری‌های فاحش، اصرار بر اروپا را مرکز دنیا دیدن و جنگ تمدن‌ها (به جای گفت‌وگوی تمدن‌ها)، تلقی لیبرالیسم به‌مثابه پایان تاریخ، یک‌جانبه‌گرایی و آمریکایی‌سازی فرهنگ جهان به جای داشتن جهانی چند‌فرهنگی و... وجود دارد. اینها به رشد بنیادگرایی، رادیکالیسم دینی و ظهور جریان‌های خشنی مثل القاعده، طالبان و داعش دامن زده‌اند و به بازخیز دین در اشکال مختلف کمک کرده‌اند. اکنون این بیماری نیز اولا خود دولت‌های بزرگ پساصنعتی را گرفتار کرده و ثانیا جنگ سرد چین و آمریکا پیش آمده و جنگ تکنولوژی‌های طرفین و کشاکش‌های چندقطبی شامل آمریکا، اروپا، چین و روسیه و بقیه اوضاع. در نتیجه فکر نمی‌کنم دنیایی دنج داشته باشیم که میل به بازگشت به اسطوره‌ها و باورهای دینی حتی در اشکال افراط‌گرایی در آن به این سادگی فروکش کند. اینها اتفاقا در یک جهان به‌هم‌ریخته بهتر فرصت رشد پیدا می‌کنند. فکر نمی‌کنم اشکال دین‌گرایی به این سادگی کاهش یابد و حتی در پناه تکنولوژی‌های ارتباطی و رسانه‌ای جدید دوباره به شکل‌های مختلف جریان می‌یابد. ما در سده ۱۲۰۰ به طور پی‌در‌پی شاهد شیوع وبا، طاعون و... بودیم، نتیجه شیوع این بیماری‌ها در آن زمان جامعه ایران را به سمت مدرن‌شدن سوق داد؛ یعنی جامعه از این بیماری‌ها به این نتیجه رسید که باید مدرن شود، باید پزشکی جدید و سازمان‌های مدرن داشته باشد و ساختارهای سنتی توانایی اداره جامعه را ندارد. از دل این مسئله بود که در اواخر این سده مشروطه به وجود آمد و بعد از مشروطه هم جنبش نوسازی پدیدار شد. پس وقتی مشکلات وجود دارد، به جای افول دین، درک جدیدی از دین در حال شکل‌گرفتن است. در متن مشروطه‌خواهی هم، عالمان دینی مانند طباطبایی، بهبهانی و در اوج همه اینها «نائینی» بود که کتاب «تنبیه الامة» را نوشت و توضیح داد که مشروطه چیزی خلاف دین نیست و می‌توانیم قانون جدید داشته باشیم و در آموزه‌های دینی‌مان چیزهایی است که موافق مشروطه است. روحانیون زیادی در زمان مشروطه وارد مشروطه‌خواهی شدند و با منبرها و خطابه‌های خود سعی کردند به جامعه توضیح دهند که مشروطه خلاف دین نیست. به استثنای افرادی مانند شیخ فضل‌الله، غالب علما و رهبران دینی و حتی مراجع بزرگی که به مراجع ثلاثه (آخوند خراسانی، عبدالله مازندرانی و میرزا حسین خلیلی‌تهرانی) مشهور بودند، در موافقت مشروطه فتوا دادند. همان‌طور وبا ایران را به سمت امر مدرن سوق داد که سبب ظهور مشروطه و بعدا نوسازی بودیم که در پهلوی، خود را نهادینه کرد. تصور می‌کنم کرونا هم در ایران این تأثیر را خواهد گذاشت و ایران را به سمت یک جامعه پسامدرن هل خواهد داد؛ یعنی اگر وبا به شیوع امر مدرن منجر شد، کرونا هم به شیوع امر پست‌مدرن، پساسکولار و پسامدرن منجر خواهد شد و همان‌طور که مدرنیته ایرانی با دین‌اندیشی نوگرایانه همراه بود، پسامدرن ایرانی هم با دین‌اندیشی پسانوگرایانه و بسیار در‌هم‌ریخته توأم خواهد شد. احتمالاتی که برای جامعه ایران می‌توان تصور کرد و از همین الان هم برخی از آثارش نمایان شده، این است که ایران با شتاب به سمت دنیای مابعد مدرن و مابعد سکولار و پساسکولار پرتاب می‌شود و سوق پیدا می‌کند. می‌توان آثارش را در امر دین هم بررسی کرد. اینجاست که تصور می‌کنم شاهد انواع دین‌داری‌ها یا دین‌گرایی‌های متکثر خواهیم بود، در کنار انواع افکار غیردینی مدرن و پست‌مدرن؛ یعنی رفتار مردم و الگوهای باور‌داشت، الگوهای گرایش، الگوهای عمل دینی و رفتار دینی و فرهنگ دینی هم تحت تأثیر این روند بزرگ قرار خواهد گرفت و تغییراتی در آن رخ خواهد داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.