|

روایتی از خانه دکتر معتمدنژاد پدر علم ارتباطات در شب درگذشتش

اندوه کلمات

پژمان موسوی

چهاردهم آذر بود و بعد از مدت‌ها چشم‌انتظاری، برف، نیمه شمالی تهران را سپیدپوش کرده بود. اما در خانه‌ای در کوچه‌های شمالی تهران همه چیز رنگ سیاه به خود گرفته بود. خانه‌ای که قرار بود از در و دیوار غم اندوهش برای فردا صبحِ روزنامه‌ها آگهی تسلیتی بفرستد و این بار هم به قول فروغ همیشه پیش از آنکه فکر کنی اتفاق افتاد. آگهی تسلیتی با اندوهِ کلماتی همچون کاظم معتمدنژاد از دنیا رفت یا ارتباطات و روزنامه‌نگاری بی‌بزرگ شد. توی راه خانه دکتر معتمدنژاد دایما به این فکر می‌کردم که چطور به‌عنوان عضو کوچکی از کسانی که خودشان را شاگردان استاد می‌دانند، شهر را خبر‌دار کنم و هر بار چیزی در دلم خالی می‌شد و فکرم را به هم می‌ریخت. من روبه‌روی در خانه پدر علم ارتباطات بودم و نمی‌توانستم تصویر غم‌انگیز سال‌های تلخ آخری که بر او رفت را فراموش کنم. روزهایی که سودای تلخ تنهایی از یک‌سو و بی‌حرمتی دریغ‌وار بسیاری از سوی دیگر گلوی نحیف استاد را درهم می‌پیچید لابد. اما حالا دریغ‌ها و افسوس‌ها کاری ازشان برنمی‌آید. حالا باید ایستاد و با صدای بلند توی گوش شهر فریاد کرد: قدردانی‌هایمان بعد از مرگ فایده ندارد. راهش را در پیش ‌گیریم.

فراتر از یک استاد
علی ربیعی . استاد دانشگاه

داشتم در رابطه با استادم دکتر کاظم معتمدنژاد می‌نوشتم، که خبر فوت نلسون ماندلا هم آمد. ماندلا و معتمدنژاد هر دو میراثی از خود به یادگار گذاشته‌اند که سبب می‌شود همواره در بستر زمان زنده باشند. دکتر کاظم معتمدنژاد بنیانگذار یک مکتب، موسس یک دانشکده، پایه‌گذار یک رشته دانشگاهی و خالق کتاب‌ها و مفاهیم بسیاری در علوم ارتباطات اجتماعی است، ثمرات اقدامات او نسل به نسل ادامه خواهد یافت و او در تمامی این دوران‌ها زنده و ماناست. به همین دلیل معتمدنژاد را نمی‌توان یک فرد دانست، ردپای او را می‌توان در تمامی کتاب‌های به تحریر درآمده در حوزه ارتباطات، در تمامی استادان و دانشجویان پرورش‌یافته در این رشته، در تمامی روزنامه‌نگاران و روزنامه‌های منتشرشده در کشور و در همه آنچه که در این حوزه می‌گنجد، دید. معتمدنژاد را به حق پدر ارتباطات ایران می‌خوانند، او آغازگر و هموارکننده راهی است که همه عابران پس از او وامدارش خواهند بود. او فراتر از یک استاد، الگویی تمام عیار برای دانشجویانش نیز به حساب می‌آمد. آرام و محجوب بود و از حاشیه‌ها دوری می‌کرد. گزیده و پرمغز سخن می‌گفت، گوشی شنوا داشت و هرگز ندیدم سخن کسی را قطع کند. اهل مرزبندی و گروه‌بندی نبود، در کلاس‌ها و جلسات با وجود نزدیک‌تربودن بعضی از افراد به او با همه یکسان رفتار می‌کرد. عشق و علاقه‌اش به درس و دانشگاه مثال‌زدنی بود و در عمر پر عزت 79ساله اش هیچ‌گاه از پژوهش و تحقیق دست نکشید. به حق یاد و خاطره استادانی همچون کاظم معتمدنژاد هیچ‌گاه از حافظه دانشگاهی و انسانی این مرز و بوم پاک نخواهد شد و او همیشه در قلب ما زنده است.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
پدر حرفه‌ای همه ما
علی‌اکبر قاضی‌زاده . روزنامه‌نگار و مدرس دانشگاه

دکتر معتمدنژاد فقط استاد علم ارتباطات نبود، ایشان پدر حرفه‌ای همه ما بودند. من نمی‌توانم ابعاد شخصیتی ایشان را در یک جمله توصیف کنم آن‌هم با چنین حالی و در چنین روزی؛ اما عقیده دارم هر کسی که در ایران کار روزنامه‌نگاری می‌کند مستقیم و غیرمستقیم شاگرد ایشان است. ایشان حدود نیم‌قرن یعنی از سال 1342 در کلاس روزنامه‌نگاری تلاش کردند و حتی لحظه‌ای از عمر خود را در این مدت از دغدغه‌های این حرفه غافل نشدند. برای حقوق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری و قانون مطبوعات و نظام صنفی تلاش کردند و لحظه‌ای خود را از این جامعه جدا احساس نکردند. بخشی از شخصیت استاد در تالیف، بخشی در تدریس و بخشی در تعلیم علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاری و جامعه اطلاعاتی گذشت و اما بخش سترگی از عمر ایشان در راه همدلی و همراهی اهل این حرفه گذشت. من در مناسبت فوت ایشان از ته دل امیدوارم که همه شاگردان ایشان ادامه‌دهنده لااقل بخشی از شخصیت ایشان باشند. من هیچ‌وقت یادم نمی‌آید که ایشان در جلسه‌ای، مناسبتی، بزرگداشتی و سخنرانی‌ای که به‌مناسبت علم ارتباطات و روزنامه‌نگاری تدارک دیده می‌شد دعوت شده باشد و ایشان حضور نداشته و آن محفل و حاضران را همراهی نکرده باشند و این یعنی عشق به این حرفه. من به همه اهالی مطبوعات و جامعه دانشگاهی نبود پدر علم ارتباطات را تسلیت می‌گویم.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
خداحافظ همیشه استاد
محمدمهدی فرقانی . استاد دانشگاه

استاد! با سلام: می‌دانی این یادداشت را کی و در چه موقعیتی می‌نویسم؟ ساعت یک بامداد جمعه، 15آذرماه، روزی که گذشت، تهران دلش سخت گرفته بود و مدام می‌بارید. تا ظهر پنجشنبه نه، ‌اما ظهر به بعد من نیز با آسمان تهران گریستم، وقتی خبر رسید که برای همیشه چشم فروبسته‌ای. باور کن استاد، دل من آن لحظه به اندازه همه آسمان تهران گرفت و بغض بی‌امان بر شانه‌های شهر ترکید. در میان قطرات اشک، گویی روز اول مهرماه 1350 موجاموج پیش آمد و بر ساحل خاطره کوبید. همان روز که برای ثبت‌نام در ترم اول دوره لیسانس روزنامه‌نگاری به دانشکده علوم ارتباطات آمده بودم، در سالن طبقه اول گیج‌وگنگ، راه می‌رفتم. ناگهان مردی با گام‌های کوتاه و نگاهی مهربان، مردی به قامت کوچک و به شخصیت سترگ، ‌پیش آمد، سلام کرد و پرسید چه کمکی از دست من بر می‌آید، گفتم برای مصاحبه آمده‌ام. به اتاق مدیر گروه روزنامه‌نگاری در طبقه سوم راهنمایی‌ام کرد و بعد راهش را به طرف طبقه چهارم ادامه داد. آن روز احساس کردم که گرچه در تهران تنهایم، اما کسی هست که می‌توانم به او تکیه کنم. کسی از آنجا عبور می‌کرد، پرسیدم او که بود، گفت دکتر کاظم معتمدنژاد، معاون آموزشی دانشکده، در ترم‌های بعد و سال‌های بعد بیشتر و بیشتر با منش و دانش او آشنا شدم، رفته‌رفته داشت برایم الگو می‌شد، دو سال بعد به کیهان رفتم و او هر بار من را می‌دید از حال‌وهوای روزنامه‌نگاری و از روزگار خودم می‌پرسید و به ادامه راه فرایم می‌خواند. آخر روزنامه‌نگاری را نخستین‌بار در کلاس او آموخته بودم و از او شنیده بودم که جز حقیقت نگویم و جز بر مدار اخلاق حرفه‌ای نچرخم. وقتی چند سال بعد به دعوت او و دکتر نعیم بدیعی- که سرش به سلامت باد- برای تدریس به دانشکده برگشتم و تا امروز، یعنی در تمام این 42سال که چون برق و باد گذشت، کوشیده‌ام چه در کسوت روزنامه‌نگاری و چه در لباس معلمی، درس استاد را آنگونه که او می‌خواست پس بدهم، گرچه نمی‌دانم چه نمره‌ای از او خواهم گرفت. استاد! قرار است صبح شنبه 16آذرماه 92، یک‌بار دیگر به دانشکده بیایی، اما چه آمدنی؟ خدای را، ‌با کدام چشم به استقبالت بیاییم و با کدام دل بدرقه‌ات کنیم؟ نمی‌دانم، فقط امیدوارم خدا یاریمان کند که نبودنت را تاب بیاوریم. استاد! به آنکه همچون 42سال گذشته، از این پس نیز در خشت‌خشت دانشکده، نقش تو را می‌بینیم و در ذره‌ذره هوای آن، بوی تو را به ریه‌ها می‌کشیم. صدای گام‌های ترد و بی‌صدایت، اگر نه بر سنگفرش دانشکده، هر روز در گوش ما خواهد پیچید و مشی را مرام استادی است، که در این زمانه بسی کمیاب است. امیدوارم که چراغ هدایت ما برای ته‌مانده عمر معلمی‌مان باشد. استاد! تو برای من، برای ما و برای همه آنها که حتی دمی با تو محشور بوده‌اند همواره استاد خواهی ماند. گرچه دانشکده و دانشگاه‌ ما از پس هجرت تو در سال 86 همیشه چیزی سترگ کم داشته است، اما شاگردان تو و علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاری ایران، همواره قدردان و مدیون خدمات مردی خواهند بود که به حق پدر علوم ارتباطات ایران لقب گرفته است و این لقب را به بها می‌دهند نه به بهانه.
خداحافظ همیشه استاد!
شاگرد کوچک تو

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تلفیق‌گر تئوری و تجربه
مهرنوش جعفری . مدیرکل سابق مطبوعات و عضو سابق کمیته ملی ارتباطات کمیسیون ملی ارتباطات در ایران

رسانه‌های کشورمان به‌ویژه مطبوعات از دیرباز از پشتوانه اندیشه‌ای، که بتواند زمینه رشد آن و رسیدن به استانداردهای جهانی باشد، محروم بوده‌اند. این درحالی‌ است که جامعه مطبوعاتی ما قابلیت‌ها و شایستگی‌های زیادی برای تبدیل‌شدن به بنگاه اقتصادی خوداتکا و همچنین جهانی‌شدن را دارند. یکی از نیازهای استراتژیک برای جهانی‌شدن مطبوعات، وجود نظریه‌پردازان مجرب در حوزه دانشگاهی است که از قابلیت فکری بالایی برخوردار بوده و با شناخت روندهای جهانی مطبوعات، قادر به ترسیم دورنمای رشد آن بوده و به مسایل و مشکلات بومی جامعه مطبوعات نیز کاملا واقف باشند. پروفسور کاظم معتمدنژاد از نادر شخصیت‌های فکری و دانشگاهی در امور ارتباطات بود که شایستگی کافی در این حوزه را داشت. ایشان با برخورداری از دانش تئوریک و همچنین درک مشکلات مربوط به عقب‌ماندگی تاریخی مطبوعات کشور و داشتن تجربه کافی از چالش‌های بزرگی که از دیرباز بر سر راه رشد و توسعه مطبوعات ما قرار داشته، صادقانه تلاش کردند به توانمندسازی ساخت‌های فکری جامعه مطبوعات و ارتقای امور آموزشی آن، کمک شایانی کنند.
تاثیر نقش ایشان در این راه مرهون خصایل برجسته اخلاقی‌اش نیز بوده است چرا که ایشان با بی‌ادعایی تمام، در حالی‌که از نوادر حوزه مسایل تئوریک و امور حقوق مطبوعات در سطح جهان بودند، با اهل علم، دانشجویان و نیز مسوولان وقت به‌ویژه هنگام شکل‌گیری معاونت تازه تاسیس مطبوعات در دولت جناب آقای خاتمی و نیز در دوره اصلاحات از هر کوششی برای ارتقای سطح علمی و حرفه‌ای مطبوعات دریغ نکردند. همین‌طور هنگامی‌که کمیته ملی ارتباطات کمیسیون ملی یونسکو توسط مهندس امین‌زاده پایه‌گذاری شد، از ارکان فکری این کمیته برای پیشبرد اهداف ملی ارتباطات رسانه‌ای در سازمان یونسکو بودند. وی در این رابطه، از طریق ارایه به دیدگاه‌های خلاقانه خود، طرح‌های بدیعی از سوی ایران در مجمع جهانی یونسکو مطرح و پی‌گرفتند که منجر به تصویب تعدادی از آنها شد. به دیدگاه‌های ایشان در این مجامع به‌دلیل وجهه علمی و شخصیت متین و مقبولشان همواره به‌دیده احترام نگریسته می‌شد، به ‌نحوی که قطعنامه‌های مهمی حاوی نگرش‌های مترقی که منافع ملی جهان سوم یا در حال توسعه را مدنظر داشت، از طریق کمیته ملی ارتباطات کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در مجمع دوسالانه این سازمان در پاریس به تصویب رسید که تشکیل مرکز مطالعات ارتباطات در آسیای میانه در دهه 70 شمسی از آن جمله بود. بی‌شک تربیت شاگردان زبده و آگاه توسط این استاد، با درک اهداف و نیات ملی ایشان با تلاش مضاعف صورت گرفته، ضایعه فقدان ایشان را جبران خواهند کرد اما پیدایش شخصیتی که افق رشد و توسعه مطبوعات را فراتر از مرزهای جغرافیایی ترسیم می‌کرد چیزی نیست که به‌آسانی قابل‌جبران باشد. اکنون با روی کار آمدن دولتی که منتخب ملت است، این امید شکل گرفته که پیوند دانشگاه با جامعه مطبوعات بار دیگر احیا شود و امکان باروری مطبوعات با پشتوانه فکری و نظری دانشگاه فراهم گردد. مرحوم دکتر معتمدنژاد بی‌تردید یک شخصیت ملی محسوب می‌شود که تاریخ مطبوعات او را همیشه به‌عنوان پدر ارتباطات و نظریه‌پرداز در توسعه مطبوعات در سطح ملی و جهان سوم و در حال توسعه، در یاد خود نگاه خواهد داشت. خدایش رحمت کند.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
هرگز دنبال قدرت نبود
محمد سلطانی‌فر . استاد دانشگاه

آنچه ما می‌توانیم از دکتر معتمدنژاد بیاموزیم این وجه از شخصت ایشان است که به هیچ‌وجه در هیچ دولتی به دنبال قدرت و پست اجرایی نبودند. هیچ‌گاه حاضر نبودند جایگاه بلندمرتبه آکادمیک خود را با مشاغل مدیریتی و اجرایی خدشه‌دار کنند و این پست و مقام‌ها را به اهلش سپرده بودند. شاید همین ویژگی ایشان نشان‌دهنده ماهیت نقد و نقادی علم است و ایشان با کردارشان خواستند بگویند اگر قرار باشد عالم ارتباطات در دولت‌ها حضور داشته باشد دیگر فضای نقد در جامعه بسته می‌شود. دکتر معتمدنژاد با وجود نزدیکی فکری عقیدتی به چند دولت هیچ‌گاه پست و مقام‌های دولتی را قبول نکرد چراکه نمی‌خواست فضای نقد بر جامعه با محدودیت مواجه شود و به همگان این پیام را دهد که شرط اول روزنامه‌نگاری آزادی است و این مهم‌ترین پیام زندگی استاد به رهروان راه خود است. نکته دیگر در زندگی استاد این است که ایشان در قبل و بعد از انقلاب این امکان را داشت که در خارج از کشور و در بهترین دانشگاه‌ها بماند اما او این کار را نکرد و با وجود همه مشکلات به کشور بازگشت و در ایران خدمت کرد. این همان راهی است که پروفسور معتمدنژاد همواره آن را دنبال می‌کرد: وطن و حب وطن بسیار عزیز است حتی به بهای همه سختی‌ها. روحش شاد و یادش پررهرو باد.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
نقش پررنگ در توسعه علم ارتباطات
اعظم راوردراد . عضو هیات علمی دانشکده علوم‌اجتماعی دانشگاه تهران

همیشه اعتقاد داشته و دارم که دانشمندان روی شانه‌های همدیگر ایستاده‌اند. اما با شنیدن خبر درگذشت پدر علوم ارتباطات ایران، آقای دکتر معتمدنژاد گزاره دیگری در ذهنم به این اعتقاد اضافه شد. آن‌هم این بود که بعضی از این دانشمندان قدشان از بقیه خیلی بلندتر است.
آنها نقش پررنگ‌تری در شکل‌گیری و توسعه علم دارند. دکتر معتمدنژاد حتی پس از بازنشستگی رسمی نیز نقش مهمی در تولید و توسعه علم ارتباطات داشت و هرگز در این راه از پای ننشست.
امروز به‌مدد تلاش‌های استادانی چون دکتر معتمدنژاد، رشته ارتباطات در ایران دارای استادان بزرگ و برجسته‌ای است که در توسعه این علم نقش فعال و مهمی دارند.
اما جایگاه پدر علوم ارتباطات جایگاه شایسته‌ای است که تنها برازنده بلندقدترین دانشمندی است که دانشمندان امروز ایران روی شانه‌های سترگش ایستاده‌اند. استادان امروز ارتباطات در ایران یا به‌طور مستقیم در کلاس‌های درس یا به‌طور غیرمستقیم از طریق مطالعه آثار، شاگردی او را تجربه کرده‌اند. یادش گرامی و روحش شاد باد.
چهاردهم آذر بود و بعد از مدت‌ها چشم‌انتظاری، برف، نیمه شمالی تهران را سپیدپوش کرده بود. اما در خانه‌ای در کوچه‌های شمالی تهران همه چیز رنگ سیاه به خود گرفته بود. خانه‌ای که قرار بود از در و دیوار غم اندوهش برای فردا صبحِ روزنامه‌ها آگهی تسلیتی بفرستد و این بار هم به قول فروغ همیشه پیش از آنکه فکر کنی اتفاق افتاد. آگهی تسلیتی با اندوهِ کلماتی همچون کاظم معتمدنژاد از دنیا رفت یا ارتباطات و روزنامه‌نگاری بی‌بزرگ شد. توی راه خانه دکتر معتمدنژاد دایما به این فکر می‌کردم که چطور به‌عنوان عضو کوچکی از کسانی که خودشان را شاگردان استاد می‌دانند، شهر را خبر‌دار کنم و هر بار چیزی در دلم خالی می‌شد و فکرم را به هم می‌ریخت. من روبه‌روی در خانه پدر علم ارتباطات بودم و نمی‌توانستم تصویر غم‌انگیز سال‌های تلخ آخری که بر او رفت را فراموش کنم. روزهایی که سودای تلخ تنهایی از یک‌سو و بی‌حرمتی دریغ‌وار بسیاری از سوی دیگر گلوی نحیف استاد را درهم می‌پیچید لابد. اما حالا دریغ‌ها و افسوس‌ها کاری ازشان برنمی‌آید. حالا باید ایستاد و با صدای بلند توی گوش شهر فریاد کرد: قدردانی‌هایمان بعد از مرگ فایده ندارد. راهش را در پیش ‌گیریم.

فراتر از یک استاد
علی ربیعی . استاد دانشگاه

داشتم در رابطه با استادم دکتر کاظم معتمدنژاد می‌نوشتم، که خبر فوت نلسون ماندلا هم آمد. ماندلا و معتمدنژاد هر دو میراثی از خود به یادگار گذاشته‌اند که سبب می‌شود همواره در بستر زمان زنده باشند. دکتر کاظم معتمدنژاد بنیانگذار یک مکتب، موسس یک دانشکده، پایه‌گذار یک رشته دانشگاهی و خالق کتاب‌ها و مفاهیم بسیاری در علوم ارتباطات اجتماعی است، ثمرات اقدامات او نسل به نسل ادامه خواهد یافت و او در تمامی این دوران‌ها زنده و ماناست. به همین دلیل معتمدنژاد را نمی‌توان یک فرد دانست، ردپای او را می‌توان در تمامی کتاب‌های به تحریر درآمده در حوزه ارتباطات، در تمامی استادان و دانشجویان پرورش‌یافته در این رشته، در تمامی روزنامه‌نگاران و روزنامه‌های منتشرشده در کشور و در همه آنچه که در این حوزه می‌گنجد، دید. معتمدنژاد را به حق پدر ارتباطات ایران می‌خوانند، او آغازگر و هموارکننده راهی است که همه عابران پس از او وامدارش خواهند بود. او فراتر از یک استاد، الگویی تمام عیار برای دانشجویانش نیز به حساب می‌آمد. آرام و محجوب بود و از حاشیه‌ها دوری می‌کرد. گزیده و پرمغز سخن می‌گفت، گوشی شنوا داشت و هرگز ندیدم سخن کسی را قطع کند. اهل مرزبندی و گروه‌بندی نبود، در کلاس‌ها و جلسات با وجود نزدیک‌تربودن بعضی از افراد به او با همه یکسان رفتار می‌کرد. عشق و علاقه‌اش به درس و دانشگاه مثال‌زدنی بود و در عمر پر عزت 79ساله اش هیچ‌گاه از پژوهش و تحقیق دست نکشید. به حق یاد و خاطره استادانی همچون کاظم معتمدنژاد هیچ‌گاه از حافظه دانشگاهی و انسانی این مرز و بوم پاک نخواهد شد و او همیشه در قلب ما زنده است.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
پدر حرفه‌ای همه ما
علی‌اکبر قاضی‌زاده . روزنامه‌نگار و مدرس دانشگاه

دکتر معتمدنژاد فقط استاد علم ارتباطات نبود، ایشان پدر حرفه‌ای همه ما بودند. من نمی‌توانم ابعاد شخصیتی ایشان را در یک جمله توصیف کنم آن‌هم با چنین حالی و در چنین روزی؛ اما عقیده دارم هر کسی که در ایران کار روزنامه‌نگاری می‌کند مستقیم و غیرمستقیم شاگرد ایشان است. ایشان حدود نیم‌قرن یعنی از سال 1342 در کلاس روزنامه‌نگاری تلاش کردند و حتی لحظه‌ای از عمر خود را در این مدت از دغدغه‌های این حرفه غافل نشدند. برای حقوق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری و قانون مطبوعات و نظام صنفی تلاش کردند و لحظه‌ای خود را از این جامعه جدا احساس نکردند. بخشی از شخصیت استاد در تالیف، بخشی در تدریس و بخشی در تعلیم علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاری و جامعه اطلاعاتی گذشت و اما بخش سترگی از عمر ایشان در راه همدلی و همراهی اهل این حرفه گذشت. من در مناسبت فوت ایشان از ته دل امیدوارم که همه شاگردان ایشان ادامه‌دهنده لااقل بخشی از شخصیت ایشان باشند. من هیچ‌وقت یادم نمی‌آید که ایشان در جلسه‌ای، مناسبتی، بزرگداشتی و سخنرانی‌ای که به‌مناسبت علم ارتباطات و روزنامه‌نگاری تدارک دیده می‌شد دعوت شده باشد و ایشان حضور نداشته و آن محفل و حاضران را همراهی نکرده باشند و این یعنی عشق به این حرفه. من به همه اهالی مطبوعات و جامعه دانشگاهی نبود پدر علم ارتباطات را تسلیت می‌گویم.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
خداحافظ همیشه استاد
محمدمهدی فرقانی . استاد دانشگاه

استاد! با سلام: می‌دانی این یادداشت را کی و در چه موقعیتی می‌نویسم؟ ساعت یک بامداد جمعه، 15آذرماه، روزی که گذشت، تهران دلش سخت گرفته بود و مدام می‌بارید. تا ظهر پنجشنبه نه، ‌اما ظهر به بعد من نیز با آسمان تهران گریستم، وقتی خبر رسید که برای همیشه چشم فروبسته‌ای. باور کن استاد، دل من آن لحظه به اندازه همه آسمان تهران گرفت و بغض بی‌امان بر شانه‌های شهر ترکید. در میان قطرات اشک، گویی روز اول مهرماه 1350 موجاموج پیش آمد و بر ساحل خاطره کوبید. همان روز که برای ثبت‌نام در ترم اول دوره لیسانس روزنامه‌نگاری به دانشکده علوم ارتباطات آمده بودم، در سالن طبقه اول گیج‌وگنگ، راه می‌رفتم. ناگهان مردی با گام‌های کوتاه و نگاهی مهربان، مردی به قامت کوچک و به شخصیت سترگ، ‌پیش آمد، سلام کرد و پرسید چه کمکی از دست من بر می‌آید، گفتم برای مصاحبه آمده‌ام. به اتاق مدیر گروه روزنامه‌نگاری در طبقه سوم راهنمایی‌ام کرد و بعد راهش را به طرف طبقه چهارم ادامه داد. آن روز احساس کردم که گرچه در تهران تنهایم، اما کسی هست که می‌توانم به او تکیه کنم. کسی از آنجا عبور می‌کرد، پرسیدم او که بود، گفت دکتر کاظم معتمدنژاد، معاون آموزشی دانشکده، در ترم‌های بعد و سال‌های بعد بیشتر و بیشتر با منش و دانش او آشنا شدم، رفته‌رفته داشت برایم الگو می‌شد، دو سال بعد به کیهان رفتم و او هر بار من را می‌دید از حال‌وهوای روزنامه‌نگاری و از روزگار خودم می‌پرسید و به ادامه راه فرایم می‌خواند. آخر روزنامه‌نگاری را نخستین‌بار در کلاس او آموخته بودم و از او شنیده بودم که جز حقیقت نگویم و جز بر مدار اخلاق حرفه‌ای نچرخم. وقتی چند سال بعد به دعوت او و دکتر نعیم بدیعی- که سرش به سلامت باد- برای تدریس به دانشکده برگشتم و تا امروز، یعنی در تمام این 42سال که چون برق و باد گذشت، کوشیده‌ام چه در کسوت روزنامه‌نگاری و چه در لباس معلمی، درس استاد را آنگونه که او می‌خواست پس بدهم، گرچه نمی‌دانم چه نمره‌ای از او خواهم گرفت. استاد! قرار است صبح شنبه 16آذرماه 92، یک‌بار دیگر به دانشکده بیایی، اما چه آمدنی؟ خدای را، ‌با کدام چشم به استقبالت بیاییم و با کدام دل بدرقه‌ات کنیم؟ نمی‌دانم، فقط امیدوارم خدا یاریمان کند که نبودنت را تاب بیاوریم. استاد! به آنکه همچون 42سال گذشته، از این پس نیز در خشت‌خشت دانشکده، نقش تو را می‌بینیم و در ذره‌ذره هوای آن، بوی تو را به ریه‌ها می‌کشیم. صدای گام‌های ترد و بی‌صدایت، اگر نه بر سنگفرش دانشکده، هر روز در گوش ما خواهد پیچید و مشی را مرام استادی است، که در این زمانه بسی کمیاب است. امیدوارم که چراغ هدایت ما برای ته‌مانده عمر معلمی‌مان باشد. استاد! تو برای من، برای ما و برای همه آنها که حتی دمی با تو محشور بوده‌اند همواره استاد خواهی ماند. گرچه دانشکده و دانشگاه‌ ما از پس هجرت تو در سال 86 همیشه چیزی سترگ کم داشته است، اما شاگردان تو و علوم ارتباطات و روزنامه‌نگاری ایران، همواره قدردان و مدیون خدمات مردی خواهند بود که به حق پدر علوم ارتباطات ایران لقب گرفته است و این لقب را به بها می‌دهند نه به بهانه.
خداحافظ همیشه استاد!
شاگرد کوچک تو

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تلفیق‌گر تئوری و تجربه
مهرنوش جعفری . مدیرکل سابق مطبوعات و عضو سابق کمیته ملی ارتباطات کمیسیون ملی ارتباطات در ایران

رسانه‌های کشورمان به‌ویژه مطبوعات از دیرباز از پشتوانه اندیشه‌ای، که بتواند زمینه رشد آن و رسیدن به استانداردهای جهانی باشد، محروم بوده‌اند. این درحالی‌ است که جامعه مطبوعاتی ما قابلیت‌ها و شایستگی‌های زیادی برای تبدیل‌شدن به بنگاه اقتصادی خوداتکا و همچنین جهانی‌شدن را دارند. یکی از نیازهای استراتژیک برای جهانی‌شدن مطبوعات، وجود نظریه‌پردازان مجرب در حوزه دانشگاهی است که از قابلیت فکری بالایی برخوردار بوده و با شناخت روندهای جهانی مطبوعات، قادر به ترسیم دورنمای رشد آن بوده و به مسایل و مشکلات بومی جامعه مطبوعات نیز کاملا واقف باشند. پروفسور کاظم معتمدنژاد از نادر شخصیت‌های فکری و دانشگاهی در امور ارتباطات بود که شایستگی کافی در این حوزه را داشت. ایشان با برخورداری از دانش تئوریک و همچنین درک مشکلات مربوط به عقب‌ماندگی تاریخی مطبوعات کشور و داشتن تجربه کافی از چالش‌های بزرگی که از دیرباز بر سر راه رشد و توسعه مطبوعات ما قرار داشته، صادقانه تلاش کردند به توانمندسازی ساخت‌های فکری جامعه مطبوعات و ارتقای امور آموزشی آن، کمک شایانی کنند.
تاثیر نقش ایشان در این راه مرهون خصایل برجسته اخلاقی‌اش نیز بوده است چرا که ایشان با بی‌ادعایی تمام، در حالی‌که از نوادر حوزه مسایل تئوریک و امور حقوق مطبوعات در سطح جهان بودند، با اهل علم، دانشجویان و نیز مسوولان وقت به‌ویژه هنگام شکل‌گیری معاونت تازه تاسیس مطبوعات در دولت جناب آقای خاتمی و نیز در دوره اصلاحات از هر کوششی برای ارتقای سطح علمی و حرفه‌ای مطبوعات دریغ نکردند. همین‌طور هنگامی‌که کمیته ملی ارتباطات کمیسیون ملی یونسکو توسط مهندس امین‌زاده پایه‌گذاری شد، از ارکان فکری این کمیته برای پیشبرد اهداف ملی ارتباطات رسانه‌ای در سازمان یونسکو بودند. وی در این رابطه، از طریق ارایه به دیدگاه‌های خلاقانه خود، طرح‌های بدیعی از سوی ایران در مجمع جهانی یونسکو مطرح و پی‌گرفتند که منجر به تصویب تعدادی از آنها شد. به دیدگاه‌های ایشان در این مجامع به‌دلیل وجهه علمی و شخصیت متین و مقبولشان همواره به‌دیده احترام نگریسته می‌شد، به ‌نحوی که قطعنامه‌های مهمی حاوی نگرش‌های مترقی که منافع ملی جهان سوم یا در حال توسعه را مدنظر داشت، از طریق کمیته ملی ارتباطات کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در مجمع دوسالانه این سازمان در پاریس به تصویب رسید که تشکیل مرکز مطالعات ارتباطات در آسیای میانه در دهه 70 شمسی از آن جمله بود. بی‌شک تربیت شاگردان زبده و آگاه توسط این استاد، با درک اهداف و نیات ملی ایشان با تلاش مضاعف صورت گرفته، ضایعه فقدان ایشان را جبران خواهند کرد اما پیدایش شخصیتی که افق رشد و توسعه مطبوعات را فراتر از مرزهای جغرافیایی ترسیم می‌کرد چیزی نیست که به‌آسانی قابل‌جبران باشد. اکنون با روی کار آمدن دولتی که منتخب ملت است، این امید شکل گرفته که پیوند دانشگاه با جامعه مطبوعات بار دیگر احیا شود و امکان باروری مطبوعات با پشتوانه فکری و نظری دانشگاه فراهم گردد. مرحوم دکتر معتمدنژاد بی‌تردید یک شخصیت ملی محسوب می‌شود که تاریخ مطبوعات او را همیشه به‌عنوان پدر ارتباطات و نظریه‌پرداز در توسعه مطبوعات در سطح ملی و جهان سوم و در حال توسعه، در یاد خود نگاه خواهد داشت. خدایش رحمت کند.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
هرگز دنبال قدرت نبود
محمد سلطانی‌فر . استاد دانشگاه

آنچه ما می‌توانیم از دکتر معتمدنژاد بیاموزیم این وجه از شخصت ایشان است که به هیچ‌وجه در هیچ دولتی به دنبال قدرت و پست اجرایی نبودند. هیچ‌گاه حاضر نبودند جایگاه بلندمرتبه آکادمیک خود را با مشاغل مدیریتی و اجرایی خدشه‌دار کنند و این پست و مقام‌ها را به اهلش سپرده بودند. شاید همین ویژگی ایشان نشان‌دهنده ماهیت نقد و نقادی علم است و ایشان با کردارشان خواستند بگویند اگر قرار باشد عالم ارتباطات در دولت‌ها حضور داشته باشد دیگر فضای نقد در جامعه بسته می‌شود. دکتر معتمدنژاد با وجود نزدیکی فکری عقیدتی به چند دولت هیچ‌گاه پست و مقام‌های دولتی را قبول نکرد چراکه نمی‌خواست فضای نقد بر جامعه با محدودیت مواجه شود و به همگان این پیام را دهد که شرط اول روزنامه‌نگاری آزادی است و این مهم‌ترین پیام زندگی استاد به رهروان راه خود است. نکته دیگر در زندگی استاد این است که ایشان در قبل و بعد از انقلاب این امکان را داشت که در خارج از کشور و در بهترین دانشگاه‌ها بماند اما او این کار را نکرد و با وجود همه مشکلات به کشور بازگشت و در ایران خدمت کرد. این همان راهی است که پروفسور معتمدنژاد همواره آن را دنبال می‌کرد: وطن و حب وطن بسیار عزیز است حتی به بهای همه سختی‌ها. روحش شاد و یادش پررهرو باد.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
نقش پررنگ در توسعه علم ارتباطات
اعظم راوردراد . عضو هیات علمی دانشکده علوم‌اجتماعی دانشگاه تهران

همیشه اعتقاد داشته و دارم که دانشمندان روی شانه‌های همدیگر ایستاده‌اند. اما با شنیدن خبر درگذشت پدر علوم ارتباطات ایران، آقای دکتر معتمدنژاد گزاره دیگری در ذهنم به این اعتقاد اضافه شد. آن‌هم این بود که بعضی از این دانشمندان قدشان از بقیه خیلی بلندتر است.
آنها نقش پررنگ‌تری در شکل‌گیری و توسعه علم دارند. دکتر معتمدنژاد حتی پس از بازنشستگی رسمی نیز نقش مهمی در تولید و توسعه علم ارتباطات داشت و هرگز در این راه از پای ننشست.
امروز به‌مدد تلاش‌های استادانی چون دکتر معتمدنژاد، رشته ارتباطات در ایران دارای استادان بزرگ و برجسته‌ای است که در توسعه این علم نقش فعال و مهمی دارند.
اما جایگاه پدر علوم ارتباطات جایگاه شایسته‌ای است که تنها برازنده بلندقدترین دانشمندی است که دانشمندان امروز ایران روی شانه‌های سترگش ایستاده‌اند. استادان امروز ارتباطات در ایران یا به‌طور مستقیم در کلاس‌های درس یا به‌طور غیرمستقیم از طریق مطالعه آثار، شاگردی او را تجربه کرده‌اند. یادش گرامی و روحش شاد باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.