|

سم، اعتراض و قدرت پوتین

جان مک‌ لاگلین. معاون سابق مدیر سیا

اعتراضات در بلاروس و مسمومیت «الکسی ناوالنی»، مخالف سرشناس کرملین، توسط آنچه پزشکان آلمانی عامل عصبی «نووی‌چوک» عنوان کرده‌اند، از تمایل «ولادیمیر پوتین»، رئیس‌جمهوری روسیه، برای جلوگیری از ایجاد چالش‌هایی جدی‌تر برای کنترل و رژیم تحت کنترل او حکایت می‌کند.

تقریبا مسلم است که هیچ ردی از اثر‌ انگشت پوتین هرگز در مسمومیت ناوالنی با نووی‌چوک یافت نمی‌شود (به‌ویژه که این همان دارویی است که برای مسموم‌کردن «سرگئی اسکریپال» جاسوس کا‌گ‌ب و دخترش در بریتانیا در سال 2018 استفاده شد)؛ به این دلیل که وقتی سرویس‌های امنیتی و نزدیک‌ترین حامیان او به نیازها و خواسته‌های رئیس‌جمهوری روسیه آگاهی دارند و می‌دانند که چه چیزی پوتین را خشنود می‌کند، دیگر لزومی ندارد که رهبر اقتدارگرای روسیه دستور مستقیم دهد یا برگه‌ای را امضا کند. آنها کار خود را همان‌طور‌که پوتین می‌خواهد، انجام می‌دهند.
کاملا مطمئنم آنچه در جریان است، نسخه روسی آن چیزی است که در دوران حکومت رایش سوم «تلاش برای خشنودی پیشوا» نامیده می‌شد. در آن دوران هم لازم نبود هیتلر همیشه چیزی را مستقیم سفارش دهد یا بخش‌نامه و برگه‌ای را امضا کند؛ دژخیمان هیتلر همیشه اطرافش بودند و آنچه پیشوا را خوشحال می‌کرد، مشاهده می‌کردند و می‌دانستند بدون ترس از انتقاد و با اطمینان از دریافت یک نگاه تأیید‌آمیز، چه کاری می‌توانند بکنند و باید انجام دهند؛ بنابراین به احتمال زیاد مسموم‌کنندگان ناوالنی هم در حال «تلاش برای خشنودی پوتین» بودند.
ناوالنی یکی از سرسخت‌ترین مخالفان پوتین و حزب او، «روسیه متحد» است. او سال 2011 در مخالفت با این حزب، آن را «حزب کلاهبرداران و دروغ‌گویان» نامید. ناوالنی در همان سال به شکل‌گیری اعتراض‌هایی گسترده و بی‌سابقه علیه بروز تقلب در انتخابات از سوی حکومت روسیه کمک کرد.
ناوالنی، متحدان و نزدیکان پوتین را در انتخابات‌ها به چالش کشیده است. در سال 2013 او نامزد انتخابات شهرداری مسکو شد و بر اساس ادعای کمیسیون انتخابات، تنها 27 درصد آرا را به دست آورد. این آمار با واکنش تند ناوالنی و تأکید او بر وقوع تقلب در انتخابات روبه‌رو شد.
از طرف دیگر، ناوالنی در سال‌های اخیر مؤثرتر از هر مخالف دیگر پوتین، رسانه‌های اجتماعی را علیه او و حکومتش بسیج کرده است و این رژیم نتوانسته بود با زندانی‌کردن یا حملات فیزیکی صدای ناوالنی را خاموش کند. آنچه بر سر ناوالنی آمد، به تحولات بلاروس هم مرتبط می‌شود؛ چرا‌که آنچه در بلاروس علیه حکومت «الكساندر لوکاشنکو»، متحد مسکو، در حال رخ‌دادن است، پوتین را بیش از امروز نسبت به صداهای مخالف و منتقد حساس می‌کند. بلاروس خلاف بیشتر کشورهای منطقه، از نظر فرهنگی، زبانی و اجتماعی بسیار به روسیه شباهت دارد -اساسا آینه روسیه پوتین است- به‌طوری‌که هرگونه پیشرفت و تلاش به سمت جامعه‌ای بازتر و مخالفت با اقتدارگرایی در بلاروس می‌تواند باعث تحریک بیشتر مردم روسیه برای دستیابی به این خواسته‌های دموکراتیک شود.
چنین عواملی بود که پوتین را برای ایجاد بی‌ثباتی و تفرقه در اوکراین هم ترغیب کرد؛ بزرگ‌ترین کشور اسلاو غیرروسی منطقه که اکثریت روس‌ها آن را به‌طور یکپارچه به سرزمین اصلی روسیه مرتبط می‌دانند.
انگیزه دیگر پوتین برای مداخله در اوکراین و بلاروس، نگرانی روسیه از حرکت این دو کشور به سمت غرب بود. این موضوع درباره اوکراین بسیار جدی‌تر بود و این کشور آن زمان که پوتین جنگ در شرق اوکراین را راه انداخت، با اتحادیه اروپا درباره توافق همکاری‌های دو‌جانبه مذاکره می‌کرد.
بلاروس چنین وضعیتی ندارد و با وجود لوکاشنکو در رأس قدرت هرگز از حلقه متحدان پوتین خارج نشده است؛ اما نگرانی مسکو این است که در صورت سقوط لوکاشنکو، انتخابات جدیدی در بلاروس برگزار می‌شود و این کشور به‌دنبال تدوین قانون اساسی تازه‌ای خواهد بود و این موضوع در بلندمدت می‌تواند بلاروس را به اتحادیه اروپا و غرب نزدیک‌تر کند. در چنین مرحله‌ای تمایل این کشور به عضویت در ناتو هم قابل ‌تصور و جدی خواهد شد و چنین خواسته‌ای با استقبال لتونی، لیتوانی و لهستان، کشورهای هم‌جوار بلاروس که عضو ناتو هستند، روبه‌رو خواهد شد و در صورت تحقق این امر، بلاروس پس از لتونی، لیتوانی، استونی، نروژ و لهستان، ششمین کشور عضو ناتو خواهد شد که مرز مشترک با روسیه دارد. در کنار تمام این مسائل باید نگرانی داخلی پوتین را هم در نظر گرفت. اعتراض‌ها علیه پوتین در داخل روسیه و به‌ویژه در خاور دور شدت گرفته و مردم در واکنش به برکناری یک مقام محبوب از سوی حکومت، خشمگین شده‌اند.
محبوبیت پوتین در نظرسنجی‌ها هم کاهشی چشمگیر داشته و از
85 درصد در پنج سال گذشته، به 59 درصد در بهار 2020 رسیده است و تنها 10 درصد نسل جوان روسیه که عمدتا 18 تا 24 سال دارند، گفته‌اند به رئیس‌جمهور روسیه اعتماد دارند.
تأثیر پوتین بر بلاروس
با تضعیف قدرت لوکاشنکو، پوتین به مهم‌ترین بازیگر در بلاروس تبدیل شده است. او هر آنچه لازم است انجام می‌دهد تا اطمینان حاصل کند که بلاروس به جامعه‌ای تبدیل نخواهد شد که روس‌ها به آن غبطه بخورند. پوتین برای استفاده از ارتش روسیه در بلاروس هم دستش کمی بسته است و این نگرانی را دارد که با مداخله نظامی آشکار در بلاروس، غرب تحریم‌های خود علیه مسکو را گسترش دهد؛ بنابراین آنچه احتمال می‌رود این است که نفوذ پوتین بر نهادهای حکومت بلاروس از طریق سرویس امنیتی روسیه افزایش یابد تا از این طریق اطمینان حاصل شود که اتخاذ سیاست‌ها و حتی صدور بیانیه‌ها در مینسک (پایتخت بلاروس) با تأیید کرملین انجام شود.
تجربه نشان داده که پوتین همیشه اقدامات خود را از سوی نیروهایی انجام می‌دهد که ظاهرا هیچ پوشش و نماد مشخصی ندارند. در کریمه هم او برای کمک به سرکوب اعتراضات به عوامل نفوذی خود در این منطقه تکیه کرد و موفق شد. بسیار بعید است که تلاش روسیه برای اعمال نفوذ بیشتر بر بلاروس با مقاومت سرویس امنیتی این کشور روبه‌رو شود؛ چرا‌که آنها به‌خوبی می‌دانند ادامه حضورشان در قدرت به حفظ این ساز‌و‌کار استبدادی در بلاروس بستگی دارد.
در‌حالی‌که پوتین از لوکاشنکو پشتیبانی خواهد کرد، اما اگر لازم باشد او در عرض یک دقیقه می‌تواند با برداشتن چتر حمایتی خود، لوکاشنکو را قربانی کند و این امر زمانی رخ خواهد داد که رئیس‌جمهوری روسیه به این نتیجه برسد که برای حفط ثبات و آرامش مورد نظر بدون فروپاشی حکومت، لازم است که لوکاشنکو از قدرت کنار برود.
مقام‌های روسی در‌حال‌حاضر به‌طور غیرمستقیم از نوعی رفراندوم و انتخابات جدید در بلاروس حمایت کرده‌اند و در‌صورتی‌که آنها به این نتیجه برسند که تنها راه جلوگیری از به‌قدرت‌رسیدن اپوزیسیون بلاروس، برگزاری انتخابات جدید است، بدون تردید برای آن برنامه‌ریزی خواهند کرد. در انجام چنین امری قطعا، ماهیت غیرمتمرکز اپوزیسیون به مسکو کمک خواهد کرد. با وجود اشتیاق، پافشاری و شجاعت مخالفان رژیم لوکاشنکو، به نظر نمی‌رسد که همه آنها درباره یک رهبر برای جنبش اعتراضی خود توافق داشته باشند. در‌حال‌حاضر «سوویتانا تسیخانوسکایا»، رقیب انتخاباتی لوکاشنکو که نتیجه اعلام‌شده را رد کرده و در‌حال‌حاضر در لیتوانی به سر می‌برد، شاخص‌ترین فرد در میان مخالفان دیکتاتور بلاروس به شمار می‌آید.
درباره آنچه مخالفان می‌خواهند، اتفاق‌نظر وجود ندارد و در‌حال‌حاضر پررنگ‌ترین خواسته آنها خلاص‌شدن از شر لوکاشنکو است و هیچ‌کدام نگاه بلندمدت‌تری نسبت به اهداف آینده بدون لوکاشنکو، آزادی زندانیان سیاسی یا انتخابات جدید ندارند.
«تسیخانوسکایا» در آخرین اظهارات خود حاضر نشده هیچ‌گونه حمایتی را از غرب خواستار شود و هنوز هم هیچ موضعی علیه روسیه اتخاذ نکرده است. شاید اصلی‌ترین دلیل این باشد که نه‌تنها روابط نزدیکی میان مردم روسیه و بلاروس وجود دارد، بلکه بلاروس نیازهای خود در بخش انرژی را از روسیه وارد می‌کند و این امر سهمی قابل توجه در تولید ناخالص داخلی بلاروس دارد.
در نهایت وقتی پوتین از بالای شانه‌های خود به نخبگان روسی هوادار خود می‌نگرد، حتما باعث تعجب او خواهد شد اگر با توجه به آنچه این روزها در بلاروس می‌گذرد، آنها فکر دیگری غیر از حمایت از تغییرات اعمال‌شده در قانون اساسی روسیه و حضور او در قدرت تا سال 2036 داشته باشند. شاید هم فکر دیگری در سر آنها باشد و این یک دلیل دیگر برای پوتین است تا راهی برای پایان صلح‌آمیز اعتراض‌ها در بلاروس، با لوکاشنکو یا بدون او پیدا کند.

اعتراضات در بلاروس و مسمومیت «الکسی ناوالنی»، مخالف سرشناس کرملین، توسط آنچه پزشکان آلمانی عامل عصبی «نووی‌چوک» عنوان کرده‌اند، از تمایل «ولادیمیر پوتین»، رئیس‌جمهوری روسیه، برای جلوگیری از ایجاد چالش‌هایی جدی‌تر برای کنترل و رژیم تحت کنترل او حکایت می‌کند.

تقریبا مسلم است که هیچ ردی از اثر‌ انگشت پوتین هرگز در مسمومیت ناوالنی با نووی‌چوک یافت نمی‌شود (به‌ویژه که این همان دارویی است که برای مسموم‌کردن «سرگئی اسکریپال» جاسوس کا‌گ‌ب و دخترش در بریتانیا در سال 2018 استفاده شد)؛ به این دلیل که وقتی سرویس‌های امنیتی و نزدیک‌ترین حامیان او به نیازها و خواسته‌های رئیس‌جمهوری روسیه آگاهی دارند و می‌دانند که چه چیزی پوتین را خشنود می‌کند، دیگر لزومی ندارد که رهبر اقتدارگرای روسیه دستور مستقیم دهد یا برگه‌ای را امضا کند. آنها کار خود را همان‌طور‌که پوتین می‌خواهد، انجام می‌دهند.
کاملا مطمئنم آنچه در جریان است، نسخه روسی آن چیزی است که در دوران حکومت رایش سوم «تلاش برای خشنودی پیشوا» نامیده می‌شد. در آن دوران هم لازم نبود هیتلر همیشه چیزی را مستقیم سفارش دهد یا بخش‌نامه و برگه‌ای را امضا کند؛ دژخیمان هیتلر همیشه اطرافش بودند و آنچه پیشوا را خوشحال می‌کرد، مشاهده می‌کردند و می‌دانستند بدون ترس از انتقاد و با اطمینان از دریافت یک نگاه تأیید‌آمیز، چه کاری می‌توانند بکنند و باید انجام دهند؛ بنابراین به احتمال زیاد مسموم‌کنندگان ناوالنی هم در حال «تلاش برای خشنودی پوتین» بودند.
ناوالنی یکی از سرسخت‌ترین مخالفان پوتین و حزب او، «روسیه متحد» است. او سال 2011 در مخالفت با این حزب، آن را «حزب کلاهبرداران و دروغ‌گویان» نامید. ناوالنی در همان سال به شکل‌گیری اعتراض‌هایی گسترده و بی‌سابقه علیه بروز تقلب در انتخابات از سوی حکومت روسیه کمک کرد.
ناوالنی، متحدان و نزدیکان پوتین را در انتخابات‌ها به چالش کشیده است. در سال 2013 او نامزد انتخابات شهرداری مسکو شد و بر اساس ادعای کمیسیون انتخابات، تنها 27 درصد آرا را به دست آورد. این آمار با واکنش تند ناوالنی و تأکید او بر وقوع تقلب در انتخابات روبه‌رو شد.
از طرف دیگر، ناوالنی در سال‌های اخیر مؤثرتر از هر مخالف دیگر پوتین، رسانه‌های اجتماعی را علیه او و حکومتش بسیج کرده است و این رژیم نتوانسته بود با زندانی‌کردن یا حملات فیزیکی صدای ناوالنی را خاموش کند. آنچه بر سر ناوالنی آمد، به تحولات بلاروس هم مرتبط می‌شود؛ چرا‌که آنچه در بلاروس علیه حکومت «الكساندر لوکاشنکو»، متحد مسکو، در حال رخ‌دادن است، پوتین را بیش از امروز نسبت به صداهای مخالف و منتقد حساس می‌کند. بلاروس خلاف بیشتر کشورهای منطقه، از نظر فرهنگی، زبانی و اجتماعی بسیار به روسیه شباهت دارد -اساسا آینه روسیه پوتین است- به‌طوری‌که هرگونه پیشرفت و تلاش به سمت جامعه‌ای بازتر و مخالفت با اقتدارگرایی در بلاروس می‌تواند باعث تحریک بیشتر مردم روسیه برای دستیابی به این خواسته‌های دموکراتیک شود.
چنین عواملی بود که پوتین را برای ایجاد بی‌ثباتی و تفرقه در اوکراین هم ترغیب کرد؛ بزرگ‌ترین کشور اسلاو غیرروسی منطقه که اکثریت روس‌ها آن را به‌طور یکپارچه به سرزمین اصلی روسیه مرتبط می‌دانند.
انگیزه دیگر پوتین برای مداخله در اوکراین و بلاروس، نگرانی روسیه از حرکت این دو کشور به سمت غرب بود. این موضوع درباره اوکراین بسیار جدی‌تر بود و این کشور آن زمان که پوتین جنگ در شرق اوکراین را راه انداخت، با اتحادیه اروپا درباره توافق همکاری‌های دو‌جانبه مذاکره می‌کرد.
بلاروس چنین وضعیتی ندارد و با وجود لوکاشنکو در رأس قدرت هرگز از حلقه متحدان پوتین خارج نشده است؛ اما نگرانی مسکو این است که در صورت سقوط لوکاشنکو، انتخابات جدیدی در بلاروس برگزار می‌شود و این کشور به‌دنبال تدوین قانون اساسی تازه‌ای خواهد بود و این موضوع در بلندمدت می‌تواند بلاروس را به اتحادیه اروپا و غرب نزدیک‌تر کند. در چنین مرحله‌ای تمایل این کشور به عضویت در ناتو هم قابل ‌تصور و جدی خواهد شد و چنین خواسته‌ای با استقبال لتونی، لیتوانی و لهستان، کشورهای هم‌جوار بلاروس که عضو ناتو هستند، روبه‌رو خواهد شد و در صورت تحقق این امر، بلاروس پس از لتونی، لیتوانی، استونی، نروژ و لهستان، ششمین کشور عضو ناتو خواهد شد که مرز مشترک با روسیه دارد. در کنار تمام این مسائل باید نگرانی داخلی پوتین را هم در نظر گرفت. اعتراض‌ها علیه پوتین در داخل روسیه و به‌ویژه در خاور دور شدت گرفته و مردم در واکنش به برکناری یک مقام محبوب از سوی حکومت، خشمگین شده‌اند.
محبوبیت پوتین در نظرسنجی‌ها هم کاهشی چشمگیر داشته و از
85 درصد در پنج سال گذشته، به 59 درصد در بهار 2020 رسیده است و تنها 10 درصد نسل جوان روسیه که عمدتا 18 تا 24 سال دارند، گفته‌اند به رئیس‌جمهور روسیه اعتماد دارند.
تأثیر پوتین بر بلاروس
با تضعیف قدرت لوکاشنکو، پوتین به مهم‌ترین بازیگر در بلاروس تبدیل شده است. او هر آنچه لازم است انجام می‌دهد تا اطمینان حاصل کند که بلاروس به جامعه‌ای تبدیل نخواهد شد که روس‌ها به آن غبطه بخورند. پوتین برای استفاده از ارتش روسیه در بلاروس هم دستش کمی بسته است و این نگرانی را دارد که با مداخله نظامی آشکار در بلاروس، غرب تحریم‌های خود علیه مسکو را گسترش دهد؛ بنابراین آنچه احتمال می‌رود این است که نفوذ پوتین بر نهادهای حکومت بلاروس از طریق سرویس امنیتی روسیه افزایش یابد تا از این طریق اطمینان حاصل شود که اتخاذ سیاست‌ها و حتی صدور بیانیه‌ها در مینسک (پایتخت بلاروس) با تأیید کرملین انجام شود.
تجربه نشان داده که پوتین همیشه اقدامات خود را از سوی نیروهایی انجام می‌دهد که ظاهرا هیچ پوشش و نماد مشخصی ندارند. در کریمه هم او برای کمک به سرکوب اعتراضات به عوامل نفوذی خود در این منطقه تکیه کرد و موفق شد. بسیار بعید است که تلاش روسیه برای اعمال نفوذ بیشتر بر بلاروس با مقاومت سرویس امنیتی این کشور روبه‌رو شود؛ چرا‌که آنها به‌خوبی می‌دانند ادامه حضورشان در قدرت به حفظ این ساز‌و‌کار استبدادی در بلاروس بستگی دارد.
در‌حالی‌که پوتین از لوکاشنکو پشتیبانی خواهد کرد، اما اگر لازم باشد او در عرض یک دقیقه می‌تواند با برداشتن چتر حمایتی خود، لوکاشنکو را قربانی کند و این امر زمانی رخ خواهد داد که رئیس‌جمهوری روسیه به این نتیجه برسد که برای حفط ثبات و آرامش مورد نظر بدون فروپاشی حکومت، لازم است که لوکاشنکو از قدرت کنار برود.
مقام‌های روسی در‌حال‌حاضر به‌طور غیرمستقیم از نوعی رفراندوم و انتخابات جدید در بلاروس حمایت کرده‌اند و در‌صورتی‌که آنها به این نتیجه برسند که تنها راه جلوگیری از به‌قدرت‌رسیدن اپوزیسیون بلاروس، برگزاری انتخابات جدید است، بدون تردید برای آن برنامه‌ریزی خواهند کرد. در انجام چنین امری قطعا، ماهیت غیرمتمرکز اپوزیسیون به مسکو کمک خواهد کرد. با وجود اشتیاق، پافشاری و شجاعت مخالفان رژیم لوکاشنکو، به نظر نمی‌رسد که همه آنها درباره یک رهبر برای جنبش اعتراضی خود توافق داشته باشند. در‌حال‌حاضر «سوویتانا تسیخانوسکایا»، رقیب انتخاباتی لوکاشنکو که نتیجه اعلام‌شده را رد کرده و در‌حال‌حاضر در لیتوانی به سر می‌برد، شاخص‌ترین فرد در میان مخالفان دیکتاتور بلاروس به شمار می‌آید.
درباره آنچه مخالفان می‌خواهند، اتفاق‌نظر وجود ندارد و در‌حال‌حاضر پررنگ‌ترین خواسته آنها خلاص‌شدن از شر لوکاشنکو است و هیچ‌کدام نگاه بلندمدت‌تری نسبت به اهداف آینده بدون لوکاشنکو، آزادی زندانیان سیاسی یا انتخابات جدید ندارند.
«تسیخانوسکایا» در آخرین اظهارات خود حاضر نشده هیچ‌گونه حمایتی را از غرب خواستار شود و هنوز هم هیچ موضعی علیه روسیه اتخاذ نکرده است. شاید اصلی‌ترین دلیل این باشد که نه‌تنها روابط نزدیکی میان مردم روسیه و بلاروس وجود دارد، بلکه بلاروس نیازهای خود در بخش انرژی را از روسیه وارد می‌کند و این امر سهمی قابل توجه در تولید ناخالص داخلی بلاروس دارد.
در نهایت وقتی پوتین از بالای شانه‌های خود به نخبگان روسی هوادار خود می‌نگرد، حتما باعث تعجب او خواهد شد اگر با توجه به آنچه این روزها در بلاروس می‌گذرد، آنها فکر دیگری غیر از حمایت از تغییرات اعمال‌شده در قانون اساسی روسیه و حضور او در قدرت تا سال 2036 داشته باشند. شاید هم فکر دیگری در سر آنها باشد و این یک دلیل دیگر برای پوتین است تا راهی برای پایان صلح‌آمیز اعتراض‌ها در بلاروس، با لوکاشنکو یا بدون او پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.