تنمندی در هنر خیابانی
عبدالرحمن نجلرحیم. مغزپژوه
حتما در اخبار هفته گذشته شنیدهاید که بنکسی، هنرمند خیاباننگار معروف، از درآمد خود از راه فروش کارهای هنری روی دیوار شهرها، برای نجات پناهندگان آفریقایی آواره در مدیترانه یک کشتی از فرانسه خریده است. نام این کشتی را هم لوئیس میشل گذاشته که یادی است از آنارشیست بنام فرانسوی لوئیس میشل؛ زنی که در انقلاب قرن نوزدهم و دوران کمون فرانسه، فعال سیاسی بوده است. بنکسی، هنرمند مخفی ولی پرآوازهای است که ثروتی را که از راه فروش کارهایش به دست میآورد، در راه اهداف بشردوستانه و خیرخواهانه خود خرج میکند. او از ۱۸سالگی در شهر بریستول انگلیس دور از چشم پلیس به دیوارنگاری گرافیتی مشغول بود. دیوارنگاری بدون اجازه مقامات جرم محسوب میشود. در آن دوران، شبی که از ترس دستگیری پلیس یکبار پشت بشکه آشغالدانی قایم شده بود، چشمش به استنسیلنوشته روی بشکه میافتد و این فکر در مغزش جرقه میزند که برای سرعتبخشیدن به دیوارنگاری و گیرنیفتادن در دست پلیس، از استنسیل استفاده کند. این میل به دیوارنویسی برای انتقال احساسات در غلیان شورشی مغز چنان در بدن بنکسی جریان داشت که عملا هنر برای او معادلی جز جرم نداشت؛ زیرا به این طریق او میتوانست احساسات اعتراضی خود را مستقیما با همشهریان خود شریک شود. او به این باور بود که هنر نقاشی نباید بهصورت اموال خصوصی ثروتمندان درآید و تنها در گالریهای خاص خرید و فروش شود. طرحهای بنکسی با استنسیل که گاه نمایشهای کاریکاتورگونه و تمسخرآمیز دارد، حاوی مضمونهای طنزآلود تلخ و سیاهی است که اغلب در مذمت و نقد سرمایهداری، ازجمله مصرفگرایی، جنگ، فقر، ریاکاری، حرص و طمع، ناسیونالیسم، آلودگی محیط زیست، سرکوب، خفقان و استثمار هستند. درعینحال در کارهای بنکسی، تمهای انساندوستانه و احساسات همدلانه با اکثریت مردم گرفتار موج میزند. مبارزه بنکسی با مظاهر نظام سرمایهداری موجود تنها تمرد از قوانین بازی در بازار هنر نقاشی نبود، بلکه او پس از بهشهرترسیدن و بالارفتن قیمت کارهایش، باید خود را با مبارزهای سختتر آماده کند؛ مبارزه برای خریدهنشدن از طرف نظام سرمایهداری؛ زیرا با خریدهشدن بلافاصله کارهایش از طرف بازار سرمایه، ارزش اجتماعی و سیاسی خود را از دست میدادند و تبدیل به شیء هنری مجرد و قابل معاملهای میشدند. برای مثال، یکی از نقاشیهای خیابانی او بهنام دختری با بادکنک که در سال ۲۰۰۲ در خیابان گریتایسترن لندن نقاشی شده بود، برای فروش به گالری ساتبی لندن رسید؛ بنکسی مخفیانه دستگاه کاغذخوردکنی را طوری در تابلو جاسازی کرد که پس از زدن آخرین چکش برای فروش یکمیلیونو300وچند هزاردلاری تابلو، بخشی از تابلو جلوی چشمان همه حاضران رشتهرشته شد و فقط بخش بادکنک قرمز تابلو باقی ماند. بنکسی در اینستاگرام خود از قول پیکاسو مینویسد: «میل به نابودی خود میلی خلاقانه است» یا مینویسد: «تا مبادا که آثارم به حراج گذاشته شود». اما چهبسا همین حادثه بینظیر که طنز تلخ انتقادی بنکسی را درباره پیوند پول و سرمایه با اثر هنری به همراه داشت، بازار هنر را برای بالاتربردن قیمت اثر جریتر کرد و موجی از انتقاد را متوجه اقدام بنکسی در دامنزدن به شهرت و در نتیجه سرازیرشدن پول به طرف اثر هنری نیمهمعدومشده کرد. اما نمیتوان تأکید نکرد که هنر گرافیتی خیابانی، هنری اعتراضی و اغلب اجتماعی- سیاسی است و سالانه فقط در لندن چیزی حدود صد میلیون پوند خرج پاککردن دیوارها از طرف مقامات حکومتی میشود. در کنار صنعت ضدگرافیتی مولتیمیلیونی، بازار سود و سرمایه دیگری هم فعال است که ارزش آثار هنری گرافیتی روی دیوارها را ارزیابی و آثار قابل فروش را با مادههای جدید همچون «پرسپکس» یا «پلکسیگلاس» حفظ میکند تا بهموقع برداشته و در حراجی بازار هنر فروخته شوند. در موارد بسیاری این عمل نیز یعنی کندن آثار هنری از بدن شهر، با اعتراضات زیادی از طرف انجمنهای شهر و مردم روبهرو میشود. اما اغلب بهانه چنین است که اهمیت این آثار روی دیوار در داخل شهر شناخته نمیشود و باید در موزها و گالریها نگهداری شوند. اما درواقع این هنرهای خیابانی برای مردم محله و شهر با بافت خاص آفریده شدهاند و از طریق ادراک عاطفی ناآگاهانه در تجربیات زیسته مردم محل به تنمندی و معنا میرسند. شاید معنای هنر خیابانی نشئتگرفته از همین رابطه تنگاتگ ادراک عاطفی تنمندانه مردم با اثر باشد که به نوعی به وجه غیربازنمایانه هنر توجه دارد و زیباییشناسی ایهامآلود آن را زاده این ارتباط عاطفی بدنها به واسطه کار هنری میداند. در بسیاری از موارد، در مناطق شهری محروم، حضور این نقاشیها و گرافیتیهای دیواری نوعی گروهدرمانی برای تسکین آلام و ضربههای عاطفی ناشی از نابرابریهای موجود در زیر پوست شهر است. محرومکردن ساکنان این محلههای شهری از این آثار، با پاککردنشان یا فروختنشان به حراجیها در بازار هنر، محرومکردن مردم از احساس عاطفی بدنمند با یکدیگر از طریق ایهام موجود در این آثار نقاشی روی دیوار است که باعث گسترش زیستجهان افراد در محیط زیست میشود. زیباییشناسی عاطفی چیزی فراتر از بازنمایی هنری است. هنر ابراز عاطفه بدنی برای برقراری ارتباط با بدن دیگری است. هنر تجربهای بدنی است برای احساسکردن جهان از طریق دیگری. شاید نقاشیهای دیواری با تعریفی که هنرمندان کنشگر اجتماعی مانند بنکسی دارند، ما را به نظریه مرلو پونتی، فیلسوف فرانسوی، نزدیک کند که هنرمند بدن- سوژه خود را به جهان قرض میدهد که ایهامی غنی از تجربیات پیشآگاهانه خود را ابراز کند تا مخاطب به جهانی تازهتر دست یابد. به نظر مرلو پونتی، نقاش با قلممو و رنگ خود فکر میکند و یک موسیقیدان با ساز خود. ابزار هنری همچون عصای مرد کوری است که ادراک بدنی را برای ابراز عاطفی حافظه پنهان در بدن گسترش میدهد. برای مرلو پونتی، کار هنری نشانه وحدت فیزیکی و ذهنی ادراک عاطفی بدن است. کنش بدنی برای ابراز عاطفه غیرقابلافتراق از ادراک عاطفی ابرازشدنی است؛ بنابراین کار هنری قابل جداشدن از ادراک عاطفی بدن نیست. بدن در دیالوگ دائمی پیشآگاهانه با زیستجهان مشترک با بدنهای دیگر است و در این میان، جایی برای بازنمایی ذهنی جداگانه جهان باقی نمیماند. مرلو پونتی میگوید فردی که یک دستش را از دست داده ولی هنوز در خیالش فکر میکند آن را دارد (فانتوم)، نشانه این است که قبل از اینکه ما از بدن خود بازنمایی خاصی داشته باشیم، بدن با ماست و در تجربه زیسته ما حضوری پنهان اما راهگشا دارد و کنشهای ما را هدایت میکند؛ بنابراین ایهام در هنر نتیجه وجود ایهام در بدنمندی ما بدون حضور آگاهانه و عالمانه ماست. جالب است که برای من طرحهای کاریکاتورگونه و حاوی طنز تلخ گزنده قبل از انقلاب اردشیر محصص (۱۳۱۷ ـ ۱۳۸۷) که این روزها سالگرد تولد اوست، در بافت مقالات روزنامه و مجلات بهمراتب تکاندهندهتر، مؤثرتر و داری ایهام هنری بیشتری بودند تا زمانی که در مجموعهای جداگانه چاپ میشدند؛ همانطور که آثار هنری خیابانی وقتی در گالری به نمایش درمیآیند، تأثیر عمیق عاطفی خود را از دست میدهند. محصص میگفت به طرحهای کاریکاتورگونهاش راهرفتن و دویدن یاد داده است. محصص خود و بدنش را در بدن کاریکاتورهای خود در حال دویدن میدید. او میگفت چاقی و لاغری شیطانکهایی که میکشد، بستگی به رژیم غذایی خودش دارد. شاید در این جملات محصص یکبار دیگر تعریفی از بدنمندی هنر پیدا کنیم که مستقیم با بدن عاطفی مخاطب ارتباط پیدا میکند و نیاز به بازنمایی ندارد.
حتما در اخبار هفته گذشته شنیدهاید که بنکسی، هنرمند خیاباننگار معروف، از درآمد خود از راه فروش کارهای هنری روی دیوار شهرها، برای نجات پناهندگان آفریقایی آواره در مدیترانه یک کشتی از فرانسه خریده است. نام این کشتی را هم لوئیس میشل گذاشته که یادی است از آنارشیست بنام فرانسوی لوئیس میشل؛ زنی که در انقلاب قرن نوزدهم و دوران کمون فرانسه، فعال سیاسی بوده است. بنکسی، هنرمند مخفی ولی پرآوازهای است که ثروتی را که از راه فروش کارهایش به دست میآورد، در راه اهداف بشردوستانه و خیرخواهانه خود خرج میکند. او از ۱۸سالگی در شهر بریستول انگلیس دور از چشم پلیس به دیوارنگاری گرافیتی مشغول بود. دیوارنگاری بدون اجازه مقامات جرم محسوب میشود. در آن دوران، شبی که از ترس دستگیری پلیس یکبار پشت بشکه آشغالدانی قایم شده بود، چشمش به استنسیلنوشته روی بشکه میافتد و این فکر در مغزش جرقه میزند که برای سرعتبخشیدن به دیوارنگاری و گیرنیفتادن در دست پلیس، از استنسیل استفاده کند. این میل به دیوارنویسی برای انتقال احساسات در غلیان شورشی مغز چنان در بدن بنکسی جریان داشت که عملا هنر برای او معادلی جز جرم نداشت؛ زیرا به این طریق او میتوانست احساسات اعتراضی خود را مستقیما با همشهریان خود شریک شود. او به این باور بود که هنر نقاشی نباید بهصورت اموال خصوصی ثروتمندان درآید و تنها در گالریهای خاص خرید و فروش شود. طرحهای بنکسی با استنسیل که گاه نمایشهای کاریکاتورگونه و تمسخرآمیز دارد، حاوی مضمونهای طنزآلود تلخ و سیاهی است که اغلب در مذمت و نقد سرمایهداری، ازجمله مصرفگرایی، جنگ، فقر، ریاکاری، حرص و طمع، ناسیونالیسم، آلودگی محیط زیست، سرکوب، خفقان و استثمار هستند. درعینحال در کارهای بنکسی، تمهای انساندوستانه و احساسات همدلانه با اکثریت مردم گرفتار موج میزند. مبارزه بنکسی با مظاهر نظام سرمایهداری موجود تنها تمرد از قوانین بازی در بازار هنر نقاشی نبود، بلکه او پس از بهشهرترسیدن و بالارفتن قیمت کارهایش، باید خود را با مبارزهای سختتر آماده کند؛ مبارزه برای خریدهنشدن از طرف نظام سرمایهداری؛ زیرا با خریدهشدن بلافاصله کارهایش از طرف بازار سرمایه، ارزش اجتماعی و سیاسی خود را از دست میدادند و تبدیل به شیء هنری مجرد و قابل معاملهای میشدند. برای مثال، یکی از نقاشیهای خیابانی او بهنام دختری با بادکنک که در سال ۲۰۰۲ در خیابان گریتایسترن لندن نقاشی شده بود، برای فروش به گالری ساتبی لندن رسید؛ بنکسی مخفیانه دستگاه کاغذخوردکنی را طوری در تابلو جاسازی کرد که پس از زدن آخرین چکش برای فروش یکمیلیونو300وچند هزاردلاری تابلو، بخشی از تابلو جلوی چشمان همه حاضران رشتهرشته شد و فقط بخش بادکنک قرمز تابلو باقی ماند. بنکسی در اینستاگرام خود از قول پیکاسو مینویسد: «میل به نابودی خود میلی خلاقانه است» یا مینویسد: «تا مبادا که آثارم به حراج گذاشته شود». اما چهبسا همین حادثه بینظیر که طنز تلخ انتقادی بنکسی را درباره پیوند پول و سرمایه با اثر هنری به همراه داشت، بازار هنر را برای بالاتربردن قیمت اثر جریتر کرد و موجی از انتقاد را متوجه اقدام بنکسی در دامنزدن به شهرت و در نتیجه سرازیرشدن پول به طرف اثر هنری نیمهمعدومشده کرد. اما نمیتوان تأکید نکرد که هنر گرافیتی خیابانی، هنری اعتراضی و اغلب اجتماعی- سیاسی است و سالانه فقط در لندن چیزی حدود صد میلیون پوند خرج پاککردن دیوارها از طرف مقامات حکومتی میشود. در کنار صنعت ضدگرافیتی مولتیمیلیونی، بازار سود و سرمایه دیگری هم فعال است که ارزش آثار هنری گرافیتی روی دیوارها را ارزیابی و آثار قابل فروش را با مادههای جدید همچون «پرسپکس» یا «پلکسیگلاس» حفظ میکند تا بهموقع برداشته و در حراجی بازار هنر فروخته شوند. در موارد بسیاری این عمل نیز یعنی کندن آثار هنری از بدن شهر، با اعتراضات زیادی از طرف انجمنهای شهر و مردم روبهرو میشود. اما اغلب بهانه چنین است که اهمیت این آثار روی دیوار در داخل شهر شناخته نمیشود و باید در موزها و گالریها نگهداری شوند. اما درواقع این هنرهای خیابانی برای مردم محله و شهر با بافت خاص آفریده شدهاند و از طریق ادراک عاطفی ناآگاهانه در تجربیات زیسته مردم محل به تنمندی و معنا میرسند. شاید معنای هنر خیابانی نشئتگرفته از همین رابطه تنگاتگ ادراک عاطفی تنمندانه مردم با اثر باشد که به نوعی به وجه غیربازنمایانه هنر توجه دارد و زیباییشناسی ایهامآلود آن را زاده این ارتباط عاطفی بدنها به واسطه کار هنری میداند. در بسیاری از موارد، در مناطق شهری محروم، حضور این نقاشیها و گرافیتیهای دیواری نوعی گروهدرمانی برای تسکین آلام و ضربههای عاطفی ناشی از نابرابریهای موجود در زیر پوست شهر است. محرومکردن ساکنان این محلههای شهری از این آثار، با پاککردنشان یا فروختنشان به حراجیها در بازار هنر، محرومکردن مردم از احساس عاطفی بدنمند با یکدیگر از طریق ایهام موجود در این آثار نقاشی روی دیوار است که باعث گسترش زیستجهان افراد در محیط زیست میشود. زیباییشناسی عاطفی چیزی فراتر از بازنمایی هنری است. هنر ابراز عاطفه بدنی برای برقراری ارتباط با بدن دیگری است. هنر تجربهای بدنی است برای احساسکردن جهان از طریق دیگری. شاید نقاشیهای دیواری با تعریفی که هنرمندان کنشگر اجتماعی مانند بنکسی دارند، ما را به نظریه مرلو پونتی، فیلسوف فرانسوی، نزدیک کند که هنرمند بدن- سوژه خود را به جهان قرض میدهد که ایهامی غنی از تجربیات پیشآگاهانه خود را ابراز کند تا مخاطب به جهانی تازهتر دست یابد. به نظر مرلو پونتی، نقاش با قلممو و رنگ خود فکر میکند و یک موسیقیدان با ساز خود. ابزار هنری همچون عصای مرد کوری است که ادراک بدنی را برای ابراز عاطفی حافظه پنهان در بدن گسترش میدهد. برای مرلو پونتی، کار هنری نشانه وحدت فیزیکی و ذهنی ادراک عاطفی بدن است. کنش بدنی برای ابراز عاطفه غیرقابلافتراق از ادراک عاطفی ابرازشدنی است؛ بنابراین کار هنری قابل جداشدن از ادراک عاطفی بدن نیست. بدن در دیالوگ دائمی پیشآگاهانه با زیستجهان مشترک با بدنهای دیگر است و در این میان، جایی برای بازنمایی ذهنی جداگانه جهان باقی نمیماند. مرلو پونتی میگوید فردی که یک دستش را از دست داده ولی هنوز در خیالش فکر میکند آن را دارد (فانتوم)، نشانه این است که قبل از اینکه ما از بدن خود بازنمایی خاصی داشته باشیم، بدن با ماست و در تجربه زیسته ما حضوری پنهان اما راهگشا دارد و کنشهای ما را هدایت میکند؛ بنابراین ایهام در هنر نتیجه وجود ایهام در بدنمندی ما بدون حضور آگاهانه و عالمانه ماست. جالب است که برای من طرحهای کاریکاتورگونه و حاوی طنز تلخ گزنده قبل از انقلاب اردشیر محصص (۱۳۱۷ ـ ۱۳۸۷) که این روزها سالگرد تولد اوست، در بافت مقالات روزنامه و مجلات بهمراتب تکاندهندهتر، مؤثرتر و داری ایهام هنری بیشتری بودند تا زمانی که در مجموعهای جداگانه چاپ میشدند؛ همانطور که آثار هنری خیابانی وقتی در گالری به نمایش درمیآیند، تأثیر عمیق عاطفی خود را از دست میدهند. محصص میگفت به طرحهای کاریکاتورگونهاش راهرفتن و دویدن یاد داده است. محصص خود و بدنش را در بدن کاریکاتورهای خود در حال دویدن میدید. او میگفت چاقی و لاغری شیطانکهایی که میکشد، بستگی به رژیم غذایی خودش دارد. شاید در این جملات محصص یکبار دیگر تعریفی از بدنمندی هنر پیدا کنیم که مستقیم با بدن عاطفی مخاطب ارتباط پیدا میکند و نیاز به بازنمایی ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.