انتشار 3 ترجمه همزمان از آخرين كتاب اسلاوي ژيژك درباره كرونا
باید زيستنی بسيار شكنندهتر را بياموزيم
حدودا شش ماه از شیوع بیماری همهگیر کووید19 میگذرد. این ویروس بزرگترین بحران بعد از جنگ جهانی دوم را در چهار گوشه دنیا رقم زد، جان انسانهای زیادی را گرفت، باعث بیکاری و فقر و گرسنگی در بخش بزرگی از جمعیت کره زمین شد، به افسردگی و مشکلات روانی دامن زد و هر روز با خبری جدید همگان را شگفتزده کرد. از آن زمان موج دوم و سوم کرونا فرارسیده و شرق و غرب هر دو در کنترل و مهار بیماری عاجز نشان دادند. آمار مرگومیر ناشی از ویروس کرونا که در روزهای اول با بهت و ترس دنبال میشد، دیگر عادی شده و به مرز یك میلیون نفر نزدیك میشود. اکثر دانشمندان و سیاستمداران با وجود خبرهایی مبنی بر ساخت واکسن از ادامه این بیماری تا دستکم یکی، دو سال آینده خبر میدهند. افزایش نژادپرستی و نظامیگری، بحران بیسابقه در اقتصاد سرمایهداری، نقش جهانیسازی در گسترش و شیوع بیماری، اجبار به تجدیدنظر در سیاستهای اجتماعی دولتهای نئولیبرال، اقتدارگرایی و لاپوشانی اخبار در کشورهای شرقی و ناتوانی و آمار بالای مرگومیر در کشورهای غربی، تجدیدنظر در رابطه با محیط زیست و حیاتوحش، نقش رسانههای جدید در افزایش توأمان آگاهی و اضطراب، نقش
اخبار جعلی، تئوری توطئه و... همه از موارد مرتبط با كرونا بودند. کرونا همچنین بسیاری از بنیانهای مذهبی و اخلاقی و فلسفی انسان را مورد پرسش قرار داد. در طول این مدت انبوهی بحث و مقاله از سوی متفكران علوم انسانی مطرح و در رسانهها منتشر شد. فلاسفه مهمی ازجمله اسلاوی ژیژك، آلن بدیو، جورجو آگامبن، ژان لوک نانسی، آلنکا زوپانچیچ، جودیت باتلر، تونی نگری و بسیاری دیگر مقالاتی در این زمینه نوشتند که اکثر آنها به فارسی نیز ترجمه شد. پركارتر از همه اسلاوی ژیژک، فیلسوف نامآشنای اسلونیایی بود که اضطراریبودن وضعیت را بیش و پیش از همه تشخیص داد. بهزعم او اگر «فلسفه» را نامی برای سمتگیری اصلیمان در زندگی بدانیم، از این پس ناچار خواهیم بود یك انقلاب فلسفی راستین را از سر بگذرانیم. ژیژک اولین مقالهاش را در روزهای ابتدایی شیوع جهانی کرونا در تاریخ هشتم اسفند 98 با عنوان «ویروس کرونا ضربه «کیل بیلی» به سرمایهداری است و میتواند منجر به بازآفرینی کمونیسم شود» منتشر کرد و سپس بهصورت سلسلهوار هر چند روز یکبار مقالهای جدید ارائه داد. در شرایطی که هنوز تحلیلی جامع درباره کرونا انجام نشده بود، این مقالات در رسانههای
مختلف بازنشر و مطالعه شد. در نهایت این مقالات را در كتابی كمحجم در
10 فصل با افزودن یك مقدمه و ضمیمه و تغییراتی اندك در محتوای مقالات در تاریخ پنجم فروردین 99 منتشر كرد. ژیژک در ایران نیز فیلسوفی بسیار شناختهشده است و مقالات او درباره كرونا با ترجمههای مختلف در سایتها و روزنامهها و خبرگزاریهای مختلف منتشر شد. بعد از انتشار كتاب نیز طبق انتظار مسابقهای بر سر ترجمه این اثر درگرفت و به فاصلهای کوتاه سه ترجمه از این کتاب حدودا صدصفحهای روانه بازار نشر ایران شد. «عالمگیر! كووید19 جهان را تكان میدهد»، «پاندمی، كرونا دنیا را تكان میدهد» و «هراس جهانی، كووید19 جهان را میلرزاند» عنوان سه ترجمه از كتاب ژیژكاند كه به ترتیب در نشر صدای معاصر، شبخیز و نقد فرهنگ منتشر شدهاند. خبر ترجمه چهارمی هم از این كتاب در خبرگزاریها آمد كه هنوز منتشر نشده است.
ژیژک در این كتاب به سبکوسیاق همیشگی خود و با استفاده از تمثیلهای موجود در فرهنگ عامه و سینما و ادبیات به تحلیل جنبههای مختلف فلسفی، جامعهشناختی و روانشناختی بحران بیماری همهگیر میپردازد و با درنظرگرفتن شرایط موجود در نظام سرمایهداری تلاش میكند امکانات محتمل پیشرو را برای مواجهه و پشتسرگذاشتن این بحران بررسی كند. او در این کتاب نیز مانند دیگر آثار خود دلبستگی به ایدههای متافیزیكی هگل، نظرات روانكاوانه لكان و دیالكتیك ماركسیستی دارد و از طریق آمیزش آنها سعی میکند برخی از بدیهیات ایدئولوژی غالب را به چالش كشد. بهزعم ژیژك در زمانی كه محبتآمیزترین كار ما، دورماندن از شخص مورد علاقهمان است، در زمانی كه دولتهایی كه به كاهش بیرحمانه هزینههای خدماتی و رفاهی دولتی معروفاند، یكباره میتوانند تریلیاردها دلار را از غیب حاضر كنند و در زمانی كه دستمالتوالت حكم كیمیا مییابد، تنها مانع سقوط به ورطه بربریت جهانی، ابداع شكل تازهای از كمونیسم است. حتی اگر سرانجام زندگی به چیزی شبیه وضعیت عادی بازگردد، این وضعیت عادی، همان وضعیت عادی پیش از شیوع بیماری نخواهد بود و اموری كه معمولا بخشی از زندگی
روزمره ما بود، دیگر اموری بدیهی نخواهد بود و ما باید نوعی زیستن بسیار شكنندهتر را بیاموزیم كه توأم با مخاطرات دائمی خواهد بود. باید مراقب باشیم که به اپیدمی فعلی مثل چیزی که معنای عمیقتری دارد، نگاه نکنیم. مثلا آن را مکافاتی برای بشریت ندانیم یا کیفری که به خاطر بهرهکشی ظالمانه از اشکال دیگر حیات بر کره زمین بر سر او نازل شده است. از نظر ژیژک مادامی که دنبال چنین پیامهای نهانی بگردیم، افرادی پیشامدرن باقی خواهیم ماند.
ویروسها گاه واحدهایی شیمیایی غیرزنده دانسته میشوند و گاه ارگانیسمهایی زنده. ژیژک این نوسان میان زندگی و مرگ را امری مهم میداند: «ویروسها در معنای معمول این کلمات، نه زندهاند نه مرده؛ آنها نوعی مرده زندهاند. ویروس به اعتبار میلش به تکرارشدن، زنده است اما ویروس نوعی از حیات در سطح صفر است. کاریکاتوری زیستی است که در ابلهانهترین سطح تکرار و تکثیرش، نه از غریزه مرگ بهره چندانی دارد نه از غریزه زندگی»(عالمگیر! كووید19 جهان را تكان میدهد، ترجمه هوشمند دهقان، انتشارات صدای معاصر، صفحه68). او ویروس را مصداق همان چیزی میداند که شلینگ «پسمانده رفعنشدنی» مینامد: پسمانده پستترین شکل حیات که حاصل بدعملکردن سازوکارهای عالی تکثیر است و به تسخیر آنها ادامه میدهد؛ پسماندهای که هیچگاه نمیتواند بهعنوان جزئی فرعی از مرتبهای عالی از حیات، از نو ادغام شود. ژیژك در مقدمه كتاب شرایط امروز را بعد از همهگیری بیماری کرونا بهعنوان یک مسیحی خداناباور با استعارهای مسیحی توضیح میدهد: «چون مریم مجدلیه، مسیح را پس از رستاخیزش بازشناخت، عیسی به او فرمود «مرا لمس مکن»» (انجیل یوحنا، باب 20، آیه 17). در زمانه
همهگیری ویروس کرونا نیز مدام به ما سفارش میشود که دیگران را لمس نکنید و خودتان را از بقیه جدا نگه دارید تا فاصله بدنی مناسب رعایت شود. ژیژك نسبتی بین این سفارشها با جمله منعکننده «مرا لمس مکن!» میبیند: «خب، دست ما به افراد دیگر نمیرسد؛ فقط از درون است كه میتوانیم به همدیگر نزدیك شویم و چشمهای ما پنجرهای است كه به «درون» باز میشود. این روزها وقتی آشنایی (یا حتی غریبهای) را میبینیم و فاصله مناسب را حفظ میكنیم، یك نگاه عمیق به چشم طرف مقابل میتواند احساساتی بیشتر از نوازشی خودمانی بروز دهد» (ص 12). ژیژك با نقلقول هگل كه «تنها درسی که میتوانیم از تاریخ بیاموزیم، این است که از تاریخ هیچ نمیآموزیم» در این گزاره تردید میكند كه این بیماری منجر به خردمندترشدن ما شود. او برای توصیف شرایط امروز به این گفته مارتین لوتركینگ ارجاع میدهد كه: «شاید با كشتیهای مختلفی آمده باشیم اما اكنون همگی در یك قایق نشستهایم» (ص 21). البته برخی متفكران استفاده از استعاره قایق را برای توصیف فضای پس از كرونا توخالی میدانند؛ چراكه نابرابری ریشهای و توزیع خطر را در طبقات مختلف نادیده میگیرد. مسئله سیاستهای حزب
بهاصطلاح كمونیست چین در برخورد با كرونا، اقتدارگرایی دولتهای شرقی و آزادی بیان موضوعات دیگری است كه ژیژك در کتاب به آنها میپردازد. او لی ونلیانگ، پزشکی را که نخستین بار ویروس کنونی و همهگیر کرونا را کشف کرد و از سوی مقامات مجبور به سکوت شد، همچون چلسی منینگ یا ادوارد اسنودن یکی از قهرمانان زمانه ما میداند و به همین دلیل خشم گستردهای را كه مرگ او در پی داشت، اصلا عجیب نمیداند. ژیژک به نقد کتاب «جامعه فرسوده» نیز میپردازد که در آن بیونگ چول هان ادعا میکند که نظام نئولیبرال، دیگر یک نظام طبقهای در مفهوم درست این کلمه نیست. نظام مزبور شامل طبقات متخاصم نمیشود و همین ویژگی است که برای ثبات این نظام اهمیت دارد. هان میگوید در نظام فعلی سوژهها به افرادی تبدیل شدهاند که خودشان را استثمار میکنند: «امروزه، هر فردی در محل کار خودش، یک کارگر خوداستثمارگر است. اینک افراد در آن واحد، هم ارباباند هم برده. حتی نزاع طبقاتی به نزاعی درونی علیه خود شخص مبدل شده است». ژیژک دو نقد به نظرات هان وارد میکند؛ یکی اینکه محدودیتها و قیدوبندها تنها درونی نیستند و قوانین اکید رفتاری بهویژه در میان اعضای طبقه جدید
«روشنفکری»، اجباری میشود. دوم اینکه این شکل نوین سوژهشدن که هان توصیف میکند، مشروط به آغاز مرحله تازهای از سرمایهداری جهانی است که در آن، نظام طبقاتی کماکان با نابرابریهای فزاینده باقی میماند: «کماكان میلیونها كارگر یدی در كشورهای جهان سوم وجود دارند. كماکان تفاوتهای فاحش میان انواع مختلف کارگران غیرمادی وجود دارد (کافی است به رشد فزاینده کسانی که در «خدمات انسانی» مثل سرپرستی از سالمندان استخدام میشوند اشاره کنیم). فرق است میان مدیران بالاردهای که شرکتی دارند یا آن را راهاندازی میکنند و کارگران قراردادی که روزهایش را در خانه و تنهایی با رایانهاش میگذراند» (ص 30). ژیژك وضعیت اروپا را تحت شرایط اپیدمی کرونا بدتر از بقیه نقاط جهان میداند و از سه توفان در این قاره نام میبرد؛ دو توفان نخست مختص اروپا نیستند، یکی، اپیدمی کرونا با اثر مستقیم فیزیکیاش (قرنطینه، ابتلا، مرگ) و دیگری، پیامدهای اقتصادی این اپیدمی که در اروپا وخیمتر از جاهای دیگر خواهد بود؛ چون این قاره، همین حالا هم دچار رکود شدید شده است. او به این دو توفان سومی را اضافه میکند که اسم آن را ویروس «پوتوغان» میگذرد.
ژیژك از پاسخ به منتقدانی مثل جورجو آگامبن هم غافل نمانده است. آگامبن نسبت به «اقدامات فوری آشفته، نامعقول و صددرصد بیجهتی كه برای بهاصطلاح اپیدمی ویروس كرونا (كه صرفا شكل دیگری از آنفلوانزاست) انجام شده» ابراز تأسف كرد و پرسید: «چرا رسانهها و مسئولان تمام سعیشان را میكنند تا جوی از وحشت ایجاد كنند و بدین ترتیب وضعیتی واقعا استثنائی را به وجود بیاورند؛ وضعیتی كه با محدودیتهای اكید در رفتوآمد، تعلیق امور روزمره و فعالیتهای شغلی برای سراسر مناطق توأم است؟». آگامبن دلیل اصلی این «واكنش نامناسب» را «تمایل فزاینده به استفاده از وضعیت اضطراری بهعنوان یك پارادایم عادی حكمرانی» میداند. ژیژك واكنش آگامبن را صرفا شكل افراطی یك موضع چپگرای شایع میداند كه «وحشت بزرگنماییشده» ناشی از انتشار ویروس را آمیزهای از اعمال كنترل اجتماعی و عناصری از تبعیض نژادی میداند؛ درست مثل زمانی كه ترامپ در سخنرانیاش به «ویروس چینی» اشاره میكند. بعد از آنكه ژیژك در مقالات خود درباره كرونا به دفعات گفت كه در نتیجه اپیدمی كرونا، شكل تازهای از كمونیسم پدیدار میشود، از هر دو ایدئولوژی راست و چپ، از آلن بدیو گرفته تا بیونگ
چول هان و خیلیهای دیگر او را به باد انتقاد گرفتند و حتی دست انداختند. ژیژك در پایان كتاب و در پاسخ به منتقدان یك بار دیگر منظور و راهحل خود را تشریح میكند: ««كمونیسم»؛ البته نه همچون رؤیایی توخالی بلكه فقط بهعنوان نامی برای توصیف جریانی كه اكنون در حال پیشروی است... كمونیسم، تصویری از یك آینده مشعشع نیست بلكه بیشتر نوعی «كمونیسم فاجعه» و در واقع پادزهر سرمایهداری فاجعه است. دولت باید نقش فعالتری را بر عهده بگیرد، تولید لوازمی ضروری مثل ماسك، كیتهای تست و دستگاه تنفسی را سازماندهی كند، هتلها و سایر اقامتگاههای تفریحی را تعطیل كند، معاش حداقلی تازهبیكارشدهها را تأمین كند و كارهایی از این دست؛ منتها باید تمامی این اقدامات را بدون اعتنا به سازوكارهای بازار انجام دهد... وقتی از كمونیسم حرف میزنم، منظورم اشاره به این قبیل پیشرفتها است و در عوض آن، هیچ گزینه بدیلی جز بربریت نوین نمیبینم» (ص 85).
حدودا شش ماه از شیوع بیماری همهگیر کووید19 میگذرد. این ویروس بزرگترین بحران بعد از جنگ جهانی دوم را در چهار گوشه دنیا رقم زد، جان انسانهای زیادی را گرفت، باعث بیکاری و فقر و گرسنگی در بخش بزرگی از جمعیت کره زمین شد، به افسردگی و مشکلات روانی دامن زد و هر روز با خبری جدید همگان را شگفتزده کرد. از آن زمان موج دوم و سوم کرونا فرارسیده و شرق و غرب هر دو در کنترل و مهار بیماری عاجز نشان دادند. آمار مرگومیر ناشی از ویروس کرونا که در روزهای اول با بهت و ترس دنبال میشد، دیگر عادی شده و به مرز یك میلیون نفر نزدیك میشود. اکثر دانشمندان و سیاستمداران با وجود خبرهایی مبنی بر ساخت واکسن از ادامه این بیماری تا دستکم یکی، دو سال آینده خبر میدهند. افزایش نژادپرستی و نظامیگری، بحران بیسابقه در اقتصاد سرمایهداری، نقش جهانیسازی در گسترش و شیوع بیماری، اجبار به تجدیدنظر در سیاستهای اجتماعی دولتهای نئولیبرال، اقتدارگرایی و لاپوشانی اخبار در کشورهای شرقی و ناتوانی و آمار بالای مرگومیر در کشورهای غربی، تجدیدنظر در رابطه با محیط زیست و حیاتوحش، نقش رسانههای جدید در افزایش توأمان آگاهی و اضطراب، نقش
اخبار جعلی، تئوری توطئه و... همه از موارد مرتبط با كرونا بودند. کرونا همچنین بسیاری از بنیانهای مذهبی و اخلاقی و فلسفی انسان را مورد پرسش قرار داد. در طول این مدت انبوهی بحث و مقاله از سوی متفكران علوم انسانی مطرح و در رسانهها منتشر شد. فلاسفه مهمی ازجمله اسلاوی ژیژك، آلن بدیو، جورجو آگامبن، ژان لوک نانسی، آلنکا زوپانچیچ، جودیت باتلر، تونی نگری و بسیاری دیگر مقالاتی در این زمینه نوشتند که اکثر آنها به فارسی نیز ترجمه شد. پركارتر از همه اسلاوی ژیژک، فیلسوف نامآشنای اسلونیایی بود که اضطراریبودن وضعیت را بیش و پیش از همه تشخیص داد. بهزعم او اگر «فلسفه» را نامی برای سمتگیری اصلیمان در زندگی بدانیم، از این پس ناچار خواهیم بود یك انقلاب فلسفی راستین را از سر بگذرانیم. ژیژک اولین مقالهاش را در روزهای ابتدایی شیوع جهانی کرونا در تاریخ هشتم اسفند 98 با عنوان «ویروس کرونا ضربه «کیل بیلی» به سرمایهداری است و میتواند منجر به بازآفرینی کمونیسم شود» منتشر کرد و سپس بهصورت سلسلهوار هر چند روز یکبار مقالهای جدید ارائه داد. در شرایطی که هنوز تحلیلی جامع درباره کرونا انجام نشده بود، این مقالات در رسانههای
مختلف بازنشر و مطالعه شد. در نهایت این مقالات را در كتابی كمحجم در
10 فصل با افزودن یك مقدمه و ضمیمه و تغییراتی اندك در محتوای مقالات در تاریخ پنجم فروردین 99 منتشر كرد. ژیژک در ایران نیز فیلسوفی بسیار شناختهشده است و مقالات او درباره كرونا با ترجمههای مختلف در سایتها و روزنامهها و خبرگزاریهای مختلف منتشر شد. بعد از انتشار كتاب نیز طبق انتظار مسابقهای بر سر ترجمه این اثر درگرفت و به فاصلهای کوتاه سه ترجمه از این کتاب حدودا صدصفحهای روانه بازار نشر ایران شد. «عالمگیر! كووید19 جهان را تكان میدهد»، «پاندمی، كرونا دنیا را تكان میدهد» و «هراس جهانی، كووید19 جهان را میلرزاند» عنوان سه ترجمه از كتاب ژیژكاند كه به ترتیب در نشر صدای معاصر، شبخیز و نقد فرهنگ منتشر شدهاند. خبر ترجمه چهارمی هم از این كتاب در خبرگزاریها آمد كه هنوز منتشر نشده است.
ژیژک در این كتاب به سبکوسیاق همیشگی خود و با استفاده از تمثیلهای موجود در فرهنگ عامه و سینما و ادبیات به تحلیل جنبههای مختلف فلسفی، جامعهشناختی و روانشناختی بحران بیماری همهگیر میپردازد و با درنظرگرفتن شرایط موجود در نظام سرمایهداری تلاش میكند امکانات محتمل پیشرو را برای مواجهه و پشتسرگذاشتن این بحران بررسی كند. او در این کتاب نیز مانند دیگر آثار خود دلبستگی به ایدههای متافیزیكی هگل، نظرات روانكاوانه لكان و دیالكتیك ماركسیستی دارد و از طریق آمیزش آنها سعی میکند برخی از بدیهیات ایدئولوژی غالب را به چالش كشد. بهزعم ژیژك در زمانی كه محبتآمیزترین كار ما، دورماندن از شخص مورد علاقهمان است، در زمانی كه دولتهایی كه به كاهش بیرحمانه هزینههای خدماتی و رفاهی دولتی معروفاند، یكباره میتوانند تریلیاردها دلار را از غیب حاضر كنند و در زمانی كه دستمالتوالت حكم كیمیا مییابد، تنها مانع سقوط به ورطه بربریت جهانی، ابداع شكل تازهای از كمونیسم است. حتی اگر سرانجام زندگی به چیزی شبیه وضعیت عادی بازگردد، این وضعیت عادی، همان وضعیت عادی پیش از شیوع بیماری نخواهد بود و اموری كه معمولا بخشی از زندگی
روزمره ما بود، دیگر اموری بدیهی نخواهد بود و ما باید نوعی زیستن بسیار شكنندهتر را بیاموزیم كه توأم با مخاطرات دائمی خواهد بود. باید مراقب باشیم که به اپیدمی فعلی مثل چیزی که معنای عمیقتری دارد، نگاه نکنیم. مثلا آن را مکافاتی برای بشریت ندانیم یا کیفری که به خاطر بهرهکشی ظالمانه از اشکال دیگر حیات بر کره زمین بر سر او نازل شده است. از نظر ژیژک مادامی که دنبال چنین پیامهای نهانی بگردیم، افرادی پیشامدرن باقی خواهیم ماند.
ویروسها گاه واحدهایی شیمیایی غیرزنده دانسته میشوند و گاه ارگانیسمهایی زنده. ژیژک این نوسان میان زندگی و مرگ را امری مهم میداند: «ویروسها در معنای معمول این کلمات، نه زندهاند نه مرده؛ آنها نوعی مرده زندهاند. ویروس به اعتبار میلش به تکرارشدن، زنده است اما ویروس نوعی از حیات در سطح صفر است. کاریکاتوری زیستی است که در ابلهانهترین سطح تکرار و تکثیرش، نه از غریزه مرگ بهره چندانی دارد نه از غریزه زندگی»(عالمگیر! كووید19 جهان را تكان میدهد، ترجمه هوشمند دهقان، انتشارات صدای معاصر، صفحه68). او ویروس را مصداق همان چیزی میداند که شلینگ «پسمانده رفعنشدنی» مینامد: پسمانده پستترین شکل حیات که حاصل بدعملکردن سازوکارهای عالی تکثیر است و به تسخیر آنها ادامه میدهد؛ پسماندهای که هیچگاه نمیتواند بهعنوان جزئی فرعی از مرتبهای عالی از حیات، از نو ادغام شود. ژیژك در مقدمه كتاب شرایط امروز را بعد از همهگیری بیماری کرونا بهعنوان یک مسیحی خداناباور با استعارهای مسیحی توضیح میدهد: «چون مریم مجدلیه، مسیح را پس از رستاخیزش بازشناخت، عیسی به او فرمود «مرا لمس مکن»» (انجیل یوحنا، باب 20، آیه 17). در زمانه
همهگیری ویروس کرونا نیز مدام به ما سفارش میشود که دیگران را لمس نکنید و خودتان را از بقیه جدا نگه دارید تا فاصله بدنی مناسب رعایت شود. ژیژك نسبتی بین این سفارشها با جمله منعکننده «مرا لمس مکن!» میبیند: «خب، دست ما به افراد دیگر نمیرسد؛ فقط از درون است كه میتوانیم به همدیگر نزدیك شویم و چشمهای ما پنجرهای است كه به «درون» باز میشود. این روزها وقتی آشنایی (یا حتی غریبهای) را میبینیم و فاصله مناسب را حفظ میكنیم، یك نگاه عمیق به چشم طرف مقابل میتواند احساساتی بیشتر از نوازشی خودمانی بروز دهد» (ص 12). ژیژك با نقلقول هگل كه «تنها درسی که میتوانیم از تاریخ بیاموزیم، این است که از تاریخ هیچ نمیآموزیم» در این گزاره تردید میكند كه این بیماری منجر به خردمندترشدن ما شود. او برای توصیف شرایط امروز به این گفته مارتین لوتركینگ ارجاع میدهد كه: «شاید با كشتیهای مختلفی آمده باشیم اما اكنون همگی در یك قایق نشستهایم» (ص 21). البته برخی متفكران استفاده از استعاره قایق را برای توصیف فضای پس از كرونا توخالی میدانند؛ چراكه نابرابری ریشهای و توزیع خطر را در طبقات مختلف نادیده میگیرد. مسئله سیاستهای حزب
بهاصطلاح كمونیست چین در برخورد با كرونا، اقتدارگرایی دولتهای شرقی و آزادی بیان موضوعات دیگری است كه ژیژك در کتاب به آنها میپردازد. او لی ونلیانگ، پزشکی را که نخستین بار ویروس کنونی و همهگیر کرونا را کشف کرد و از سوی مقامات مجبور به سکوت شد، همچون چلسی منینگ یا ادوارد اسنودن یکی از قهرمانان زمانه ما میداند و به همین دلیل خشم گستردهای را كه مرگ او در پی داشت، اصلا عجیب نمیداند. ژیژک به نقد کتاب «جامعه فرسوده» نیز میپردازد که در آن بیونگ چول هان ادعا میکند که نظام نئولیبرال، دیگر یک نظام طبقهای در مفهوم درست این کلمه نیست. نظام مزبور شامل طبقات متخاصم نمیشود و همین ویژگی است که برای ثبات این نظام اهمیت دارد. هان میگوید در نظام فعلی سوژهها به افرادی تبدیل شدهاند که خودشان را استثمار میکنند: «امروزه، هر فردی در محل کار خودش، یک کارگر خوداستثمارگر است. اینک افراد در آن واحد، هم ارباباند هم برده. حتی نزاع طبقاتی به نزاعی درونی علیه خود شخص مبدل شده است». ژیژک دو نقد به نظرات هان وارد میکند؛ یکی اینکه محدودیتها و قیدوبندها تنها درونی نیستند و قوانین اکید رفتاری بهویژه در میان اعضای طبقه جدید
«روشنفکری»، اجباری میشود. دوم اینکه این شکل نوین سوژهشدن که هان توصیف میکند، مشروط به آغاز مرحله تازهای از سرمایهداری جهانی است که در آن، نظام طبقاتی کماکان با نابرابریهای فزاینده باقی میماند: «کماكان میلیونها كارگر یدی در كشورهای جهان سوم وجود دارند. كماکان تفاوتهای فاحش میان انواع مختلف کارگران غیرمادی وجود دارد (کافی است به رشد فزاینده کسانی که در «خدمات انسانی» مثل سرپرستی از سالمندان استخدام میشوند اشاره کنیم). فرق است میان مدیران بالاردهای که شرکتی دارند یا آن را راهاندازی میکنند و کارگران قراردادی که روزهایش را در خانه و تنهایی با رایانهاش میگذراند» (ص 30). ژیژك وضعیت اروپا را تحت شرایط اپیدمی کرونا بدتر از بقیه نقاط جهان میداند و از سه توفان در این قاره نام میبرد؛ دو توفان نخست مختص اروپا نیستند، یکی، اپیدمی کرونا با اثر مستقیم فیزیکیاش (قرنطینه، ابتلا، مرگ) و دیگری، پیامدهای اقتصادی این اپیدمی که در اروپا وخیمتر از جاهای دیگر خواهد بود؛ چون این قاره، همین حالا هم دچار رکود شدید شده است. او به این دو توفان سومی را اضافه میکند که اسم آن را ویروس «پوتوغان» میگذرد.
ژیژك از پاسخ به منتقدانی مثل جورجو آگامبن هم غافل نمانده است. آگامبن نسبت به «اقدامات فوری آشفته، نامعقول و صددرصد بیجهتی كه برای بهاصطلاح اپیدمی ویروس كرونا (كه صرفا شكل دیگری از آنفلوانزاست) انجام شده» ابراز تأسف كرد و پرسید: «چرا رسانهها و مسئولان تمام سعیشان را میكنند تا جوی از وحشت ایجاد كنند و بدین ترتیب وضعیتی واقعا استثنائی را به وجود بیاورند؛ وضعیتی كه با محدودیتهای اكید در رفتوآمد، تعلیق امور روزمره و فعالیتهای شغلی برای سراسر مناطق توأم است؟». آگامبن دلیل اصلی این «واكنش نامناسب» را «تمایل فزاینده به استفاده از وضعیت اضطراری بهعنوان یك پارادایم عادی حكمرانی» میداند. ژیژك واكنش آگامبن را صرفا شكل افراطی یك موضع چپگرای شایع میداند كه «وحشت بزرگنماییشده» ناشی از انتشار ویروس را آمیزهای از اعمال كنترل اجتماعی و عناصری از تبعیض نژادی میداند؛ درست مثل زمانی كه ترامپ در سخنرانیاش به «ویروس چینی» اشاره میكند. بعد از آنكه ژیژك در مقالات خود درباره كرونا به دفعات گفت كه در نتیجه اپیدمی كرونا، شكل تازهای از كمونیسم پدیدار میشود، از هر دو ایدئولوژی راست و چپ، از آلن بدیو گرفته تا بیونگ
چول هان و خیلیهای دیگر او را به باد انتقاد گرفتند و حتی دست انداختند. ژیژك در پایان كتاب و در پاسخ به منتقدان یك بار دیگر منظور و راهحل خود را تشریح میكند: ««كمونیسم»؛ البته نه همچون رؤیایی توخالی بلكه فقط بهعنوان نامی برای توصیف جریانی كه اكنون در حال پیشروی است... كمونیسم، تصویری از یك آینده مشعشع نیست بلكه بیشتر نوعی «كمونیسم فاجعه» و در واقع پادزهر سرمایهداری فاجعه است. دولت باید نقش فعالتری را بر عهده بگیرد، تولید لوازمی ضروری مثل ماسك، كیتهای تست و دستگاه تنفسی را سازماندهی كند، هتلها و سایر اقامتگاههای تفریحی را تعطیل كند، معاش حداقلی تازهبیكارشدهها را تأمین كند و كارهایی از این دست؛ منتها باید تمامی این اقدامات را بدون اعتنا به سازوكارهای بازار انجام دهد... وقتی از كمونیسم حرف میزنم، منظورم اشاره به این قبیل پیشرفتها است و در عوض آن، هیچ گزینه بدیلی جز بربریت نوین نمیبینم» (ص 85).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.