مقالهای از شیلا کولر درباره خواندن سروانتس در دوران بیماری همهگیر
آسیابهای بادی ذهن ما
مقدمه مترجم: در روزهایی که کرونا همچنان وجود دارد و مشخص نیست چه زمانی به پایان میرسد، باید زمان را در قرنطینه چگونه گذراند؟ احتمالا همه ما اطرافمان دوستهایی داریم که با شروع کرونا و خانهنشینی برای خودشان پروژههای بلندمدت تعریف کردهاند. برنامههایی چون یادگرفتن زبان جدید تا خواندن رمانهای طولانی مثل «در جستوجوی زمان ازدسترفته» اثر پروست. اما چگونه میتوان اثری یافت که به این روزهای ما شباهت داشته باشد. نویسنده در این متن بهترین انتخاب را «دن کیشوتِ» سروانتس میداند. از نظر نویسنده، دوران ما و بهویژه اوجگیری کرونا به یک دیوانگی جمعی بدل شده است که در رمان «دن کیشوت» وجود دارد.
در دوران بلندمدت تنهایی، دنبال متنی طولانی برای خواندن میگشتم، مطلبی که بهاندازه کافی حواسم را پرت کند بدون اینکه در احساسات غرقهام سازد یا خیلی گرفتارم کند. فکر نمیکردم بتوانم با یک درامای روسی یا یک حماسه خانوادگی روبهرو شوم. چیزی میخواستم که همزمان بازیگوشانه و هیجانانگیز باشد، کتابی درباره زندگی قبل و در طول بیماری عالمگیر، زمانی که مرگ هر روز تهدیدمان میکند. سپس دوستِ روانپزشکم که با رعایت فاصله اجتماعی در تراس خانهام با من چای مینوشید، گفت فکر میکند این قرنطینهای که کووید ۱۹ به ما تحمیل کرده، شبیه به یکجور جنون است و آن زمان بود که من به یاد «دن کیشوت» افتادم.
آنطور که من در این چند ماه دریافتم، سروانتس حواس ما را پرت کرده و در ما شعف و خندههای بلند ایجاد میکند و در نهایت چیزی ژرف درباره دیدگاه ما به جهان میگوید. همانطورکه اریش اورباخ در اثر برجسته نقد ادبی خود «محاکات» مینویسد: «موضوع جنتلمنِ دیوانه که برای زندهکردن دوران شوالیه-سلحشوری متعهد میشود، به سروانتس این فرصت را میدهد تا جهان را بهمثابه نمایش، به شکلی بیطرفانه با چندگانگی، چشمانداز، به دور از قضاوت و حتی پرسشگری که شکلی شجاعانه از خرد است نمایش دهد». اگرچه اطلاعات موثق کمی درباره زندگی سروانتس در دست هست، میگوئل دو سروانتس، «دن کیشوت» را در سلول زندان در ذهن پرورد. او به دلایل مختلفی چندینبار زندانی شد؛ یک بار به خاطر شرکت در یک دوئل و چندینبار به علت مشکلات اقتصادی. بین سالهای ۱۵۷۵ تا ۱۵۸۰ امپراتوری عثمانی سروانتس را در زندانهای خانگی الجزایر نگه میداشت. برخی محققان اعتقاد دارند او پیش از آزادی و بازگرداندهشدن به وطن به دین اسلام گروید. سالهای دراز اسارت و زمان طولانی در انزوا شاید به نظر او آورد بهجنونرسیدن چگونه است. این دوران قطعا تصویر تکرارشونده پنجره در رمانهای او را
توضیح میدهد. میتوانیم سروانتس را با غل و زنجیر در سلولش ایستاده تصور کنیم که زمانی طولانی به جهان بیرون نگاه میکند همانطورکه بسیاری از ما اکنون از میان شکاف دیوار به بیرون مینگریم.
با وجود موفقیت فوری رمان بزرگ او و ترجمه سریعش به زبانهای انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و ایتالیایی سروانتس در فقر درگذشت، در سال ۱۶۱۷ همان سالی که شکسپیر از دنیا رفت. امکان دارد آنها حتی در یک روز درگذشته باشند، گرچه اوضاع مالی آنها بسیار متفاوت بود.
«دن کیشوت» همزمان یک نجیبزاده دیوانه و یک قانونشکن است و طرح کلی جلد اول دستگیری و آزار شوالیه توسط انجمن اخوت مقدس اسپانیاست که حکمی علیه او دارد. تعلیق (دستگیر میشود یا نه) ما را به خواندن کتاب وامیدارد. در سراسر کتاب مرگ نزدیک او میپلکد ولی نه خیلی نزدیک و همین تعلیق را افزایش میدهد. دن شاید با کسانی که بیرحمانه او را مورد استهزا و فریب قرار میدهند مواجه شود، اما ما با سخنان رسمی، بلندپروازانه و نطقهای باستانی او هم سرگرم میشویم و هم تحت تأثیر قرار میگیریم. با میل او برای شهرت و افتخارآفرینی برای معشوقهاش، دولسینا و به همان میزان با تلاشهایش برای کمک به دوروتئای دلیر و دیگر زنهای کماقبال همدل هستیم. درواقع علاقه مشخص دن کیشوت به ستمدیدگان، مجرمان، روسپیها، یتیمان، بیوگان و زنان دهقانی است که آنها را دوشیزگان اندوهگین میپندارد. در تلاشهای او برای آزادسازی زنجیرشدگان و یاری آنها که به زور بازوی او نیاز دارند، ما شاهد سرشت نیکوی او هستیم. این شوالیه شجاع راهگمکرده، تحت تأثیر کتابهای منسوخ درباره سلحشوری و دلاوری، پیرو قوانین رفتاری و تخیل شگفتانگیز خود، همانطورکه دست به ماجراجویی
در جادهها میزند، برای درستکردن انحرافات جهان یکی پس از دیگری کارهای احمقانه میکند.
سرانجام، انجمن اخوت مقدس به دنکیشوت میرسد، هرچند مانند باقی صحنهها در رمان، این صحنه دستگیری هم یک وجه کمیک دارد. مأمور مثل یک احمق به تصویر کشیده میشود -او بهسختی میتواند حکم دستگیری را بخواند- و کشیش انجمن اخوت را متقاعد میکند تا کیشوت را بهدلیل جنونش آزاد کنند. در نهایت دن را در خواب میبندند، سوار گاری میکنند و به طرز مفتضحانهای به خانه میبرند تا در جلد دوم دوباره به جهان بیرون یورش برد. چنین شجاعت و عزم لجوجانهای به طرز عجیبی در این روزهای دشوار تسکیندهنده است.
این تنها یک دلیل است که چرا من چنین لذتی از تعقیب این مجرم دیوانه میبرم. این مرد پنجاهساله که ملازمش، سانچو پانزا، او را شوالیه افسردهسیما لقب داد، شوالیهای است که در یکی از نبردهایش چندین دندان از دست میدهد اما سوار بر اسب کهنش و با ملازم هوشیارش در کنار، شجاعانه ادامه میدهد. دن و سانچو تقابل شگفتانگیزی میسازند. سانچو ضربالمثلهای بیربط میسازد و مشتاق غذا و جزیرهای است که یک روز به دست آورد و بر آن حکمفرمایی کند؛ بنابراین غذا، نوشیدنی، پول و جاهطلبی بهخوبی داستان را در واقعیت تثبیت کرده و مهمتر از همه چندوجهیبودن را در داستان به تصویر میکشند، اینکه چگونه واقعیت میتواند به طرق کاملا مختلفی دیده شود. در اینجا ما نمیتوانیم به یافتن پژواکهای جهان مجزا و ناسازگارمان کمک کنیم، جایی که اگر بیماری همهگیر و مرگبار به مذاق حاکمانمان خوش نیاید، جعلی خوانده میشود. شاید اگر اختلافاتمان را مثل تفاوتهای سانچو و دن کیشوت میدیدیم، برایمان خندهدار میشدند. دیوانگی «دن کیشوت» را احاطه کرده است. او در جلد اول و دوم کتاب همزادهایی دارد که به همان اندازه مجنون هستند، مثلا کاردینو و آنسلمو. حتی
سانچو نیز مدتی ساکن دنیای وهم میشود. کیشوت بهتدریج متوجه میشود که توهماتش از دل جنون بیرون آمده است و کمکم افسار این دیوانگی را به دست میگیرد. در نهایت میفهمد در چه دنیای ناعادلانه و خشنی زندگی میکند و سخنرانیهای خردمندانه و درخشانش، نشاندهنده نگرانی برای دنیای احاطهشده در طمع و فساد است. سروانتس احتمالا بدون قصد از قهرمانش استفاده میکند تا جهان فاسد و شریرانه قرن شانزده و اوایل قرن هفده اسپانیا را نشان دهد، درعینحال دن کیشوت نگرانی عمیقی برای شخصیتهای گرفتار مثل جینس دو پاسامونته دارد، کسی که بهطور مستبدانه شکنجه و غل و زنجیر شده و دن موفق میشود آزادش کند. ما بهراحتی میتوانیم دن کیشوت را در جهان امروز خودمان تصور کنیم که درحالیکه به جاده میزند و علیه بیعدالتی اعتراض میکند، زندانیان رنگینپوستی را که گردنشان زیر زانوی افسر پلیس است، رها میکند.
پس «دن کیشوت» مانند تمام آثار درخشان هنری رمانی برای تمامی دورانها و بهویژه دوران ماست. هیجان و تعلیق یک رمان ماجراجویانه و لحظات باشکوه یک قصه پریان را دارد. کثرت شخصیتهای ناشناسی که با ماسک یا نقاب وارد میشوند، در مسافرخانهها و قصرها، در کوهها و جنگلها جمع میشوند، به این اثر تمام ویژگیهای یک رمان اسرارآمیز را میدهد. این کتاب مطالعهای ژرف در شخصیتها بهویژه سانچو دارد، شخصیتی که در انتهای رمان دچار تحول میشود. انگار معرفت، سخندانی و تخیلات اربابش به او منتقل میشود و بهآرامی کنترل اوضاعش را به دست میگیرد. همانطورکه شخصیتهای کتاب میآیند و میروند و داستانهای روابط عاشقانه خود را با سرانجام نیک و بد روایت میکنند، از رویگردانی بخت، خیالهای واهی و سرخوردگیهایشان میگویند، روایت گیرا و چندلایه سروانتس، مملو از سرخوشی، به دور از قضاوت، این قدرت را دارد تا در این روزهای تاریک به ما روحیه ببخشد و ما را در راه ماجراهای شخصیمان به پیش میبرد.
مقدمه مترجم: در روزهایی که کرونا همچنان وجود دارد و مشخص نیست چه زمانی به پایان میرسد، باید زمان را در قرنطینه چگونه گذراند؟ احتمالا همه ما اطرافمان دوستهایی داریم که با شروع کرونا و خانهنشینی برای خودشان پروژههای بلندمدت تعریف کردهاند. برنامههایی چون یادگرفتن زبان جدید تا خواندن رمانهای طولانی مثل «در جستوجوی زمان ازدسترفته» اثر پروست. اما چگونه میتوان اثری یافت که به این روزهای ما شباهت داشته باشد. نویسنده در این متن بهترین انتخاب را «دن کیشوتِ» سروانتس میداند. از نظر نویسنده، دوران ما و بهویژه اوجگیری کرونا به یک دیوانگی جمعی بدل شده است که در رمان «دن کیشوت» وجود دارد.
در دوران بلندمدت تنهایی، دنبال متنی طولانی برای خواندن میگشتم، مطلبی که بهاندازه کافی حواسم را پرت کند بدون اینکه در احساسات غرقهام سازد یا خیلی گرفتارم کند. فکر نمیکردم بتوانم با یک درامای روسی یا یک حماسه خانوادگی روبهرو شوم. چیزی میخواستم که همزمان بازیگوشانه و هیجانانگیز باشد، کتابی درباره زندگی قبل و در طول بیماری عالمگیر، زمانی که مرگ هر روز تهدیدمان میکند. سپس دوستِ روانپزشکم که با رعایت فاصله اجتماعی در تراس خانهام با من چای مینوشید، گفت فکر میکند این قرنطینهای که کووید ۱۹ به ما تحمیل کرده، شبیه به یکجور جنون است و آن زمان بود که من به یاد «دن کیشوت» افتادم.
آنطور که من در این چند ماه دریافتم، سروانتس حواس ما را پرت کرده و در ما شعف و خندههای بلند ایجاد میکند و در نهایت چیزی ژرف درباره دیدگاه ما به جهان میگوید. همانطورکه اریش اورباخ در اثر برجسته نقد ادبی خود «محاکات» مینویسد: «موضوع جنتلمنِ دیوانه که برای زندهکردن دوران شوالیه-سلحشوری متعهد میشود، به سروانتس این فرصت را میدهد تا جهان را بهمثابه نمایش، به شکلی بیطرفانه با چندگانگی، چشمانداز، به دور از قضاوت و حتی پرسشگری که شکلی شجاعانه از خرد است نمایش دهد». اگرچه اطلاعات موثق کمی درباره زندگی سروانتس در دست هست، میگوئل دو سروانتس، «دن کیشوت» را در سلول زندان در ذهن پرورد. او به دلایل مختلفی چندینبار زندانی شد؛ یک بار به خاطر شرکت در یک دوئل و چندینبار به علت مشکلات اقتصادی. بین سالهای ۱۵۷۵ تا ۱۵۸۰ امپراتوری عثمانی سروانتس را در زندانهای خانگی الجزایر نگه میداشت. برخی محققان اعتقاد دارند او پیش از آزادی و بازگرداندهشدن به وطن به دین اسلام گروید. سالهای دراز اسارت و زمان طولانی در انزوا شاید به نظر او آورد بهجنونرسیدن چگونه است. این دوران قطعا تصویر تکرارشونده پنجره در رمانهای او را
توضیح میدهد. میتوانیم سروانتس را با غل و زنجیر در سلولش ایستاده تصور کنیم که زمانی طولانی به جهان بیرون نگاه میکند همانطورکه بسیاری از ما اکنون از میان شکاف دیوار به بیرون مینگریم.
با وجود موفقیت فوری رمان بزرگ او و ترجمه سریعش به زبانهای انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و ایتالیایی سروانتس در فقر درگذشت، در سال ۱۶۱۷ همان سالی که شکسپیر از دنیا رفت. امکان دارد آنها حتی در یک روز درگذشته باشند، گرچه اوضاع مالی آنها بسیار متفاوت بود.
«دن کیشوت» همزمان یک نجیبزاده دیوانه و یک قانونشکن است و طرح کلی جلد اول دستگیری و آزار شوالیه توسط انجمن اخوت مقدس اسپانیاست که حکمی علیه او دارد. تعلیق (دستگیر میشود یا نه) ما را به خواندن کتاب وامیدارد. در سراسر کتاب مرگ نزدیک او میپلکد ولی نه خیلی نزدیک و همین تعلیق را افزایش میدهد. دن شاید با کسانی که بیرحمانه او را مورد استهزا و فریب قرار میدهند مواجه شود، اما ما با سخنان رسمی، بلندپروازانه و نطقهای باستانی او هم سرگرم میشویم و هم تحت تأثیر قرار میگیریم. با میل او برای شهرت و افتخارآفرینی برای معشوقهاش، دولسینا و به همان میزان با تلاشهایش برای کمک به دوروتئای دلیر و دیگر زنهای کماقبال همدل هستیم. درواقع علاقه مشخص دن کیشوت به ستمدیدگان، مجرمان، روسپیها، یتیمان، بیوگان و زنان دهقانی است که آنها را دوشیزگان اندوهگین میپندارد. در تلاشهای او برای آزادسازی زنجیرشدگان و یاری آنها که به زور بازوی او نیاز دارند، ما شاهد سرشت نیکوی او هستیم. این شوالیه شجاع راهگمکرده، تحت تأثیر کتابهای منسوخ درباره سلحشوری و دلاوری، پیرو قوانین رفتاری و تخیل شگفتانگیز خود، همانطورکه دست به ماجراجویی
در جادهها میزند، برای درستکردن انحرافات جهان یکی پس از دیگری کارهای احمقانه میکند.
سرانجام، انجمن اخوت مقدس به دنکیشوت میرسد، هرچند مانند باقی صحنهها در رمان، این صحنه دستگیری هم یک وجه کمیک دارد. مأمور مثل یک احمق به تصویر کشیده میشود -او بهسختی میتواند حکم دستگیری را بخواند- و کشیش انجمن اخوت را متقاعد میکند تا کیشوت را بهدلیل جنونش آزاد کنند. در نهایت دن را در خواب میبندند، سوار گاری میکنند و به طرز مفتضحانهای به خانه میبرند تا در جلد دوم دوباره به جهان بیرون یورش برد. چنین شجاعت و عزم لجوجانهای به طرز عجیبی در این روزهای دشوار تسکیندهنده است.
این تنها یک دلیل است که چرا من چنین لذتی از تعقیب این مجرم دیوانه میبرم. این مرد پنجاهساله که ملازمش، سانچو پانزا، او را شوالیه افسردهسیما لقب داد، شوالیهای است که در یکی از نبردهایش چندین دندان از دست میدهد اما سوار بر اسب کهنش و با ملازم هوشیارش در کنار، شجاعانه ادامه میدهد. دن و سانچو تقابل شگفتانگیزی میسازند. سانچو ضربالمثلهای بیربط میسازد و مشتاق غذا و جزیرهای است که یک روز به دست آورد و بر آن حکمفرمایی کند؛ بنابراین غذا، نوشیدنی، پول و جاهطلبی بهخوبی داستان را در واقعیت تثبیت کرده و مهمتر از همه چندوجهیبودن را در داستان به تصویر میکشند، اینکه چگونه واقعیت میتواند به طرق کاملا مختلفی دیده شود. در اینجا ما نمیتوانیم به یافتن پژواکهای جهان مجزا و ناسازگارمان کمک کنیم، جایی که اگر بیماری همهگیر و مرگبار به مذاق حاکمانمان خوش نیاید، جعلی خوانده میشود. شاید اگر اختلافاتمان را مثل تفاوتهای سانچو و دن کیشوت میدیدیم، برایمان خندهدار میشدند. دیوانگی «دن کیشوت» را احاطه کرده است. او در جلد اول و دوم کتاب همزادهایی دارد که به همان اندازه مجنون هستند، مثلا کاردینو و آنسلمو. حتی
سانچو نیز مدتی ساکن دنیای وهم میشود. کیشوت بهتدریج متوجه میشود که توهماتش از دل جنون بیرون آمده است و کمکم افسار این دیوانگی را به دست میگیرد. در نهایت میفهمد در چه دنیای ناعادلانه و خشنی زندگی میکند و سخنرانیهای خردمندانه و درخشانش، نشاندهنده نگرانی برای دنیای احاطهشده در طمع و فساد است. سروانتس احتمالا بدون قصد از قهرمانش استفاده میکند تا جهان فاسد و شریرانه قرن شانزده و اوایل قرن هفده اسپانیا را نشان دهد، درعینحال دن کیشوت نگرانی عمیقی برای شخصیتهای گرفتار مثل جینس دو پاسامونته دارد، کسی که بهطور مستبدانه شکنجه و غل و زنجیر شده و دن موفق میشود آزادش کند. ما بهراحتی میتوانیم دن کیشوت را در جهان امروز خودمان تصور کنیم که درحالیکه به جاده میزند و علیه بیعدالتی اعتراض میکند، زندانیان رنگینپوستی را که گردنشان زیر زانوی افسر پلیس است، رها میکند.
پس «دن کیشوت» مانند تمام آثار درخشان هنری رمانی برای تمامی دورانها و بهویژه دوران ماست. هیجان و تعلیق یک رمان ماجراجویانه و لحظات باشکوه یک قصه پریان را دارد. کثرت شخصیتهای ناشناسی که با ماسک یا نقاب وارد میشوند، در مسافرخانهها و قصرها، در کوهها و جنگلها جمع میشوند، به این اثر تمام ویژگیهای یک رمان اسرارآمیز را میدهد. این کتاب مطالعهای ژرف در شخصیتها بهویژه سانچو دارد، شخصیتی که در انتهای رمان دچار تحول میشود. انگار معرفت، سخندانی و تخیلات اربابش به او منتقل میشود و بهآرامی کنترل اوضاعش را به دست میگیرد. همانطورکه شخصیتهای کتاب میآیند و میروند و داستانهای روابط عاشقانه خود را با سرانجام نیک و بد روایت میکنند، از رویگردانی بخت، خیالهای واهی و سرخوردگیهایشان میگویند، روایت گیرا و چندلایه سروانتس، مملو از سرخوشی، به دور از قضاوت، این قدرت را دارد تا در این روزهای تاریک به ما روحیه ببخشد و ما را در راه ماجراهای شخصیمان به پیش میبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.