نقدی بر پزشکی امروز
عبدالرحمن نجلرحیم-مغزپژوه
در ایران، روز اول شهریور، زادروز ابوعلی سینا، پزشک و فیلسوف نامدار را روز پزشک مینامیم. بههمیندلیل بیمناسبت نیست که نگاهی نقادانه به پزشکی مدرن بیندازیم که در آن رگههایی از تفکر فلسفی ابوعلی سینا پیداست. از نظر فلسفه پزشکی میتوان چنین گفت كه در اروپای پرتنش دوران رنه دکارت، فیلسوف فرانسوی، فضای هستیشناختی لازم برای پزشکی مدرن، با قبول جدایی بدن از ذهن و فرادستی ذهن بر بدن و فرودستی بدن به علت تعلقات مادی آن، امکان بروز پیدا کرده است؛ اما جالب است بدانیم که حدود ۶۰۰ سال قبل از دکارت، ابوعلی سینا نیز در زندان همدان نظریه جدایی ماهیت برتر ذهن از بدن را در قالب «برهان انسان معلق» مطرح میکند. ابوعلی سینا شاید زیر فشار پرتنش فضای تجربی محرومیتهای ادراکی زندان، مجاب میشود که ذهن مستقل و آزاد از بدن میتواند به زیست رهاشده خود تداوم ببخشد و به بدن مادی تعلق و نیاز نداشته باشد. تداوم همین طرز تفکر در اروپا پس از بیش از نیمقرن، دکارت تحت فشار شرایط را هم قانع میکند که دوگانگی جوهری روح و جسم را بپذیرد؛ بنابراین علم پزشکی مدرن بر این مبنا متولد میشود که راجع به بدن است و به ذهن و روح ارتباطی ندارد. براساس این دوالیسم دکارتی، بدن، مانند ماشینی مکانیکی است که اجزای مادی آن میتوانند از هم جدا و از نظر کارکردی بررسی شوند و در صورت بدکارکردن هرکدام از اجزای مادی آن تعمیر شود. براساس این تعبیر مکانیکی از بدن، پزشکی مدرن شکل میگیرد و بیماریها براساس علت و معلول خطی، بهصورت تکعلتی تعریف میشوند. سم، میکروب، قارچ، ویروس، انگل، ژن هرکدام میتواند علت بیماری در بدن باشد. بر همین اساس هم در صورت همهگیری عامل عفونی واگیرداری مانند ویروس کرونا (درحالحاضر)، اقدامات همهگیرشناسی (اپیدمیولوژی) برای مدیریت بحران، بهصورت دستورات بهداشتی از طرف متخصصان پزشکی صادر میشود. پژوهشهای پزشکی بالینی و درمانی نیز با کمک تکنولوژی هرچه بیشتر به طرف کشف اجزای ریز بدن، از اندامها، به عضوها از عضوها به طرف سلولها از سلولها به مولکولهای پروتئینی و از آنجا به ژنها برای یافتن علتها به طرزی شدیدا تقلیلگرایانه میل میکند. صنعت هیولایی داروسازی در کنار تکنولوژی پزشکی در حمایت کامل از سوی نظام سرمایهداری به کالاییشدن خدمات پزشکی درمانی میانجامد. در پزشکی بر پایه شواهد عینی، برای سنجش واقعیبودن اثرات درمانی، مولکولهای دارویی مختلف یا واکسن از روشهای کارآزمایی بالینی با آرایش تصادفی دو سو کور و کنترل شده با دارونما صورت میگیرد. همه این دقتها و وسواسها برای اندازهگیری اثر یک مولکول مؤثر بر یک بیماری این است که بیمار بهعنوان یک ابژه، یک عین بدون کنش، نافعال، بیدخالت، بهصورت یک آزمودنی شیءواره وارد کارآزمایی بالینی شود. در این فرایند، بدن انسان، یک ابژه یا چیز بدون عاملیت و فاعلیتی بیش نیست. در این کارآزماییهای دارویی اغلب دیده میشود که وقتی یک مولکول (دارونما یا پلاسیبو) به قول آزمایشگران، بیخاصیت، خنثی، غیرمؤثر و غیراختصاصی، جایگزین یک مولکول مؤثر امتحان میشود، درصد قابل ملاحظهای از بیماران تأثیر مثبت درمانی چشمگیری نشان میدهند؛ اما رسم بر این است که این اثر درمانی به قولی غیراختصاصی یا اثر دارونما نادیده گرفته شود. البته پزشکی مدرن نمیخواهد بگوید این اثر غیراختصاصی بهاصطلاح دارونماها از کجا میآید و چرا اغلب پنهان نگه داشته میشود؟ اینطور به نظر میرسد که براساس همان پزشکی متکی بر دوگانگی (دوالیسم) بین بدن و ذهن و دخالتندادن کار ذهن در بدن است که این تأثیر به قولی ذهنی و بیارزش افراد بیمار کنار گذاشته میشود. منطقی به نظر میرسد که طبق اصل جدایی بدن و کار آن از مقوله ذهن، ذهن، دور از ماجرای درمان بدن قرار گیرد. بدیهی است که در این مدل پزشکی، انسان بهعنوان سوژه اول شخص و دارای عاملیت و قصدیت وارد فرایند نشود و بدن بیمار بهطور مجزا بهطور نافعال و تکافتاده و غریب در معرض آزمون قرار گیرد. براساس این مدل رایج پزشکی مدرن، ماده میتواند بر ماده اثر بگذارد، یعنی مولکول دارویی که مادی است میتواند بر بدن نیز که از جنس ماده است، اثر بگذارد و البته گاه همین مادههای دارویی میتوانند بر ذهن هم اثر بگذارند، مانند داروهایی مؤثر در بیماریهای روانی، مانند افسردگی و اضطراب که سود فراوانی نیز بههمراه دارند؛ اما استدلال میتواند چنین باشد که چون ذهن در جوهر و ماهیت با ماده فرق دارد، نمیتواند تأثیری قابل اندازهگیری و عینی بر ماده یعنی اجزای بدن داشته باشد، بنابراین این اثرات اگر هم قابل ملاحظه باشند که اغلب هم هستند، غیرواقعی و بیاهمیت تلقی میشوند. به این ترتیب ذهن، سوژه، عاملیت از میدان عمل حذف میشود، چون از نظر کمی قابل اندازهگیری نیست. اما رسوایی از آنجا آغاز میشود که اثرات بهظاهر غیرواقعی دخالت سوژه یا شخص بیمار در امر درمان را نمیتوان نادیده گرفت. این تأثیر گاه چنان بزرگ است که میتواند در سیر بیماری یا درد اثری شگفتانگیز به جا بگذارد. به همین علت است که در کنار پزشکی مدرن، بساط پزشکی دیگری هم در بازار سرمایه به راه افتاده است که به آن پزشکی جایگزین (الترناتیو) میگویند. این نوع پزشکی بهدلیل جبران نواقص اساسی پزشکی مدرن، مجوز ورود و رونق گرفته است. این پزشکی جایگزین، در واقع، قطعاتی لوکسشده و به مد روز درآمده از روشهای درمانی برگرفته از سنتها و رسوم متداول در فرهنگهای مختلف است که در ذهن تنمند افراد جامعه متکثر، معناهای درمانی ایجاد میکنند و روی بعضی از دردها اثر بهبودیبخش دارند. رونق این نوع پزشکی خود نشاندهنده آن است که پزشکی مثل هر موضوع انسانی دیگر نمیتواند اجتماعی و فرهنگی نباشد. انسان اجتماعی به پزشکی اجتماعی نیاز دارد. ذهن ما تنمند است و از تن جدا نیست. حرمت و احترام ذهن ما را باید ناشی از تواناییهای استعلایافته بدن ما با میانجیگری مغز در رابطه با دیگری و جامعه دانست. در امر درمان نیز پزشک و بیمار نمیتوانند از هم جدا و بیگانه و نسبت به هم خنثی بمانند و کار تشخیص و درمان را به تکنولوژی بسپارند؛ بنابراین بدن زیسته و به تجربه آموخته ما در قالب اولشخص فاعل، خود سوژهای معناساز است که میتواند در امر درمان دخالت فعال و مستقیم داشته باشد. پزشکی فردیشده و کالاییشده که به قامت جامعه سرمایهداری دوخته شده و کاربردی محدود دارد. البته رونق پزشکی جایگزین که گاهی نمودهای خرافی، کلاهبردانه و متقلبانه از سوی افرادی شارلاتان پیدا میکند، طبق قانون تنظیم بازار سود، بقا یافته است. این پدیده جایگزین و ضمیمهای میتواند همیشه توسط پزشکی مدرن که سکان تشکیلات پزشکی را به دست دارد، محدود و کنترل شود که اغلب چنین است؛ اما شکی نیست كه وضع موجود، ناشی از نتایج بیتوجهی پزشکی مدرن در قدرت به اهمیت سوژه و ذهن تنمند اجتماعی انسان و نقش فعال و مهم آن در معنابخشی به امر پزشکی و درمان است که بحثی جداگانه میطلبد.
در ایران، روز اول شهریور، زادروز ابوعلی سینا، پزشک و فیلسوف نامدار را روز پزشک مینامیم. بههمیندلیل بیمناسبت نیست که نگاهی نقادانه به پزشکی مدرن بیندازیم که در آن رگههایی از تفکر فلسفی ابوعلی سینا پیداست. از نظر فلسفه پزشکی میتوان چنین گفت كه در اروپای پرتنش دوران رنه دکارت، فیلسوف فرانسوی، فضای هستیشناختی لازم برای پزشکی مدرن، با قبول جدایی بدن از ذهن و فرادستی ذهن بر بدن و فرودستی بدن به علت تعلقات مادی آن، امکان بروز پیدا کرده است؛ اما جالب است بدانیم که حدود ۶۰۰ سال قبل از دکارت، ابوعلی سینا نیز در زندان همدان نظریه جدایی ماهیت برتر ذهن از بدن را در قالب «برهان انسان معلق» مطرح میکند. ابوعلی سینا شاید زیر فشار پرتنش فضای تجربی محرومیتهای ادراکی زندان، مجاب میشود که ذهن مستقل و آزاد از بدن میتواند به زیست رهاشده خود تداوم ببخشد و به بدن مادی تعلق و نیاز نداشته باشد. تداوم همین طرز تفکر در اروپا پس از بیش از نیمقرن، دکارت تحت فشار شرایط را هم قانع میکند که دوگانگی جوهری روح و جسم را بپذیرد؛ بنابراین علم پزشکی مدرن بر این مبنا متولد میشود که راجع به بدن است و به ذهن و روح ارتباطی ندارد. براساس این دوالیسم دکارتی، بدن، مانند ماشینی مکانیکی است که اجزای مادی آن میتوانند از هم جدا و از نظر کارکردی بررسی شوند و در صورت بدکارکردن هرکدام از اجزای مادی آن تعمیر شود. براساس این تعبیر مکانیکی از بدن، پزشکی مدرن شکل میگیرد و بیماریها براساس علت و معلول خطی، بهصورت تکعلتی تعریف میشوند. سم، میکروب، قارچ، ویروس، انگل، ژن هرکدام میتواند علت بیماری در بدن باشد. بر همین اساس هم در صورت همهگیری عامل عفونی واگیرداری مانند ویروس کرونا (درحالحاضر)، اقدامات همهگیرشناسی (اپیدمیولوژی) برای مدیریت بحران، بهصورت دستورات بهداشتی از طرف متخصصان پزشکی صادر میشود. پژوهشهای پزشکی بالینی و درمانی نیز با کمک تکنولوژی هرچه بیشتر به طرف کشف اجزای ریز بدن، از اندامها، به عضوها از عضوها به طرف سلولها از سلولها به مولکولهای پروتئینی و از آنجا به ژنها برای یافتن علتها به طرزی شدیدا تقلیلگرایانه میل میکند. صنعت هیولایی داروسازی در کنار تکنولوژی پزشکی در حمایت کامل از سوی نظام سرمایهداری به کالاییشدن خدمات پزشکی درمانی میانجامد. در پزشکی بر پایه شواهد عینی، برای سنجش واقعیبودن اثرات درمانی، مولکولهای دارویی مختلف یا واکسن از روشهای کارآزمایی بالینی با آرایش تصادفی دو سو کور و کنترل شده با دارونما صورت میگیرد. همه این دقتها و وسواسها برای اندازهگیری اثر یک مولکول مؤثر بر یک بیماری این است که بیمار بهعنوان یک ابژه، یک عین بدون کنش، نافعال، بیدخالت، بهصورت یک آزمودنی شیءواره وارد کارآزمایی بالینی شود. در این فرایند، بدن انسان، یک ابژه یا چیز بدون عاملیت و فاعلیتی بیش نیست. در این کارآزماییهای دارویی اغلب دیده میشود که وقتی یک مولکول (دارونما یا پلاسیبو) به قول آزمایشگران، بیخاصیت، خنثی، غیرمؤثر و غیراختصاصی، جایگزین یک مولکول مؤثر امتحان میشود، درصد قابل ملاحظهای از بیماران تأثیر مثبت درمانی چشمگیری نشان میدهند؛ اما رسم بر این است که این اثر درمانی به قولی غیراختصاصی یا اثر دارونما نادیده گرفته شود. البته پزشکی مدرن نمیخواهد بگوید این اثر غیراختصاصی بهاصطلاح دارونماها از کجا میآید و چرا اغلب پنهان نگه داشته میشود؟ اینطور به نظر میرسد که براساس همان پزشکی متکی بر دوگانگی (دوالیسم) بین بدن و ذهن و دخالتندادن کار ذهن در بدن است که این تأثیر به قولی ذهنی و بیارزش افراد بیمار کنار گذاشته میشود. منطقی به نظر میرسد که طبق اصل جدایی بدن و کار آن از مقوله ذهن، ذهن، دور از ماجرای درمان بدن قرار گیرد. بدیهی است که در این مدل پزشکی، انسان بهعنوان سوژه اول شخص و دارای عاملیت و قصدیت وارد فرایند نشود و بدن بیمار بهطور مجزا بهطور نافعال و تکافتاده و غریب در معرض آزمون قرار گیرد. براساس این مدل رایج پزشکی مدرن، ماده میتواند بر ماده اثر بگذارد، یعنی مولکول دارویی که مادی است میتواند بر بدن نیز که از جنس ماده است، اثر بگذارد و البته گاه همین مادههای دارویی میتوانند بر ذهن هم اثر بگذارند، مانند داروهایی مؤثر در بیماریهای روانی، مانند افسردگی و اضطراب که سود فراوانی نیز بههمراه دارند؛ اما استدلال میتواند چنین باشد که چون ذهن در جوهر و ماهیت با ماده فرق دارد، نمیتواند تأثیری قابل اندازهگیری و عینی بر ماده یعنی اجزای بدن داشته باشد، بنابراین این اثرات اگر هم قابل ملاحظه باشند که اغلب هم هستند، غیرواقعی و بیاهمیت تلقی میشوند. به این ترتیب ذهن، سوژه، عاملیت از میدان عمل حذف میشود، چون از نظر کمی قابل اندازهگیری نیست. اما رسوایی از آنجا آغاز میشود که اثرات بهظاهر غیرواقعی دخالت سوژه یا شخص بیمار در امر درمان را نمیتوان نادیده گرفت. این تأثیر گاه چنان بزرگ است که میتواند در سیر بیماری یا درد اثری شگفتانگیز به جا بگذارد. به همین علت است که در کنار پزشکی مدرن، بساط پزشکی دیگری هم در بازار سرمایه به راه افتاده است که به آن پزشکی جایگزین (الترناتیو) میگویند. این نوع پزشکی بهدلیل جبران نواقص اساسی پزشکی مدرن، مجوز ورود و رونق گرفته است. این پزشکی جایگزین، در واقع، قطعاتی لوکسشده و به مد روز درآمده از روشهای درمانی برگرفته از سنتها و رسوم متداول در فرهنگهای مختلف است که در ذهن تنمند افراد جامعه متکثر، معناهای درمانی ایجاد میکنند و روی بعضی از دردها اثر بهبودیبخش دارند. رونق این نوع پزشکی خود نشاندهنده آن است که پزشکی مثل هر موضوع انسانی دیگر نمیتواند اجتماعی و فرهنگی نباشد. انسان اجتماعی به پزشکی اجتماعی نیاز دارد. ذهن ما تنمند است و از تن جدا نیست. حرمت و احترام ذهن ما را باید ناشی از تواناییهای استعلایافته بدن ما با میانجیگری مغز در رابطه با دیگری و جامعه دانست. در امر درمان نیز پزشک و بیمار نمیتوانند از هم جدا و بیگانه و نسبت به هم خنثی بمانند و کار تشخیص و درمان را به تکنولوژی بسپارند؛ بنابراین بدن زیسته و به تجربه آموخته ما در قالب اولشخص فاعل، خود سوژهای معناساز است که میتواند در امر درمان دخالت فعال و مستقیم داشته باشد. پزشکی فردیشده و کالاییشده که به قامت جامعه سرمایهداری دوخته شده و کاربردی محدود دارد. البته رونق پزشکی جایگزین که گاهی نمودهای خرافی، کلاهبردانه و متقلبانه از سوی افرادی شارلاتان پیدا میکند، طبق قانون تنظیم بازار سود، بقا یافته است. این پدیده جایگزین و ضمیمهای میتواند همیشه توسط پزشکی مدرن که سکان تشکیلات پزشکی را به دست دارد، محدود و کنترل شود که اغلب چنین است؛ اما شکی نیست كه وضع موجود، ناشی از نتایج بیتوجهی پزشکی مدرن در قدرت به اهمیت سوژه و ذهن تنمند اجتماعی انسان و نقش فعال و مهم آن در معنابخشی به امر پزشکی و درمان است که بحثی جداگانه میطلبد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.