|

پشت سد درام

سارا آقابابایان : فیلم لتیان را بیش از کارگردانش باید از آنِ نویسنده‌اش، اکتای براهنی، دانست؛ چراکه علاوه بر سابقه دستیاری علی تیموری نزد وی، تجانس عناصری چون فضاسازی و قاب‌بندی پرجزئیات، میزانسن‌ها و پلاستیک ارغوانی در لتیان با فیلم پل خواب کتمان‌ناپذیر است. اگرچه لتیان از جنبه داستان‌گویی و پرداخت کاراکترها پخته‌تر و متمرکزتر و از تشتت و پراکنده‌گویی پل خواب به دور است اما در‌عین‌حال از یک پاشنه آشیل به‌غایت بنیادی رنج می‌برد که حتی آن را در تحلیل نهایی در رده‌ای پایین‌تر از پل خواب قرارداده است؛ اینکه پلات محوری مربوط به طاها، سلما و مانی که اساس فیلم بر پــایه کنار هم قرار گرفتنشان بنا نهاده شـده، منطق روایی ندارد.
این نقص دراماتیک که سلما درحالی‌که رازی به بزرگی ازدواج پنج‌ساله‌اش را مخفی کرده حال با چه جرئتی خواستگار سمج و حساسش را به همنشینی با دوستانش فراخوانده، آن‌هم دوستانی دهن‌لق و غرض‌ورز و همسر دائم‌الخمر یکی از آنها، موقعیت دور از ذهنی با پیداشدن ناغافل سروکله همسر سابقش همچون سایه مرگ، درحالی‌که قاعدتا با توجه به تکست‌های ردوبدل‌شده بین سلما و یاسی نامحتمل است که سلما از آن بی‌خبر مانده باشد، نور علی نور می‌شود. به حکم عقل سلیم سلما باید پیش از رسیدن همسفران به هر لطایف‌الحیل سفر را بپیچاند نه اینکه به بهانه شک‌کردن طاها تن به این سفر بدهد، درحالی‌که مخاطره یک شک ساده قابل مقایسه با غرقاب همسفرشدنشان با همسر سابقش نیست. شکل‌دهی این‌چنینی واقعه محرک فیلم‌نامه لتیان به قدری سهل‌انگارانه است که ادامه فیلم را فقط می‌توان اجبار فیلم‌نامه تلقی کرد؛ ادامه‌ای که باقی فرازوفرودهایش نیز چندان معقول نیست؛ سلما حاضر می‌شود طاها به‌تنهایی با رضای لایشعر و مانی راهی کلانتری شوند و در شب اول اقامت در باغ لواسان با خیال راحت طاها را تنها گذاشته و به دنبال درست‌کردن غذا و بگووبخند با دوستانش برود. چنانکه معلوم نیست طاها به چه قیمت در برابر تمسخرش توسط رضا، ساکت مانده و از آن بدتر انفعال سلما و رفتارهای ضدونقیضش را تاب می‌آورد؟ هرکس جای طاها بود، بلافاصله ماشین را روشن می‌کرد و به تهران بازمی‌گشت چه رسد به کاراکتری که فیلم او را نوکیسه‌ای از خرطوم فیل افتاده با نخوتی تیپیکال معرفی کرده است. در چنین درام‌هایی راوی کاراکترهای معدود در فضای محدود، موسوم به شبکه انسانی، حول ماجرای اصلی دومینویی از دروغ، پنهان‌کاری، رازورزی و اتهام‌زنی آدم‌های داستان به یکدیگر به موقعیت‌افزایی تصاعدی و پرملات‌ترکردن روایت می‌انجامد ولی خشت کج اول و قانع‌کننده‌نبودن گره اولیه لتیان، تلاطمات بعدی روابط شخصیت‌ها را مصنوعی و نامربوط جلوه داده و ارتباط متفنن‌ترین تماشاگر را نیز با قصه مختل می‌کند. از شاخه‌های فرعی پیرنگ همچون گرایش مریم و یاسی به غصب جایگاه سلما نزد مانی و جلب تفقد او که گویی خود نویسنده هم با علم به بی‌ثمربودنش روی هوا رها کرده است، شائبه‌ای نحیف باقی می‌ماند که حداکثر انگیزه پنهان‌کاری یاسی برای آوردن مانی به این سفر را توضیح می‌دهد که آن‌هم با توجه به سفر در پیش‌روی دو روز دیگر مانی عجیب است، همچنین مشخص نیست پافشاری مریم بر دادن امید واهی به مانی و شعله‌ورکردن اشتیاقش با مأمور عذاب‌شدن و ریختن پته سلما روی آب نزد طاها چه تناسبی دارد. فیلم‌نامه لتیان درحالی‌که بخش قابل‌توجهی از داده‌های حلّال درام را خیلی زود در اختیار مخاطب قرار داده و از لحاظ دانسته‌ها، در پرده میانی حرف تازه‌ای ندارد، تنها برگ برنده‌اش این است که چگونه قرار است با سلسله افشاگری‌ها به مصاف واکنش طاها و سپس به گره‌گشایی نهایی برسد تا بلکه فرجی شود و روایت به سرانجام برسد اما ناگهان فصل پایانی همچون جامپ‌کاتی بدون پیش‌زمینه و بی‌منشأ ناگهان فرامی‌رسد تا آب پاکی را روی دست مخاطب حرمان‌زده‌اش بریزد؛ طاهایی که از گلاویزشدن فرار کرد و مضحکه شد تا مبادا روی ساعت 800 میلیونی‌اش خط بیفتد، حال در اقدامی متهورانه و غریب برای انتقام‌کشی به صغیر و کبیر ساکن خانه رحم نمی‌کند، غافل از اینکه چگونه شخصیتی با منش تجملی و ذات تن‌آسای طاها بابت یک شکست عشقی حاضر شده عواقب چنین مهلکه‌ای را بپذیرد؟ پایان‌بندی لتیان نیز همچون گره‌افکنی ابتدایی، پیش و بیش از آنکه مدلل و متناسب با سیر روایی درام باشد، صرفا تک‌خال نویسنده جهت فرار از تنگی قافیه به نظر می‌رسد.
هنگامی که سکته‌های فیلم‌نامه تا این اندازه اکید و چفت و بست داستان تا این حد معیوب است، فضاسازی و اهتمام بازیگران در نماهای شیک هیچ‌کدام به خودی خود نه‌تنها سزاوار کوچک‌ترین تحسین نیستند بلکه تا در خدمت درامی منسجم و جهانی معین واجد شخصیت‌های پرداخت‌شده نباشند، حشویاتی بی‌حاصل و خودنمایانه‌اند. ای کاش ضمن ساخت فیلم لتیان حداقل نیمی از مبالات پروسواسی که خرج چیدمان صحنه، طراحی لباس و غنای بصری قاب‌ها شده، مصروف بازنویسی فیلم‌نامه و تنظیم و کارکردبخشی متناسب هر موقعیت با اقتضای منطق روایت، شده بود.

سارا آقابابایان : فیلم لتیان را بیش از کارگردانش باید از آنِ نویسنده‌اش، اکتای براهنی، دانست؛ چراکه علاوه بر سابقه دستیاری علی تیموری نزد وی، تجانس عناصری چون فضاسازی و قاب‌بندی پرجزئیات، میزانسن‌ها و پلاستیک ارغوانی در لتیان با فیلم پل خواب کتمان‌ناپذیر است. اگرچه لتیان از جنبه داستان‌گویی و پرداخت کاراکترها پخته‌تر و متمرکزتر و از تشتت و پراکنده‌گویی پل خواب به دور است اما در‌عین‌حال از یک پاشنه آشیل به‌غایت بنیادی رنج می‌برد که حتی آن را در تحلیل نهایی در رده‌ای پایین‌تر از پل خواب قرارداده است؛ اینکه پلات محوری مربوط به طاها، سلما و مانی که اساس فیلم بر پــایه کنار هم قرار گرفتنشان بنا نهاده شـده، منطق روایی ندارد.
این نقص دراماتیک که سلما درحالی‌که رازی به بزرگی ازدواج پنج‌ساله‌اش را مخفی کرده حال با چه جرئتی خواستگار سمج و حساسش را به همنشینی با دوستانش فراخوانده، آن‌هم دوستانی دهن‌لق و غرض‌ورز و همسر دائم‌الخمر یکی از آنها، موقعیت دور از ذهنی با پیداشدن ناغافل سروکله همسر سابقش همچون سایه مرگ، درحالی‌که قاعدتا با توجه به تکست‌های ردوبدل‌شده بین سلما و یاسی نامحتمل است که سلما از آن بی‌خبر مانده باشد، نور علی نور می‌شود. به حکم عقل سلیم سلما باید پیش از رسیدن همسفران به هر لطایف‌الحیل سفر را بپیچاند نه اینکه به بهانه شک‌کردن طاها تن به این سفر بدهد، درحالی‌که مخاطره یک شک ساده قابل مقایسه با غرقاب همسفرشدنشان با همسر سابقش نیست. شکل‌دهی این‌چنینی واقعه محرک فیلم‌نامه لتیان به قدری سهل‌انگارانه است که ادامه فیلم را فقط می‌توان اجبار فیلم‌نامه تلقی کرد؛ ادامه‌ای که باقی فرازوفرودهایش نیز چندان معقول نیست؛ سلما حاضر می‌شود طاها به‌تنهایی با رضای لایشعر و مانی راهی کلانتری شوند و در شب اول اقامت در باغ لواسان با خیال راحت طاها را تنها گذاشته و به دنبال درست‌کردن غذا و بگووبخند با دوستانش برود. چنانکه معلوم نیست طاها به چه قیمت در برابر تمسخرش توسط رضا، ساکت مانده و از آن بدتر انفعال سلما و رفتارهای ضدونقیضش را تاب می‌آورد؟ هرکس جای طاها بود، بلافاصله ماشین را روشن می‌کرد و به تهران بازمی‌گشت چه رسد به کاراکتری که فیلم او را نوکیسه‌ای از خرطوم فیل افتاده با نخوتی تیپیکال معرفی کرده است. در چنین درام‌هایی راوی کاراکترهای معدود در فضای محدود، موسوم به شبکه انسانی، حول ماجرای اصلی دومینویی از دروغ، پنهان‌کاری، رازورزی و اتهام‌زنی آدم‌های داستان به یکدیگر به موقعیت‌افزایی تصاعدی و پرملات‌ترکردن روایت می‌انجامد ولی خشت کج اول و قانع‌کننده‌نبودن گره اولیه لتیان، تلاطمات بعدی روابط شخصیت‌ها را مصنوعی و نامربوط جلوه داده و ارتباط متفنن‌ترین تماشاگر را نیز با قصه مختل می‌کند. از شاخه‌های فرعی پیرنگ همچون گرایش مریم و یاسی به غصب جایگاه سلما نزد مانی و جلب تفقد او که گویی خود نویسنده هم با علم به بی‌ثمربودنش روی هوا رها کرده است، شائبه‌ای نحیف باقی می‌ماند که حداکثر انگیزه پنهان‌کاری یاسی برای آوردن مانی به این سفر را توضیح می‌دهد که آن‌هم با توجه به سفر در پیش‌روی دو روز دیگر مانی عجیب است، همچنین مشخص نیست پافشاری مریم بر دادن امید واهی به مانی و شعله‌ورکردن اشتیاقش با مأمور عذاب‌شدن و ریختن پته سلما روی آب نزد طاها چه تناسبی دارد. فیلم‌نامه لتیان درحالی‌که بخش قابل‌توجهی از داده‌های حلّال درام را خیلی زود در اختیار مخاطب قرار داده و از لحاظ دانسته‌ها، در پرده میانی حرف تازه‌ای ندارد، تنها برگ برنده‌اش این است که چگونه قرار است با سلسله افشاگری‌ها به مصاف واکنش طاها و سپس به گره‌گشایی نهایی برسد تا بلکه فرجی شود و روایت به سرانجام برسد اما ناگهان فصل پایانی همچون جامپ‌کاتی بدون پیش‌زمینه و بی‌منشأ ناگهان فرامی‌رسد تا آب پاکی را روی دست مخاطب حرمان‌زده‌اش بریزد؛ طاهایی که از گلاویزشدن فرار کرد و مضحکه شد تا مبادا روی ساعت 800 میلیونی‌اش خط بیفتد، حال در اقدامی متهورانه و غریب برای انتقام‌کشی به صغیر و کبیر ساکن خانه رحم نمی‌کند، غافل از اینکه چگونه شخصیتی با منش تجملی و ذات تن‌آسای طاها بابت یک شکست عشقی حاضر شده عواقب چنین مهلکه‌ای را بپذیرد؟ پایان‌بندی لتیان نیز همچون گره‌افکنی ابتدایی، پیش و بیش از آنکه مدلل و متناسب با سیر روایی درام باشد، صرفا تک‌خال نویسنده جهت فرار از تنگی قافیه به نظر می‌رسد.
هنگامی که سکته‌های فیلم‌نامه تا این اندازه اکید و چفت و بست داستان تا این حد معیوب است، فضاسازی و اهتمام بازیگران در نماهای شیک هیچ‌کدام به خودی خود نه‌تنها سزاوار کوچک‌ترین تحسین نیستند بلکه تا در خدمت درامی منسجم و جهانی معین واجد شخصیت‌های پرداخت‌شده نباشند، حشویاتی بی‌حاصل و خودنمایانه‌اند. ای کاش ضمن ساخت فیلم لتیان حداقل نیمی از مبالات پروسواسی که خرج چیدمان صحنه، طراحی لباس و غنای بصری قاب‌ها شده، مصروف بازنویسی فیلم‌نامه و تنظیم و کارکردبخشی متناسب هر موقعیت با اقتضای منطق روایت، شده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.