|

جامعه‌ای تنها

علی ورامینی

تقریبا بیشتر ما آدمیان سر و کارمان در زندگی به درجات مختلف به نظام سلامت و پزشک خواهد افتاد. معمولا چنین است که اگر کار اورژانسی نداشته باشیم و به پزشک متخصص رجوع کنیم، اولین کاری که می‌کنیم، شمردن مشتری‌ها در طول روز و هفته و ماه است و بعد از آن ضرب در قیمت ویزیت؛ سپس تعجب و بعضا گلایه‌کردن از تفاوت درآمدی که پزشکان با دیگر اقشار جامعه دارند. همه مواجهه ما با نظام پزشکی عمدتا به همین تقلیل پیدا می‌کند و از این بابت فرق چندانی هم بین عوام و خواص وجود ندارد. یک خطای شناختی اساسی در این مواجهه وجود دارد و از قضا تقلیل کار پزشکی به بخش بسیار جزئی‌ای از آن یک کلیت از همین خطا ناشی می‌شود.

ما معمولا وقتی دنبال متخصص می‎گردیم، با پرس‌وجو سراغ مشهورترین‌هایی می‌رویم که از پی این شهرت همیشه مطب شلوغی دارند و دچار این خطای شناختی می‌شویم که همه پزشکان چنین هستند. اگر میان این اندک پزشکان (در برابر جامعه آماری پزشکان رقم درخور‌توجهی نیستند) یکی‌شان هم کارتخوان نداشته باشد، بار دیگر نه‌تنها فرار مالیاتی را به همه پزشکان مشهور؛ بلکه به همه جامعه پزشکی تعمیم می‌دهیم. این خطای شناختی اساسی باعث می‌شود انگاره جامعه از پزشک، فردِ بسیار سر شلوغِ کم‌حوصله‌ای باشد که به‌‌ ازای کمتر از پنج دقیقه ویزیت بیمار اندازه دستمز مصوب یک روز کاری وزارت کار برای یک کارگر حقوق می‌گیرد. این انگاره شکاف عمیقی بین مردم و پزشکان و در اصل نظام سلامت می‌اندازد و حتی خوانش نخبگان جامعه هم از جامعه پزشکی بر مبنای همین انگاره‌ای شکل می‎گیرد که یک خطا و مغالطه ناخودآگاه است.
این شکاف به‌وجودآمده هزاران تالی فاسد دارد که اصلی‌ترین آن نگاه کین‌توزانه مردم به جامعه پزشکی است. گاهی این نگاه کین‌توزانه از پسِ اتفاقی مانند مرگ یک انسان مشهور به‌ دلیل خطای پزشکی مثل دمل چرکین بیرون می‌زند. به‌ یاد بیاورید که ضایعه مرگ عباس کیارستمی و حوادثی که از پسِ آن پیش آمد. امروز دیگر می‌توان با اطمینان گفت که آن واکنش‌های ابتدایی سلبریتی‌‌ها و بعدا پزشکی که به این بازی نابخردانه وارد شد، جز واکنش‌هایی هیستریک چیز دیگری نبود.
کدام‌یک از آن سلبریتی‌ها که یقه چاک می‌کرد سبب‌ساز جریانی شد که بازنگری‌ای اساسی در نظام سلامت کشور شود؟ همان‌ها امروز عکس و کلیپ از بزرگداشت مقام پزشک و کادر درمان در مبارزه با کرونا می‌گذارند و روز دیگر برای فرد هوچی‌گری که از سرِ سودای صندلی مجلس به پزشکان توهین می‌کند، کف می‌زنند. به اینها حرجی نیست، کار خودشان را می‌کنند. سلبریتی می‌خواهد پیش چشم باشد؛ یک روز با نقد پزشک و روز دیگر با کمپین تحریم نخریدن کالا.
خلأ بزرگی که در‌این‌میان حس می‌شود، عدم ورود نخبگان فکری چه در جامعه دانشگاهی و چه در میان روشنفکران، به کار پزشکی است. کارهای جسته و گریخته اگرچه ستودنی باشند اما جریان‌ساز نخواهند شد. نظام سلامت کشور یکی از مهم‌ترین ستون‌هایی است که در زیست فردی، عدالت اجتماعی و حیات جمعی تأثیر مستقیم دارد. احتمالا همان خوانشی که از پزشک در ابتدای یادداشت گفته شد و تقلیل آن خوانش به کل نظام سلامت، در عدم ورود جامعه فکری ما به کار پزشکی و اصلاح نظام سلامت بی‌تأثیر نیست.
همه مرگ کیارستمی را به‌واسطه خطای پزشکی فهمیدند؛ اما چه کسی می‌داند در همین یک سال گذشته حداقل دو جوان دانشجوی پزشکی از فشار کار بی‌امان و بدون استراحت جان سپردند؟ چه کسی جز اندک پزشکانی که در حوزه عمومی حضور دارند درباره نظام استثمارگری دستیار پزشکی سخن گفته و از این نوشته‌اند که چرا یک پزشک در ازای کار تمام‌وقت و شیفت‌های مکرر طاقت‌فرسا دستمزدی کمتر از مصوب وزارت کار می‌گیرد؟ چه کسی از آن‌همه پولی که در طرح تحول سلامت به ناشیانه‌ترین صورت ممکن در پای نسخه‌های الکی «ام‌آرآی» و «سی‌تی‌اسکن» تلف شد، چیزکی گفته است؟ چرا اشاره‌ای به صف پزشکان تازه فارغ‌التحصیلی که در سفارتخانه‌های کانادا و استرالیا تشکیل شده است، نمی‌شود؟ چرا اینان خلاف تصور عام هیچ امید و انگیزه‌ای برای ماندن در اینجا ندارند و تن به سخت‌ترین امتحانات و رنج مهاجرت می‌دهند که جای دیگری برای خود زندگی بسازند؟
این دست سؤال‌ها بسیار است. خلاف آنچه می‌اندیشیم، نظام سلامت (نه آن معدود پزشکانی که بسیار مراجعه‌کننده دارند و کارتخوان هم ندارند) بسیار تنهاست و به کمک و همکاری فکری آنانی نیاز دارد که دغدغه زیست بهتر مردمان و عدالت اجتماعی دارند. روند کنونی هر روز شکاف جامعه و پزشکان را بیشتر خواهد کرد، عمده کار پزشکی را به سمت پزشکی کاریزماتیک خواهد برد و در کل سلامت جامعه را با چالشی بنیادین مواجه خواهد کرد.

تقریبا بیشتر ما آدمیان سر و کارمان در زندگی به درجات مختلف به نظام سلامت و پزشک خواهد افتاد. معمولا چنین است که اگر کار اورژانسی نداشته باشیم و به پزشک متخصص رجوع کنیم، اولین کاری که می‌کنیم، شمردن مشتری‌ها در طول روز و هفته و ماه است و بعد از آن ضرب در قیمت ویزیت؛ سپس تعجب و بعضا گلایه‌کردن از تفاوت درآمدی که پزشکان با دیگر اقشار جامعه دارند. همه مواجهه ما با نظام پزشکی عمدتا به همین تقلیل پیدا می‌کند و از این بابت فرق چندانی هم بین عوام و خواص وجود ندارد. یک خطای شناختی اساسی در این مواجهه وجود دارد و از قضا تقلیل کار پزشکی به بخش بسیار جزئی‌ای از آن یک کلیت از همین خطا ناشی می‌شود.

ما معمولا وقتی دنبال متخصص می‎گردیم، با پرس‌وجو سراغ مشهورترین‌هایی می‌رویم که از پی این شهرت همیشه مطب شلوغی دارند و دچار این خطای شناختی می‌شویم که همه پزشکان چنین هستند. اگر میان این اندک پزشکان (در برابر جامعه آماری پزشکان رقم درخور‌توجهی نیستند) یکی‌شان هم کارتخوان نداشته باشد، بار دیگر نه‌تنها فرار مالیاتی را به همه پزشکان مشهور؛ بلکه به همه جامعه پزشکی تعمیم می‌دهیم. این خطای شناختی اساسی باعث می‌شود انگاره جامعه از پزشک، فردِ بسیار سر شلوغِ کم‌حوصله‌ای باشد که به‌‌ ازای کمتر از پنج دقیقه ویزیت بیمار اندازه دستمز مصوب یک روز کاری وزارت کار برای یک کارگر حقوق می‌گیرد. این انگاره شکاف عمیقی بین مردم و پزشکان و در اصل نظام سلامت می‌اندازد و حتی خوانش نخبگان جامعه هم از جامعه پزشکی بر مبنای همین انگاره‌ای شکل می‎گیرد که یک خطا و مغالطه ناخودآگاه است.
این شکاف به‌وجودآمده هزاران تالی فاسد دارد که اصلی‌ترین آن نگاه کین‌توزانه مردم به جامعه پزشکی است. گاهی این نگاه کین‌توزانه از پسِ اتفاقی مانند مرگ یک انسان مشهور به‌ دلیل خطای پزشکی مثل دمل چرکین بیرون می‌زند. به‌ یاد بیاورید که ضایعه مرگ عباس کیارستمی و حوادثی که از پسِ آن پیش آمد. امروز دیگر می‌توان با اطمینان گفت که آن واکنش‌های ابتدایی سلبریتی‌‌ها و بعدا پزشکی که به این بازی نابخردانه وارد شد، جز واکنش‌هایی هیستریک چیز دیگری نبود.
کدام‌یک از آن سلبریتی‌ها که یقه چاک می‌کرد سبب‌ساز جریانی شد که بازنگری‌ای اساسی در نظام سلامت کشور شود؟ همان‌ها امروز عکس و کلیپ از بزرگداشت مقام پزشک و کادر درمان در مبارزه با کرونا می‌گذارند و روز دیگر برای فرد هوچی‌گری که از سرِ سودای صندلی مجلس به پزشکان توهین می‌کند، کف می‌زنند. به اینها حرجی نیست، کار خودشان را می‌کنند. سلبریتی می‌خواهد پیش چشم باشد؛ یک روز با نقد پزشک و روز دیگر با کمپین تحریم نخریدن کالا.
خلأ بزرگی که در‌این‌میان حس می‌شود، عدم ورود نخبگان فکری چه در جامعه دانشگاهی و چه در میان روشنفکران، به کار پزشکی است. کارهای جسته و گریخته اگرچه ستودنی باشند اما جریان‌ساز نخواهند شد. نظام سلامت کشور یکی از مهم‌ترین ستون‌هایی است که در زیست فردی، عدالت اجتماعی و حیات جمعی تأثیر مستقیم دارد. احتمالا همان خوانشی که از پزشک در ابتدای یادداشت گفته شد و تقلیل آن خوانش به کل نظام سلامت، در عدم ورود جامعه فکری ما به کار پزشکی و اصلاح نظام سلامت بی‌تأثیر نیست.
همه مرگ کیارستمی را به‌واسطه خطای پزشکی فهمیدند؛ اما چه کسی می‌داند در همین یک سال گذشته حداقل دو جوان دانشجوی پزشکی از فشار کار بی‌امان و بدون استراحت جان سپردند؟ چه کسی جز اندک پزشکانی که در حوزه عمومی حضور دارند درباره نظام استثمارگری دستیار پزشکی سخن گفته و از این نوشته‌اند که چرا یک پزشک در ازای کار تمام‌وقت و شیفت‌های مکرر طاقت‌فرسا دستمزدی کمتر از مصوب وزارت کار می‌گیرد؟ چه کسی از آن‌همه پولی که در طرح تحول سلامت به ناشیانه‌ترین صورت ممکن در پای نسخه‌های الکی «ام‌آرآی» و «سی‌تی‌اسکن» تلف شد، چیزکی گفته است؟ چرا اشاره‌ای به صف پزشکان تازه فارغ‌التحصیلی که در سفارتخانه‌های کانادا و استرالیا تشکیل شده است، نمی‌شود؟ چرا اینان خلاف تصور عام هیچ امید و انگیزه‌ای برای ماندن در اینجا ندارند و تن به سخت‌ترین امتحانات و رنج مهاجرت می‌دهند که جای دیگری برای خود زندگی بسازند؟
این دست سؤال‌ها بسیار است. خلاف آنچه می‌اندیشیم، نظام سلامت (نه آن معدود پزشکانی که بسیار مراجعه‌کننده دارند و کارتخوان هم ندارند) بسیار تنهاست و به کمک و همکاری فکری آنانی نیاز دارد که دغدغه زیست بهتر مردمان و عدالت اجتماعی دارند. روند کنونی هر روز شکاف جامعه و پزشکان را بیشتر خواهد کرد، عمده کار پزشکی را به سمت پزشکی کاریزماتیک خواهد برد و در کل سلامت جامعه را با چالشی بنیادین مواجه خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.