|

نقش جمعیت‌های مردمی در تاریخ معاصر ایران

«مردم در سیاست ایران» مجموعه‌ای است از پنج پژوهش موردی یرواند آبراهامیان که در سال‌های گوناگون نوشته و منتشر شده‌اند. موضوع این پنج مقاله نقش‌آفرینی مردم در صحنه سیاست ایران معاصر است. در نخستین مقاله «نقش جمعیت‌های مردمی در انقلاب مشروطه ایران»، نویسنده تحولات سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۸۹ را به دقت بررسی می‌کند و ضمن اشاره به اینکه در این دوران «ساختار سیاسی شهرها برآمده از توازن پیچیده قدرت میان شاه و بازار بود» می‌نویسد: «هرگاه شاه قدرتمند بود، صنف کدخداها و منصوبان این صنف را به مسند می‌گمارد - مثلا کلانترها و محتسب‌ها را که حاکمان زندگی شهری بودند. هرگاه شاه ضعیف بود، سران اصناف، بزرگ‌ترهای خودشان را انتخاب می‌کردند و آنها - که پیوندی با حکومت نداشتند اما روابطی نزدیک با اهل کسب چرا - استقلال‌شان را نشان می‌دادند و در قامت رقبای نظام سیاسی حاکم عمل می‌کردند». (ص ۱۲) مقاله دوم «نقش جمعیت‌های مردمی در سیاست ایران؛ ۱۳۳۲-۱۲۸۵» به طور عمده به جمعیت‌هایی می‌پردازد که پس از شهریور ۱۳۲۰ و ازسرگذراندن دوره سرکوب دهشت‌بار رضاشاه به صحنه باز می‌گردند و تا مرداد ماه ۱۳۳۲ که بار دیگر دربار توانست به پشتیبانی ارتش دولت را براندازد و مهار خیابان‌ها را به دست گیرد، به فعالیت خود ادامه دادند. طی این ۱۲ سال، جمعیت عنصری مهم در عرصه سیاست بود و اگرچه بسیاری تلاش کردند توده‌های مردم را بسیج و از خیابان‌ها همچون سلاح استفاده کنند، فقط دو تشکیلات بودند که موفقیتی چشمگیر داشتند: حزب توده ایران و جبهه ملی ایران. در مقاله سوم «نقش جمعیت‌های مردمی در انقلاب ایران» آبراهامیان در جمع‌بندی انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ می‌نویسد: «از کل ماجراها سه نتیجه، می‌توان بیرون کشید؛ اول، انقلاب به واسطه اعتراضات مسالمت‌آمیز به پیروزی رسید... دوم، بیشتر جمعیت‌ها، به‌خصوص در زمستان ۱۳۵۶ و بهار ۱۳۵۷، برآمده از گروه‌هایی خلق‌الساعه در دانشگاه‌ها، دبیرستان‌ها و بازارها بودند. مرکزیت مرموزی از دسیسه‌کاران یا دست خارجی پنهانی سازماندهی و هماهنگ‌شان نمی‌کرد... محرک اصلی از پایین بود نه از بالا. روحانیت تا پیش از واپسین هفته‌های قیام، مجموعه‌هایی محوری همچون شورای انقلاب را راه نینداخته بودند... و آخر آنکه کل کشته‌های راهپیمایی‌ها، بسیار کمتر از آن چیزی بود که گفته می‌شد...». در مقاله چهارم «کمونیسم و مسئله اشتراک در ایران» نویسنده به پدیده نادر داشتن دو حزب کمونیست طرفدار شوروی، حزب توده ایران و فرقه دموکرات آذربایجان، پرداخته است. او در آغاز نظرات توطئه‌انگارانه بعضی پژوهندگان را رد می‌کند: «اغلب تحلیل‌گران به وجود همزمان این دو حزب بی‌اعتنا مانده و آن را صرفا یکی از ترفندهای استالین برای گسترش نفوذ در خاورمیانه خوانده‌اند». آبراهامیان توضیح می‌دهد که مسئله ملی در ایران دارای زمینه اجتماعی بود و بی‌توجهی به حل علمی آن و سیاست شوونیستی دوران رضاشاه آن را به مسئله‌ای حاد تبدیل کرده بود؛ «شاه تازه، رضاشاه، به محض آنکه حکومت قاجار را برانداخت و قدرت خودش را تثبیت کرد، دست به اجرای بسیاری از این برنامه‌ها (برنامه‌‎های پیشنهادی محمود افشار سردبیر آینده) زد. لباس سنتی را ممنوع کرد؛ هیئتی منصوب کرد برای پاکسازی زبان فارسی از واژه‌های عربی؛ آذربایجان را به دو استان تقسیم کرد، دو استانی که یکی‌شان آمیخته بود با جمعیتی عظیم از کردها؛ شروع کرد به ساختن راه‌آهن سراسری ایران؛ همه بازرگانان خارجی را هدایت کرد به سوی پایتخت؛ دم و دستگاه اداری مرکزی ایجاد کرد؛ همه انتشاراتی‌های غیرفارسی‌زبان را تعطیل کرد؛ و مهم‌تر از همه، مدارس زبان‌های اقلیت‌ها را خراب کرد و جایشان نظام آموزشی سراسری در کشور راه انداخت که زبان فارسی یگانه زبان رسمی درس‌هاش بود». (ص ۱۳۲) آبراهامیان پس از تشریح تحولات سال‌های بین ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ و ارزیابی برنامه‌های حزب توده ایران و فرقه دموکرات آذربایجان، می‌نویسد: «حزب توده و فرقه دموکرات صرفا دو روی یک سکه نبودند. به عکس، بنیان‌های اجتماعی متضاد، منافع مغایر و در مواردی سیاست‌های ناسازگار از همدیگر جدایشان کرده بود... خلاصه‌اش اینکه حزب توده حزبی طبقاتی بود با تکیه بر روشنفکران و پرولتاریای وطن، فرقه دموکرات سازمانی شکل‌گرفته بر مبنای اشتراک که منحصرا چشم به همراهی مردم آذربایجان داشت». این تفاوت‌ها دو حزب را تا چهارده سال بعد شکست خیزش آذربایجان از همدیگر دور نگه داشت. سال ۱۳۳۹ در پلنوم مشترک کمیته‌های مرکزی دو حزب، فرقه دموکرات رأی به ادغام در حزب توده داد. ایران کشوری است چندملیتی با این حال عوامل متعددی انبوه مردمی را که در ایران زندگی می‌کنند، به همدیگر نزدیک می‌کند: تاریخ مشترک‌شان در قرون متمادی، نقش مشترک‌شان در آفرینش فرهنگی غنی، و مبارزه مشترک‌شان علیه امپریالیسم. از آنجا که حزب توده ایران خواهان اتحاد همه مردم ایران است و اعتقاد دارد تنها بر مبنای برابری و حق ملت‌ها برای تعیین سرنوشت‌شان می‌توان به این اتحاد رسید، صراحتا حقوق ملی، اجتماعی و فرهنگی همه ملیت‌های قلمرو ایران را به رسمیت می‌شناسد. (ص ۱۷۰) در مقاله پنجم «شکل‌گیری پرولتاریا در ایران مدرن»، آبراهامیان به جنبش‌های طبقاتی سال‌های بین ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ می‌پردازد. در این مقاله، آبراهامیان می‌گوید به دلایلی روشن درباره نزاع طبقاتی در ایران کمابیش هیچ کاری نشده است. به نظر او این فقر مطالعاتی سه دلیل عمده دارد: «اول آنکه مکاتب غربی علوم اجتماعی، چه ساختاری- عملکردی و چه رهیافت رفتاری، به این تصور پیشامارکسیستی پایبند بوده‌اند که دولت و جامعه دو موجودیت مجزایند، و چارچوب مارکسیستی را پس زده‌اند که طی آن دولت خودش بخشی پیچیده از جامعه‌ای است که ذاتا گروه‌های مختلفی را در خود جا داده...؛ دوم، آن گروه از متخصصان ایرانی علوم اجتماعی که جامعه خودشان را بررسی کرده‌اند، هم مدافع ناسیونالیسم ایرانی بوده‌اند و هم قربانیان ناخودآگاه امپریالیسم فرهنگی. چون مدافع ناسیونالیسم بوده‌اند حاضر نشده‌اند وجود هر شکلی از نزاع داخلی درون جامعه‌شان را بپذیرند، به‌خصوص نزاع طبقاتی را. چون قربانی امپریالیسم بوده‌اند، تصورشان این است که در ایران چیزی به عنوان سیاست وجود نداشته و اینکه هر چه در ایران اتفاق افتاده صرفا محصول جانبی تصمیم‌هایی است که در جاهایی دیگر گرفته شده‌اند - در وست‌ مینستر، در کرملین و حالا در کاخ سفید... و سوم اینکه در بیشتر سال‌های قرن بیستم، دولت‌هایی خودکامه حاکم ایران بوده‌اند که عملا تنش‌های اجتماعی و نزاع سیاسی را پنهان کرده‌اند».

«مردم در سیاست ایران» مجموعه‌ای است از پنج پژوهش موردی یرواند آبراهامیان که در سال‌های گوناگون نوشته و منتشر شده‌اند. موضوع این پنج مقاله نقش‌آفرینی مردم در صحنه سیاست ایران معاصر است. در نخستین مقاله «نقش جمعیت‌های مردمی در انقلاب مشروطه ایران»، نویسنده تحولات سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۸۹ را به دقت بررسی می‌کند و ضمن اشاره به اینکه در این دوران «ساختار سیاسی شهرها برآمده از توازن پیچیده قدرت میان شاه و بازار بود» می‌نویسد: «هرگاه شاه قدرتمند بود، صنف کدخداها و منصوبان این صنف را به مسند می‌گمارد - مثلا کلانترها و محتسب‌ها را که حاکمان زندگی شهری بودند. هرگاه شاه ضعیف بود، سران اصناف، بزرگ‌ترهای خودشان را انتخاب می‌کردند و آنها - که پیوندی با حکومت نداشتند اما روابطی نزدیک با اهل کسب چرا - استقلال‌شان را نشان می‌دادند و در قامت رقبای نظام سیاسی حاکم عمل می‌کردند». (ص ۱۲) مقاله دوم «نقش جمعیت‌های مردمی در سیاست ایران؛ ۱۳۳۲-۱۲۸۵» به طور عمده به جمعیت‌هایی می‌پردازد که پس از شهریور ۱۳۲۰ و ازسرگذراندن دوره سرکوب دهشت‌بار رضاشاه به صحنه باز می‌گردند و تا مرداد ماه ۱۳۳۲ که بار دیگر دربار توانست به پشتیبانی ارتش دولت را براندازد و مهار خیابان‌ها را به دست گیرد، به فعالیت خود ادامه دادند. طی این ۱۲ سال، جمعیت عنصری مهم در عرصه سیاست بود و اگرچه بسیاری تلاش کردند توده‌های مردم را بسیج و از خیابان‌ها همچون سلاح استفاده کنند، فقط دو تشکیلات بودند که موفقیتی چشمگیر داشتند: حزب توده ایران و جبهه ملی ایران. در مقاله سوم «نقش جمعیت‌های مردمی در انقلاب ایران» آبراهامیان در جمع‌بندی انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ می‌نویسد: «از کل ماجراها سه نتیجه، می‌توان بیرون کشید؛ اول، انقلاب به واسطه اعتراضات مسالمت‌آمیز به پیروزی رسید... دوم، بیشتر جمعیت‌ها، به‌خصوص در زمستان ۱۳۵۶ و بهار ۱۳۵۷، برآمده از گروه‌هایی خلق‌الساعه در دانشگاه‌ها، دبیرستان‌ها و بازارها بودند. مرکزیت مرموزی از دسیسه‌کاران یا دست خارجی پنهانی سازماندهی و هماهنگ‌شان نمی‌کرد... محرک اصلی از پایین بود نه از بالا. روحانیت تا پیش از واپسین هفته‌های قیام، مجموعه‌هایی محوری همچون شورای انقلاب را راه نینداخته بودند... و آخر آنکه کل کشته‌های راهپیمایی‌ها، بسیار کمتر از آن چیزی بود که گفته می‌شد...». در مقاله چهارم «کمونیسم و مسئله اشتراک در ایران» نویسنده به پدیده نادر داشتن دو حزب کمونیست طرفدار شوروی، حزب توده ایران و فرقه دموکرات آذربایجان، پرداخته است. او در آغاز نظرات توطئه‌انگارانه بعضی پژوهندگان را رد می‌کند: «اغلب تحلیل‌گران به وجود همزمان این دو حزب بی‌اعتنا مانده و آن را صرفا یکی از ترفندهای استالین برای گسترش نفوذ در خاورمیانه خوانده‌اند». آبراهامیان توضیح می‌دهد که مسئله ملی در ایران دارای زمینه اجتماعی بود و بی‌توجهی به حل علمی آن و سیاست شوونیستی دوران رضاشاه آن را به مسئله‌ای حاد تبدیل کرده بود؛ «شاه تازه، رضاشاه، به محض آنکه حکومت قاجار را برانداخت و قدرت خودش را تثبیت کرد، دست به اجرای بسیاری از این برنامه‌ها (برنامه‌‎های پیشنهادی محمود افشار سردبیر آینده) زد. لباس سنتی را ممنوع کرد؛ هیئتی منصوب کرد برای پاکسازی زبان فارسی از واژه‌های عربی؛ آذربایجان را به دو استان تقسیم کرد، دو استانی که یکی‌شان آمیخته بود با جمعیتی عظیم از کردها؛ شروع کرد به ساختن راه‌آهن سراسری ایران؛ همه بازرگانان خارجی را هدایت کرد به سوی پایتخت؛ دم و دستگاه اداری مرکزی ایجاد کرد؛ همه انتشاراتی‌های غیرفارسی‌زبان را تعطیل کرد؛ و مهم‌تر از همه، مدارس زبان‌های اقلیت‌ها را خراب کرد و جایشان نظام آموزشی سراسری در کشور راه انداخت که زبان فارسی یگانه زبان رسمی درس‌هاش بود». (ص ۱۳۲) آبراهامیان پس از تشریح تحولات سال‌های بین ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ و ارزیابی برنامه‌های حزب توده ایران و فرقه دموکرات آذربایجان، می‌نویسد: «حزب توده و فرقه دموکرات صرفا دو روی یک سکه نبودند. به عکس، بنیان‌های اجتماعی متضاد، منافع مغایر و در مواردی سیاست‌های ناسازگار از همدیگر جدایشان کرده بود... خلاصه‌اش اینکه حزب توده حزبی طبقاتی بود با تکیه بر روشنفکران و پرولتاریای وطن، فرقه دموکرات سازمانی شکل‌گرفته بر مبنای اشتراک که منحصرا چشم به همراهی مردم آذربایجان داشت». این تفاوت‌ها دو حزب را تا چهارده سال بعد شکست خیزش آذربایجان از همدیگر دور نگه داشت. سال ۱۳۳۹ در پلنوم مشترک کمیته‌های مرکزی دو حزب، فرقه دموکرات رأی به ادغام در حزب توده داد. ایران کشوری است چندملیتی با این حال عوامل متعددی انبوه مردمی را که در ایران زندگی می‌کنند، به همدیگر نزدیک می‌کند: تاریخ مشترک‌شان در قرون متمادی، نقش مشترک‌شان در آفرینش فرهنگی غنی، و مبارزه مشترک‌شان علیه امپریالیسم. از آنجا که حزب توده ایران خواهان اتحاد همه مردم ایران است و اعتقاد دارد تنها بر مبنای برابری و حق ملت‌ها برای تعیین سرنوشت‌شان می‌توان به این اتحاد رسید، صراحتا حقوق ملی، اجتماعی و فرهنگی همه ملیت‌های قلمرو ایران را به رسمیت می‌شناسد. (ص ۱۷۰) در مقاله پنجم «شکل‌گیری پرولتاریا در ایران مدرن»، آبراهامیان به جنبش‌های طبقاتی سال‌های بین ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ می‌پردازد. در این مقاله، آبراهامیان می‌گوید به دلایلی روشن درباره نزاع طبقاتی در ایران کمابیش هیچ کاری نشده است. به نظر او این فقر مطالعاتی سه دلیل عمده دارد: «اول آنکه مکاتب غربی علوم اجتماعی، چه ساختاری- عملکردی و چه رهیافت رفتاری، به این تصور پیشامارکسیستی پایبند بوده‌اند که دولت و جامعه دو موجودیت مجزایند، و چارچوب مارکسیستی را پس زده‌اند که طی آن دولت خودش بخشی پیچیده از جامعه‌ای است که ذاتا گروه‌های مختلفی را در خود جا داده...؛ دوم، آن گروه از متخصصان ایرانی علوم اجتماعی که جامعه خودشان را بررسی کرده‌اند، هم مدافع ناسیونالیسم ایرانی بوده‌اند و هم قربانیان ناخودآگاه امپریالیسم فرهنگی. چون مدافع ناسیونالیسم بوده‌اند حاضر نشده‌اند وجود هر شکلی از نزاع داخلی درون جامعه‌شان را بپذیرند، به‌خصوص نزاع طبقاتی را. چون قربانی امپریالیسم بوده‌اند، تصورشان این است که در ایران چیزی به عنوان سیاست وجود نداشته و اینکه هر چه در ایران اتفاق افتاده صرفا محصول جانبی تصمیم‌هایی است که در جاهایی دیگر گرفته شده‌اند - در وست‌ مینستر، در کرملین و حالا در کاخ سفید... و سوم اینکه در بیشتر سال‌های قرن بیستم، دولت‌هایی خودکامه حاکم ایران بوده‌اند که عملا تنش‌های اجتماعی و نزاع سیاسی را پنهان کرده‌اند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.