یادداشتی بر شعر بلند «ترجیعبند یا برج بلند شهری در سال سیاه اسفند» سعید اسکندری
شعر عصیانگر
مزدک پنجهای
«ترجیعبند یا برج بلند شهری در سال سیاه اسفند» عنوان شعر بلندی از سعید اسکندری است که در سال 1399 توسط نشر خوزان منتشر شده است.
آنچه در همین ابتدای امر به نظر میرسد، فرم نوشتاری این شعر بلند شباهت به شعر بلند «سرزمین هرز» اثر تیاس الیوت دارد؛ شعری با مختصات ارجاعات متعدد تاریخی، سیاسی، اجتماعی که رویکردی اعتراضی به مسائل و اتفاقات رویداده در مسیر زندگی شاعر دارد. اسکندری در ابتدای این شعر بلند مینویسد: «اسفند/ افسونِ سالی افسرده است/ اینسان سیاهپوش/ که این ماه سالخورد/ افسانههای سرد، فراوان دارد/ بر گیسوی نداشتهاش اینک/ برف است یا نمک/ که نمیبارد» و کتاب را به ابوالفضل حسنی تقدیم میکند. با نگاهی به شعر تیاس الیوت نیز میبینیم که مطلع شعر اینچنین است: «آوریل ستمگرترین ماههاست/ گلهای یاس را/ از زمین مرده میرویاند، خواست و خاطره را به هم میآمیزد و ریشههای کرخت را/ با باران بهاری برمیانگیزاند و...» و البته شعر را به استاد خود اِزرا پاوند تقدیم میکند.
غرض از اشاره به شعر تیاس الیوت نه متهمکردن شاعر به تقلید، بلکه تأثیر مثبتی است که از فرم، ساختار و روایت یک شاهکار ادبی گرفته است و اگر از تأسی شاعر در ساختار و فرم روایت بگذریم، میبینیم که اسکندری بسیار خوب با اینزمانی و اینمکانی کردن شعر و تلفیق آن با تجربیات فرهنگی، مطالعاتی و زیستی توانسته اثری قابل توجه را عرضه کند.
در بحث نشانهسازیها برخی معتقدند: «نشانه ارجاعی، از یک سو بعضی از ویژگیهای مرجع را داراست و از سوی دیگر بعضی از ویژگیهای تولیدکننده نشانه را داراست»1. در این اثر نیز 29 ارجاع بیرونمتنی وجود دارد که در انتهای کتاب درباره آنها توضیحاتی بیان شده است. البته یک نکته اینکه به واسطه فضای متنوع، هماهنگ و ساختارمند تصاویر، بدون توجه به پانوشتها نیز میتوان بهطور طبیعی با شعر ارتباط برقرار کرد. به تعبیری زبان نشانهای شاعر، عینی و ملموس است؛ کنایات و استعارات شعر، ساختارشکن و دور از تصور نیست. خاصه نشانهسازیهای شاعر به واسطه برخی ارجاعات ملموسِ درونشعری، مخاطب را با مدلولهایی مواجه میکند که عینیت آنها را میتواند در تجربیات شخصی خود نیز سراغ گیرد. شعر او از مظاهر و تعاریف مطرح پیرامون شاخصههای شعر سمبولیستی برخوردار است، به همین دلیل معتقدم اهمیت شعر او به واسطه خودنویسی و تولید نشانههایی است که پیوند درونی با شخصیت، موقعیت زندگی شاعر دارد. به تعبیری او فرزند زمانه خود است. اسکندری در این اثر بر نشانههای تعرفهشده میافزاید برای همین جدای از همذاتپنداری، مخاطب به واسطه این افزونه، با
پدیدهای عادتستیز نیز مواجه میشود که الگوهای ذهنی او را به بازی گرفته است. او، مخاطب را در مقابل ناکامیها، سرکوبها و تاراجها قرار میدهد و در این سیر و سیاحت اشاراتی به گذشته، سپس به حال و برعکس دارد.
شعر اسکندری عصیانگر است و این عصیان ناشی از شخصیت شاعر نیز هست؛ شاعری با روحیات آرمانگرایانه که چون همه چیز را مغایر اصول آرمانی و اندیشه روشنفکری خود میبیند، به پرسشگری دست میزند. به قول شارل بودلر: «دنیا جنگلی است سرشار از اشارات، حقیقت از چشم مردم عادی پنهان است و فقط شاعر میتواند به رمز و راز این اشارات پی ببرد».
با این توضیح اگر به این اثر بنگریم، میبینیم شاعر با ایجاد روایتهایی تودرتو، فضاسازی و ایجاد پاگردهای متنوع، خروج از نُرم زبان (زبان معیار)، بهکاربستن سویه آرکائیک زبان یا لحاظکردن معانیای با کارکرد در وجه باستانیاش و ایجاد موسیقی درونی کلام، علیرغم بلندبودن اثر، به لحاظ ارتباطی در محور افقی و عمودی، موفق عمل کرده است. «از انتهای زنجیر/ در زاریهای هر شنبه نیزار/ در نالههای زار/ زیبایی را شنیدم/ رنگینکمان زیبایی را/ با هفت قوس سرد و سیاه مرگ/ با هفت قوس قرمز/ در قتل ارغوان/ رنگینکمان زیبایی را/ در نعرههای مردان/ ضجههای زنان/ همراه کودکان گل سرخ/ که پرپر کردند/ آتش زدند و خاکستر کردند/ زیبایی را شنیدم...».
شاعرانی که سویهای محققگونه دارند، به تعبیری «محققشاعر» خطاب میگیرند؛ شعر برای این دست از شاعران صرفا حادثهای نیست که در زبان اتفاق بیفتد، یا حادثهای باشد که بر اساس یک احساس یا صرفا فرم یا تجربه شخصی شکل بگیرد، این دست شاعران تلاش دارند تا جهان مطالعات ادبی خود را وارد روابط بینامتنی اثر کنند، برای اینان شعر در اندیشه اتفاق میافتد، بنابراین بسیاری از اشعارشان بر اساس مطالعات فرهنگی نوشته میشود. به همین منظور فرهنگمداری و تمدننویسی یکی از شاخصههای شعری این دست شاعران است که احمد شاملو از سردمداران آن قلمداد میشود.
در این اثر، سعید اسکندری نیز همچون سلف خود، شعرش را سرشار از مباحث فرهنگی، تمدن، جنگ، تاریخ و مباحث سیاسی-اجتماعی کرده است. «نوروز باستانی/ نوروز/ دست تو دور را/ ای جشن پاک و روشن انسانی/ نام تو نور را/ نوازش میکرد/ نور تو روز را/ نوروز را/ مامِ قدیم ما/ تا بشکفد شکوفه/ از زهدان زمینی زایش/ جوانه زند یحیی/ بر عظام رمیم ما/ و...».
1. «نشانه- معناشناسی دیداری»، حمیدرضا شعیری، نشر سخن، چ دوم 1397، ص 52.
«ترجیعبند یا برج بلند شهری در سال سیاه اسفند» عنوان شعر بلندی از سعید اسکندری است که در سال 1399 توسط نشر خوزان منتشر شده است.
آنچه در همین ابتدای امر به نظر میرسد، فرم نوشتاری این شعر بلند شباهت به شعر بلند «سرزمین هرز» اثر تیاس الیوت دارد؛ شعری با مختصات ارجاعات متعدد تاریخی، سیاسی، اجتماعی که رویکردی اعتراضی به مسائل و اتفاقات رویداده در مسیر زندگی شاعر دارد. اسکندری در ابتدای این شعر بلند مینویسد: «اسفند/ افسونِ سالی افسرده است/ اینسان سیاهپوش/ که این ماه سالخورد/ افسانههای سرد، فراوان دارد/ بر گیسوی نداشتهاش اینک/ برف است یا نمک/ که نمیبارد» و کتاب را به ابوالفضل حسنی تقدیم میکند. با نگاهی به شعر تیاس الیوت نیز میبینیم که مطلع شعر اینچنین است: «آوریل ستمگرترین ماههاست/ گلهای یاس را/ از زمین مرده میرویاند، خواست و خاطره را به هم میآمیزد و ریشههای کرخت را/ با باران بهاری برمیانگیزاند و...» و البته شعر را به استاد خود اِزرا پاوند تقدیم میکند.
غرض از اشاره به شعر تیاس الیوت نه متهمکردن شاعر به تقلید، بلکه تأثیر مثبتی است که از فرم، ساختار و روایت یک شاهکار ادبی گرفته است و اگر از تأسی شاعر در ساختار و فرم روایت بگذریم، میبینیم که اسکندری بسیار خوب با اینزمانی و اینمکانی کردن شعر و تلفیق آن با تجربیات فرهنگی، مطالعاتی و زیستی توانسته اثری قابل توجه را عرضه کند.
در بحث نشانهسازیها برخی معتقدند: «نشانه ارجاعی، از یک سو بعضی از ویژگیهای مرجع را داراست و از سوی دیگر بعضی از ویژگیهای تولیدکننده نشانه را داراست»1. در این اثر نیز 29 ارجاع بیرونمتنی وجود دارد که در انتهای کتاب درباره آنها توضیحاتی بیان شده است. البته یک نکته اینکه به واسطه فضای متنوع، هماهنگ و ساختارمند تصاویر، بدون توجه به پانوشتها نیز میتوان بهطور طبیعی با شعر ارتباط برقرار کرد. به تعبیری زبان نشانهای شاعر، عینی و ملموس است؛ کنایات و استعارات شعر، ساختارشکن و دور از تصور نیست. خاصه نشانهسازیهای شاعر به واسطه برخی ارجاعات ملموسِ درونشعری، مخاطب را با مدلولهایی مواجه میکند که عینیت آنها را میتواند در تجربیات شخصی خود نیز سراغ گیرد. شعر او از مظاهر و تعاریف مطرح پیرامون شاخصههای شعر سمبولیستی برخوردار است، به همین دلیل معتقدم اهمیت شعر او به واسطه خودنویسی و تولید نشانههایی است که پیوند درونی با شخصیت، موقعیت زندگی شاعر دارد. به تعبیری او فرزند زمانه خود است. اسکندری در این اثر بر نشانههای تعرفهشده میافزاید برای همین جدای از همذاتپنداری، مخاطب به واسطه این افزونه، با
پدیدهای عادتستیز نیز مواجه میشود که الگوهای ذهنی او را به بازی گرفته است. او، مخاطب را در مقابل ناکامیها، سرکوبها و تاراجها قرار میدهد و در این سیر و سیاحت اشاراتی به گذشته، سپس به حال و برعکس دارد.
شعر اسکندری عصیانگر است و این عصیان ناشی از شخصیت شاعر نیز هست؛ شاعری با روحیات آرمانگرایانه که چون همه چیز را مغایر اصول آرمانی و اندیشه روشنفکری خود میبیند، به پرسشگری دست میزند. به قول شارل بودلر: «دنیا جنگلی است سرشار از اشارات، حقیقت از چشم مردم عادی پنهان است و فقط شاعر میتواند به رمز و راز این اشارات پی ببرد».
با این توضیح اگر به این اثر بنگریم، میبینیم شاعر با ایجاد روایتهایی تودرتو، فضاسازی و ایجاد پاگردهای متنوع، خروج از نُرم زبان (زبان معیار)، بهکاربستن سویه آرکائیک زبان یا لحاظکردن معانیای با کارکرد در وجه باستانیاش و ایجاد موسیقی درونی کلام، علیرغم بلندبودن اثر، به لحاظ ارتباطی در محور افقی و عمودی، موفق عمل کرده است. «از انتهای زنجیر/ در زاریهای هر شنبه نیزار/ در نالههای زار/ زیبایی را شنیدم/ رنگینکمان زیبایی را/ با هفت قوس سرد و سیاه مرگ/ با هفت قوس قرمز/ در قتل ارغوان/ رنگینکمان زیبایی را/ در نعرههای مردان/ ضجههای زنان/ همراه کودکان گل سرخ/ که پرپر کردند/ آتش زدند و خاکستر کردند/ زیبایی را شنیدم...».
شاعرانی که سویهای محققگونه دارند، به تعبیری «محققشاعر» خطاب میگیرند؛ شعر برای این دست از شاعران صرفا حادثهای نیست که در زبان اتفاق بیفتد، یا حادثهای باشد که بر اساس یک احساس یا صرفا فرم یا تجربه شخصی شکل بگیرد، این دست شاعران تلاش دارند تا جهان مطالعات ادبی خود را وارد روابط بینامتنی اثر کنند، برای اینان شعر در اندیشه اتفاق میافتد، بنابراین بسیاری از اشعارشان بر اساس مطالعات فرهنگی نوشته میشود. به همین منظور فرهنگمداری و تمدننویسی یکی از شاخصههای شعری این دست شاعران است که احمد شاملو از سردمداران آن قلمداد میشود.
در این اثر، سعید اسکندری نیز همچون سلف خود، شعرش را سرشار از مباحث فرهنگی، تمدن، جنگ، تاریخ و مباحث سیاسی-اجتماعی کرده است. «نوروز باستانی/ نوروز/ دست تو دور را/ ای جشن پاک و روشن انسانی/ نام تو نور را/ نوازش میکرد/ نور تو روز را/ نوروز را/ مامِ قدیم ما/ تا بشکفد شکوفه/ از زهدان زمینی زایش/ جوانه زند یحیی/ بر عظام رمیم ما/ و...».
1. «نشانه- معناشناسی دیداری»، حمیدرضا شعیری، نشر سخن، چ دوم 1397، ص 52.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.