|

يادداشتي از ابراهیم حقیقی به مناسبت انتشار همه تصویرسازی‌های مرتضی ممیز

یک جعبه پر از خاطره

هیچ‌گاه با یک جعبه بسیار بزرگ پر از شکلات‌های خوشمزه و در لفاف‌های رنگی پیچیده هوس‌انگیز مواجه شده‌اید؟ راستش من هیچ‌گاه شیرینی و شکلات دوست نداشته‌ام؛ اما این برقِ شوق و نگاه شادمانه را در چشم بسیاری از آدم‌ها دیده‌ام. در کودکی هر وقت که یکی از عموهایم که در آبادان زندگی می‌‌کرد، به تهران می‌آمد، یکی از آن جعبه‌های بزرگ پر از شکلات خارجی را سوغات می‌آورد. من بیش از یکی نمی‌خوردم؛ ولی همیشه زرورق‌های رنگارنگ و پر از نقش طلایی و نقره‌ای و آبی و ارغوانی را از بشقاب‌های پیش‌دستی میهمان‌هایمان برمی‌داشتم و در فرصت مناسب روی یک سطح صاف صیقلی یا شیشه‌ای با ناخن صاف‌شان می‌کردم و آن قطعات ارزشمند را دور از گزند روزگار لای یک کتاب به گنجینه تیله‌های رنگی و مدادها و آبرنگ و کارت‌پستال‌های نقاشی خارجی اضافه می‌کردم و به یکی از چند تا از همان جعبه‌های فلزی منقوش بازمانده از شکلات‌های قبلی که روی طاقچه پشت پرده زیرزمین‌مان جا خوش داشتند، به گنجینه‌ام می‌افزودم که به تمام دنیا می‌ارزید.
دیروز که کتاب دو‌جلدی و حجیم «همه تصویرسازی‌های مرتضی ممیز» با 2500 تصویر خاطره‌انگیز از انوشیروان به دستم رسید، همان شوق پاک کودکانه با تپشِ تند قلب، مثل هنگام روبه‌رویی با معشوق، آن دیر‌یافته، آن از خاطر نرفته مهربان، آن عزیز سال‌های خوب، برایم تکرار شد. مثل شوق کودکانه به‌دست‌گرفتن پروانه‌های رنگین‌بالِ در پرواز روی سبزه‌های تازه بهاری، لفاف پلاستیکی برای دستیابی به آنچه در یک جعبه سبز در انتظارش بودی در زمان اندک؛ اما دراز‌نمای اشتیاق، به کلید تیزی دندان که گشوده شد، مثل آداب ورود از دروازه همیشه بسته قلعه آرزوهای قصه‌ها با گشودن جلد اول (به رسم آداب مقدس همیشه قدیمی)، ستاره‌های نورانی براق در فضا پراکنده شدند و نمایش دنیای رؤیایی و رنگین‌کمانی و درخشان آغاز شد.
برای تو که هنگام درس‌ومشق‌های ریاضت‌وار دبیرستان، شروع به نگاه‌کردن به بیرون از لاکِ خانه و مدرسه کرده‌ای و جهان، آغاز عشوه‌گری کرده، روی جلدهای «کتاب هفته» و ورق‌زدن صفحات و اول تماشا‌کردن تصویرسازی‌ها و سپس خواندن قصه‌های تازه و بامزه، قصه‌های کتاب‌های جیبی و شعر نو، مثل همان جعبه‌های شکلات‌های قشنگ، حیرت‌انگیزند که برای دیدارشان هر هفته انتظارش را می‌کشی. اگرچه بعضی از این تصاویر را بارها دیده بودم و چاپ قاب‌شده تعدادی را هم از آنِ خود دارم و بسیار برای دانشجویان نمایش داده‌ام؛ اما از دیدن روی زیبای معشوق مگر کسی هست که سیر شود؟
«بخت بازآید از آن در که یکی چون تو درآید/ روی زیبای تو دیدن در دولت بگشاید
سعدیا دیدن زیبا نه حرامست ولیکن / نظری گر بربایی دلت از کف برباید»
حرف از دلدادگی بماند که از اسرار عاشقی است.
«هرکه دلارام دید، از دلش آرام رفت
می چو فرو شد به کام، عقل به ناکام رفت».
ماریو بارگاس یوسا، کتاب فلوبر و مادام بواری را که نوشته، «عیش مدام» نامیده. وام‌گرفته از این جمله فلوبر در یک نامه: «تنها راه تحمل هستی این است که در ادبیات غرقه شوی؛ همچنان که در عیش مدام»، ورق‌زدن این دو جلد کتاب برای من به تعبیر فلوبر در غرقه‌شدن در هنر، عیش مدام است. در این ورق‌زدن‌های چندباره، ردیف می‌کنم آنچه در احساسم تلنگر می‌زند. تلخ، شیرین، شادمانه، غمگنانه، تاریک، نورانی، طنازانه، تاریخی، حماسی، مردمانه، اسطوره‌ای، شاعرانه، مستحکم، پرهیبت، شوخ، مرگ‌بار، مستانه، عشوه‌گر، قدیمی، نوین، پلید، رؤیایی، خشمگین، مظلومانه، وقیحانه، قلدر، پرهیبت، متین، شریف، متفکر، ولنگار، پریشان، دیوانه‌وار، ابلهانه، سرگشته، یاغی، معترض، منتظر، بزدلانه، پابرجا، از‌‌دست‌رفتنی، مردانه، زنانه، کودکانه، عاشقانه و... . در ساختار زبانیِ تمام اقوام و ملل دنیای خاکی، روایت همه این اوصاف که اندکی را ردیف کردم، در ادبیات و شعر، منجر به خلق شاهکارهایی شده که هنوز بشر، حتی از آبشخورهای اولیه آن سیراب می‌شود، همچنین در مجسمه و نقاشی و موسیقی هم مثال بسیار است. اندیشیدن و پرداختن بر این اوصاف در تصویرسازی، همسو با جهان نوین، در کنار هنرهای نوجوانِ عکاسی و سینما که در روایت به همان سیاق هنرمندانه کهن هستند، مثال‌ها اندک است. یافتن کلمه مناسب در ترکیب هنرمندانه، در سابقه دیرین شعر و ادبیات، ابتدا سینه‌به‌سینه و سپس در کتاب‌های بسیاری جاافتاده شده‌اند، کشف زبان نو در قصه‌های کوتاه و رمان معاصر و شعر نو از آغاز قرن بیستم، حال‌و‌هوای دیگری می‌طلبد. این سابقه‌، اندک اما پر از ستاره‌های درخشان است. هدایت، جمالزاده، چوبک، گلستان، نیما و شاملو و فروغ و اخوان و... مثل خیام و حافظ و سعدی و نظامی و فردوسی و... در زبان جاری‌اند.
تصویرسازی در گذر از سنت به نو اما، محدوده‌ای است باریک، یکی آنکه چون وابسته به تکنیک‌های چاپ است. مخصوصا وقتی‌ که چاپ پیشرفت چندانی نکرده باشد، دوم آنکه نقاشی نوین هنوز گستره دنیا را به خود آشنا نکرده بود. سوم آنکه تنها پیشینه تصویرگران، غیر از تجربیات حیرت‌انگیز نقاشان در طراحی، به چاپ‌های دستی آنها محدود بوده. پس برای نمایش این‌همه صفت‌های زبانی، نیاز به کشف و اختراع زبان تصویری تازه‌ای است. فقط با در‌دست‌داشتن رنگ سیاه‌وسفید، با اندک وسایل، مانند مداد و قلم و قلم‌مو و زغال و جوهر.
اولین تصویر کتاب در جلد اول از مجله سخن، تصویر ارنست همینگوی است. نماینده موج نوِ قصه کوتاه که بر تمام نویسندگان آمریکایی و اروپایی بعد از خود تأثیر گذاشت و ایرانی‌ها به مدد مجلات و مترجمان راست‌کردار او را شناختند. این تصویر آغازین مثل یک کلید در رمزگشایی نو‌بودن تفکر و رفتار مرتضی ممیز یاری‌دهنده است. شناختن هنرهای نو، در جهان در حال پوست‌انداختن، در همکاری با نشریات فرهیخته و معتبر، روایت از نشانه‌های دیگر تیزهوشی یک طراح جوان دارد. آن هنگام که در کنار تمام تشنگی‌های دانستن و به‌روز‌شدن، باید در پی معیشت و سیر‌شدن و درس‌‌خواندن نیز باشی. برای آنکه سری در میان سرها باشی، راهی جز دارایی نبوغ و تلاش مضاعف نیست. تصاویر اول کتاب همه حاکی از این اشارات است. با دست‌و‌پای بسته در محدودیت‌های چاپ با کلیشه، در یک یا دو رنگ مستقل که تا قبل از چاپ نمی‌بینی‌اش و فقط تو می‌دانی که چه خواهد شد. بعدترها که جلو می‌رویم، به دلیل نیازهای دفاتر معماری برای راندوی نقشه‌ها و پرسپکتیوها، زیپاتون‌های نقطه (ترام) با تراکم‌های مختلف برای نمایش خاکستری‌های متفاوت و هاشورها و موجی‌ها و شطرنجی‌ها به بازار می‌آید. مرتضی ممیز از اولین کسانی است که از این وسیله نوین استفاده می‌کند و تجربیاتش را در تداوم تاریخی صفحات کتاب می‌توان دید. بعدها که قلم‌های گرافوس و راپیدوگراف در کنار قلم‌های هاشور و قلم‌های فلزی ردیس به جمع ابزارهای طراحی اضافه می‌شوند و سپس، ترامه‌کردن یا های‌کنتراست گرفتن توسط لیتوگرافی یا دستگاه‌های فتوکپی به مدد او می‌آیند، تجربیات نوجویانه او نه‌تنها پایان‌ نمی‌یابند؛ بلکه هر بار، نوجویانه‌تر سرریز می‌کنند.
کاش در اینجا هم می‌شد تصویرسازی‌های مجله «رودکی» یا شکار و طبیعت را که قطع بزرگ داشتند، در اندازه‌های دوصفحه‌ای بزرگ دید که برای ما مثل هیجان دیدن فیلم بر پرده‌های عظیم سینما بود.
کشف تبدیل صفحه سفید کاغذ با وسایلی ابتدایی در جهان نو، برای نوشته‌هایی نو، برای روایت همه احساسات درون شعر و قصه، با حفظ شخصیت مستقل و هنرمندی طراحانه، کاری است حیرت‌انگیز. بسیاری از کاریکاتوریست‌های قرن بیستم هستند که در شاهکارهای خود در راستای کشف روایت این اوصاف ادیبانه برآمدند؛ اما آنها هریک به استقلال، جهان تصویری خود را تنها با یک یا دو نوع خط (دسن) پرداختند. طراحی و کشف این‌همه شیوه و پردازش و تنوع ترسیم (دسن) را در هیچ طراح دیگری سراغ ندارم. این‌همه تصویرسازی برای نشریات ایرانی باورنکردنی است. به یاد می‌آورم که جای تصویرسازی‌های بسیاری از پوسترها و جلد کتاب‌ها به شکل مستقل هنوز در این کتاب خالی است.
با برشمردن بقیه آثار مرتضی ممیز مثل نشانه‌ها، پوسترها، جلد کتاب‌ها، صفحه‌آرایی‌ها و فیلم‌ها و آموزش و راه‌اندازی‌های نمایشگاه‌ها و پیوند روابط بین‌الملل و... در طول عمری کوتاه، احساس شرم می‌کنم که پس ما به چه‌ کار آمده‌ایم؟ باز هم حضرت سعدی به مدد می‌آید:
«صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را/ تا دگر مادر گیتی چو
تو فرزند بزاید».
بر ساعد مشکی باید درود فرستاد که مثل همیشه برای قدرشناسی از استادش، کاری کرده است کارستان. با صبوری و حوصله و کنکاش و پایمردی. و سپاس از بنیاد ممیز که راه آن بزرگ را می‌پیماید. دست مریزاد.
«با همه خلق نمودم خم ابرو که تو داری/ ماه نو هرکه ببیند به همه ‌کس بنماید».
هیچ‌گاه با یک جعبه بسیار بزرگ پر از شکلات‌های خوشمزه و در لفاف‌های رنگی پیچیده هوس‌انگیز مواجه شده‌اید؟ راستش من هیچ‌گاه شیرینی و شکلات دوست نداشته‌ام؛ اما این برقِ شوق و نگاه شادمانه را در چشم بسیاری از آدم‌ها دیده‌ام. در کودکی هر وقت که یکی از عموهایم که در آبادان زندگی می‌‌کرد، به تهران می‌آمد، یکی از آن جعبه‌های بزرگ پر از شکلات خارجی را سوغات می‌آورد. من بیش از یکی نمی‌خوردم؛ ولی همیشه زرورق‌های رنگارنگ و پر از نقش طلایی و نقره‌ای و آبی و ارغوانی را از بشقاب‌های پیش‌دستی میهمان‌هایمان برمی‌داشتم و در فرصت مناسب روی یک سطح صاف صیقلی یا شیشه‌ای با ناخن صاف‌شان می‌کردم و آن قطعات ارزشمند را دور از گزند روزگار لای یک کتاب به گنجینه تیله‌های رنگی و مدادها و آبرنگ و کارت‌پستال‌های نقاشی خارجی اضافه می‌کردم و به یکی از چند تا از همان جعبه‌های فلزی منقوش بازمانده از شکلات‌های قبلی که روی طاقچه پشت پرده زیرزمین‌مان جا خوش داشتند، به گنجینه‌ام می‌افزودم که به تمام دنیا می‌ارزید.
دیروز که کتاب دو‌جلدی و حجیم «همه تصویرسازی‌های مرتضی ممیز» با 2500 تصویر خاطره‌انگیز از انوشیروان به دستم رسید، همان شوق پاک کودکانه با تپشِ تند قلب، مثل هنگام روبه‌رویی با معشوق، آن دیر‌یافته، آن از خاطر نرفته مهربان، آن عزیز سال‌های خوب، برایم تکرار شد. مثل شوق کودکانه به‌دست‌گرفتن پروانه‌های رنگین‌بالِ در پرواز روی سبزه‌های تازه بهاری، لفاف پلاستیکی برای دستیابی به آنچه در یک جعبه سبز در انتظارش بودی در زمان اندک؛ اما دراز‌نمای اشتیاق، به کلید تیزی دندان که گشوده شد، مثل آداب ورود از دروازه همیشه بسته قلعه آرزوهای قصه‌ها با گشودن جلد اول (به رسم آداب مقدس همیشه قدیمی)، ستاره‌های نورانی براق در فضا پراکنده شدند و نمایش دنیای رؤیایی و رنگین‌کمانی و درخشان آغاز شد.
برای تو که هنگام درس‌ومشق‌های ریاضت‌وار دبیرستان، شروع به نگاه‌کردن به بیرون از لاکِ خانه و مدرسه کرده‌ای و جهان، آغاز عشوه‌گری کرده، روی جلدهای «کتاب هفته» و ورق‌زدن صفحات و اول تماشا‌کردن تصویرسازی‌ها و سپس خواندن قصه‌های تازه و بامزه، قصه‌های کتاب‌های جیبی و شعر نو، مثل همان جعبه‌های شکلات‌های قشنگ، حیرت‌انگیزند که برای دیدارشان هر هفته انتظارش را می‌کشی. اگرچه بعضی از این تصاویر را بارها دیده بودم و چاپ قاب‌شده تعدادی را هم از آنِ خود دارم و بسیار برای دانشجویان نمایش داده‌ام؛ اما از دیدن روی زیبای معشوق مگر کسی هست که سیر شود؟
«بخت بازآید از آن در که یکی چون تو درآید/ روی زیبای تو دیدن در دولت بگشاید
سعدیا دیدن زیبا نه حرامست ولیکن / نظری گر بربایی دلت از کف برباید»
حرف از دلدادگی بماند که از اسرار عاشقی است.
«هرکه دلارام دید، از دلش آرام رفت
می چو فرو شد به کام، عقل به ناکام رفت».
ماریو بارگاس یوسا، کتاب فلوبر و مادام بواری را که نوشته، «عیش مدام» نامیده. وام‌گرفته از این جمله فلوبر در یک نامه: «تنها راه تحمل هستی این است که در ادبیات غرقه شوی؛ همچنان که در عیش مدام»، ورق‌زدن این دو جلد کتاب برای من به تعبیر فلوبر در غرقه‌شدن در هنر، عیش مدام است. در این ورق‌زدن‌های چندباره، ردیف می‌کنم آنچه در احساسم تلنگر می‌زند. تلخ، شیرین، شادمانه، غمگنانه، تاریک، نورانی، طنازانه، تاریخی، حماسی، مردمانه، اسطوره‌ای، شاعرانه، مستحکم، پرهیبت، شوخ، مرگ‌بار، مستانه، عشوه‌گر، قدیمی، نوین، پلید، رؤیایی، خشمگین، مظلومانه، وقیحانه، قلدر، پرهیبت، متین، شریف، متفکر، ولنگار، پریشان، دیوانه‌وار، ابلهانه، سرگشته، یاغی، معترض، منتظر، بزدلانه، پابرجا، از‌‌دست‌رفتنی، مردانه، زنانه، کودکانه، عاشقانه و... . در ساختار زبانیِ تمام اقوام و ملل دنیای خاکی، روایت همه این اوصاف که اندکی را ردیف کردم، در ادبیات و شعر، منجر به خلق شاهکارهایی شده که هنوز بشر، حتی از آبشخورهای اولیه آن سیراب می‌شود، همچنین در مجسمه و نقاشی و موسیقی هم مثال بسیار است. اندیشیدن و پرداختن بر این اوصاف در تصویرسازی، همسو با جهان نوین، در کنار هنرهای نوجوانِ عکاسی و سینما که در روایت به همان سیاق هنرمندانه کهن هستند، مثال‌ها اندک است. یافتن کلمه مناسب در ترکیب هنرمندانه، در سابقه دیرین شعر و ادبیات، ابتدا سینه‌به‌سینه و سپس در کتاب‌های بسیاری جاافتاده شده‌اند، کشف زبان نو در قصه‌های کوتاه و رمان معاصر و شعر نو از آغاز قرن بیستم، حال‌و‌هوای دیگری می‌طلبد. این سابقه‌، اندک اما پر از ستاره‌های درخشان است. هدایت، جمالزاده، چوبک، گلستان، نیما و شاملو و فروغ و اخوان و... مثل خیام و حافظ و سعدی و نظامی و فردوسی و... در زبان جاری‌اند.
تصویرسازی در گذر از سنت به نو اما، محدوده‌ای است باریک، یکی آنکه چون وابسته به تکنیک‌های چاپ است. مخصوصا وقتی‌ که چاپ پیشرفت چندانی نکرده باشد، دوم آنکه نقاشی نوین هنوز گستره دنیا را به خود آشنا نکرده بود. سوم آنکه تنها پیشینه تصویرگران، غیر از تجربیات حیرت‌انگیز نقاشان در طراحی، به چاپ‌های دستی آنها محدود بوده. پس برای نمایش این‌همه صفت‌های زبانی، نیاز به کشف و اختراع زبان تصویری تازه‌ای است. فقط با در‌دست‌داشتن رنگ سیاه‌وسفید، با اندک وسایل، مانند مداد و قلم و قلم‌مو و زغال و جوهر.
اولین تصویر کتاب در جلد اول از مجله سخن، تصویر ارنست همینگوی است. نماینده موج نوِ قصه کوتاه که بر تمام نویسندگان آمریکایی و اروپایی بعد از خود تأثیر گذاشت و ایرانی‌ها به مدد مجلات و مترجمان راست‌کردار او را شناختند. این تصویر آغازین مثل یک کلید در رمزگشایی نو‌بودن تفکر و رفتار مرتضی ممیز یاری‌دهنده است. شناختن هنرهای نو، در جهان در حال پوست‌انداختن، در همکاری با نشریات فرهیخته و معتبر، روایت از نشانه‌های دیگر تیزهوشی یک طراح جوان دارد. آن هنگام که در کنار تمام تشنگی‌های دانستن و به‌روز‌شدن، باید در پی معیشت و سیر‌شدن و درس‌‌خواندن نیز باشی. برای آنکه سری در میان سرها باشی، راهی جز دارایی نبوغ و تلاش مضاعف نیست. تصاویر اول کتاب همه حاکی از این اشارات است. با دست‌و‌پای بسته در محدودیت‌های چاپ با کلیشه، در یک یا دو رنگ مستقل که تا قبل از چاپ نمی‌بینی‌اش و فقط تو می‌دانی که چه خواهد شد. بعدترها که جلو می‌رویم، به دلیل نیازهای دفاتر معماری برای راندوی نقشه‌ها و پرسپکتیوها، زیپاتون‌های نقطه (ترام) با تراکم‌های مختلف برای نمایش خاکستری‌های متفاوت و هاشورها و موجی‌ها و شطرنجی‌ها به بازار می‌آید. مرتضی ممیز از اولین کسانی است که از این وسیله نوین استفاده می‌کند و تجربیاتش را در تداوم تاریخی صفحات کتاب می‌توان دید. بعدها که قلم‌های گرافوس و راپیدوگراف در کنار قلم‌های هاشور و قلم‌های فلزی ردیس به جمع ابزارهای طراحی اضافه می‌شوند و سپس، ترامه‌کردن یا های‌کنتراست گرفتن توسط لیتوگرافی یا دستگاه‌های فتوکپی به مدد او می‌آیند، تجربیات نوجویانه او نه‌تنها پایان‌ نمی‌یابند؛ بلکه هر بار، نوجویانه‌تر سرریز می‌کنند.
کاش در اینجا هم می‌شد تصویرسازی‌های مجله «رودکی» یا شکار و طبیعت را که قطع بزرگ داشتند، در اندازه‌های دوصفحه‌ای بزرگ دید که برای ما مثل هیجان دیدن فیلم بر پرده‌های عظیم سینما بود.
کشف تبدیل صفحه سفید کاغذ با وسایلی ابتدایی در جهان نو، برای نوشته‌هایی نو، برای روایت همه احساسات درون شعر و قصه، با حفظ شخصیت مستقل و هنرمندی طراحانه، کاری است حیرت‌انگیز. بسیاری از کاریکاتوریست‌های قرن بیستم هستند که در شاهکارهای خود در راستای کشف روایت این اوصاف ادیبانه برآمدند؛ اما آنها هریک به استقلال، جهان تصویری خود را تنها با یک یا دو نوع خط (دسن) پرداختند. طراحی و کشف این‌همه شیوه و پردازش و تنوع ترسیم (دسن) را در هیچ طراح دیگری سراغ ندارم. این‌همه تصویرسازی برای نشریات ایرانی باورنکردنی است. به یاد می‌آورم که جای تصویرسازی‌های بسیاری از پوسترها و جلد کتاب‌ها به شکل مستقل هنوز در این کتاب خالی است.
با برشمردن بقیه آثار مرتضی ممیز مثل نشانه‌ها، پوسترها، جلد کتاب‌ها، صفحه‌آرایی‌ها و فیلم‌ها و آموزش و راه‌اندازی‌های نمایشگاه‌ها و پیوند روابط بین‌الملل و... در طول عمری کوتاه، احساس شرم می‌کنم که پس ما به چه‌ کار آمده‌ایم؟ باز هم حضرت سعدی به مدد می‌آید:
«صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را/ تا دگر مادر گیتی چو
تو فرزند بزاید».
بر ساعد مشکی باید درود فرستاد که مثل همیشه برای قدرشناسی از استادش، کاری کرده است کارستان. با صبوری و حوصله و کنکاش و پایمردی. و سپاس از بنیاد ممیز که راه آن بزرگ را می‌پیماید. دست مریزاد.
«با همه خلق نمودم خم ابرو که تو داری/ ماه نو هرکه ببیند به همه ‌کس بنماید».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.