دو نگاه به «سقف این خانه کوتاه است»، نوشته ناصح کامگاری
تأثیر دیالوگنویسی تئاتر در داستان
مهسا دهقانیپور
یکی از درگیریهای همیشگی بهعنوان نویسنده یا خواننده داستان و رمان، درک تجربیات و دنیایی است که نویسنده اثر، از آنجا قدم به دنیای داستانش گذاشته است. در مواجهه با این اثر داستانی نیز بزرگترین چالش ذهنی کشف تأثیرات و تجربیات دنیای نمایش و سینما در بیان نویسنده بود، جهانی که نویسنده اثر با پشتسرگذاشتن آنها به نوشتن این مجموعهداستان پرداخته است که به گمانم بیشترین تأثیر را میتوان در زبان راوی شاهد بود. زبان راوی بهسمت سادگی و عامیانهبودن رفته است؛ چیزی که از دیدگاه من از دنیای ادبیات نمایشی -دیالوگنویسی و محاورهنویسی- میآید. این زبان ساده در داستانهای گوناگون مجموعه تغییر میکند اما در هیچکدام از روایتها یکدستیاش را از دست نمیدهد. بهعنوان نمونه در داستانِ «نامه خاکستری» به سمت شاعرانگی میرود یا در «خاخاخاله رعنا در فرصت مقتضی» داستان از زبان یک دختربچه با مشکل لکنت زبان روایت میشود. نویسنده نهتنها در نقل روایت، بلکه در دیالوگنویسی هم تجربیاتش را به نمایش میگذارد و از دیالوگنویسی هراس به دل راه نمیدهد و جای دیالوگ را با توصیفات طولانی پر نمیکند. دیالوگها مختصرند و تأثیرگذار و دیالوگ
اشخاص متفاوت با هم فرق دارند. زبان کردی و لهجه اهوازی و... و حتی گویش مردم مناطق مختلف تهران یکی نیست. درباره تأثیرات دنیای سینما میتوان به انتخاب موضوعاتی مرتبط با سینما و نحوه فضاسازی کلامی اشاره کرد؛ برای مثال داستانهای «یک پایان ساختگی»، «بازیگران» به موضوعاتی در فضای سینما میپردازند. توصیفاتی که نویسنده برای ساختن فضا به کار میبرد نیز بسیار موجز و کوتاهاند. نویسنده با خست از واژهها برای وصف فضا استفاده میکند. مخاطب نهایتا یک فریم مشاهده میکند اما سؤال یا نقطه ابهامی هم در ذهنش باقی نمیماند.
مجموعهداستان «سقف این خانه کوتاه است» شامل پنجاهویک داستان کوتاه است که یک موقعیت تقریبا عادی را روایت میکنند؛ اما همه موقعیتهای بهظاهر عادی ریشه در فاجعهای تاریخی، اجتماعی یا فرهنگی دارند. نویسنده در بیشتر این داستانها، در جملات آخر داستانش، فاجعهای را که پسِ این موقعیت آرام و بهظاهر عادی قرار دارد، به مخاطب نشان میدهد. این سبک روایت آنچنان تکرار میشود که از جایی به بعد مخاطب مشتاق است برای کشف آنچه ورای این سادگی روزمرگی است، داستان را سریع به انتها برساند. نوعی حرکت و عدم سکون در بیشتر داستانهای این مجموعه جریان دارد که از دیدگاه من چون نخ تسبیح عمل میکند؛ برای مثال، داستان «بر رکاب» در یک اتوبوس شهری رخ میدهد، یا داستان «مهرشهر» در یک تاکسی بینشهری یا داستان «یک پایان ساختگی» در سفر و هواپیما. بسیاری از داستانهای دیگر این مجموعه نیز مکان رخدادنشان وسایل نقلیه است. استفاده از فضاهای داستانی متحرک، باعث ایجاد تحرک و جابهجایی در ذهن مخاطب میشود و او را از داستانی به داستان دیگر سوق میدهد و درنهایت به یکی از عوامل کششِ مخاطب برای بهپایانرساندن این مجموعه تبدیل میشود.
داستانهای کوتاهِ این مجموعه به زمان و مکان خاصی محدود نیستند. تصویری گسترده از تاریخ معاصر و جغرافیای ایران را در معرض دید مخاطب قرار میدهند. نویسنده از دهه 30 تا دهه 60 میگوید تا اتفاقات اخیر همین سالها، از کردستان و مسجدسلیمان و آستارا مینویسد تا تهران. موزاییکها و پارههایی که ایران معاصر را با تمام تنوع و گستردگی آن نشان میدهند و مردمی که کودتا و انقلاب بر تمام شئون زیستیشان تأثیر گذاشته است. داستانهای این مجموعه انبانی از دغدغههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نویسنده است؛ دغدغههایی که نهتنها در این داستانها، بلکه در تمام آثار نمایشی ناصح کامگاری کاملا مشهود است و از او بهعنوان یک نویسنده، نویسندهای متعهد میسازد.
داستانها را چگونه میتوان دستهبندی کرد؟
فرزانه سکوتی
در صحبت از داستان کوتاه، ایجاز و ظریفبینی و نکتهسنجی کلمههایی هستند که بلافاصله به ذهن متبادر میشوند. با خواندن داستانهای مجموعه «سقف این خانه کوتاه است» اولین نکتهای که به چشم میخورد همین ایجاز سخن و توجه به نکتههای ساده و عمیق است. نویسنده با پشتوانهای که از جهان ادبیات نمایشی دارد، به زندگی و مسائل روزمره و مناسبات ساده، دقیق نگاه میکند تا توجه خواننده را به آنچه در ورای این سادگی موج میزند، ببرد و برای من که علاقهمند خواندنم و مشتاق نقبزدن به ذهن معاصر ایرانی، فرصت یگانهای است خواندن داستان و رمان ایرانی که نویسندهای امروزی از آدمهای معاصر روایت میکند.
داستانها شخصیتهایی متفاوت دارند. زن و مرد و پیر و جوان با طیفهای گوناگون در تاریخ و جغرافیای ایران کنار هم جمع شدهاند و رنگآمیزی روانی متنوعی ایجاد کردهاند که ما را به شناخت آدمی و رسوخ به درون نامکشوف وی رهنمون میشوند. ظرفی که نویسنده برای انتقال اندیشهاش از آن بهره میگیرد، چارچوب مشخصی دارد. همه داستانها بین یک تا پنج صفحهاند و خواننده با این توقع ایجادشده مجموعه را پی میگیرد و این ریتم تا انتهای مجموعه حفظ شده است. مکان داستانها سراسر ایران را دربر میگیرد و به تهران محدود نمیشود. این نکتهای است که به نظرم در ادبیات داستانی چند دهه اخیر ناخودآگاه رخ داده و زمینه اتفاقات بیش از پیش تهران و مناسبات زندگی مدرن در پایتخت است؛ اما در این مجموعه موقعیت مکانی گستردهتر است. همانقدر که تهران در «ترم شرم» نقش دارد، انزلی نیز در «فولاد چگونه زنگار گرفت؟» تأثیر دارد. نمونه دیگر در این زمینه، تقابل زندگی در شهری دور از تهران و مدینهفاضلهشدن پایتخت است که در داستان «اسیر سلیمانی» بهتمامی مشهود است.
در نگاهی کلی میتوان این مجموعهداستانها را در چند دسته طبقهبندی کرد:
جهان جنگ: همقطارها، عیسی پیکاسو، عدنان شش بلوکی و...
جهان زندگی روزمره: رقص مرگ، زنبیل و...
جهان تحولات اجتماعی: مهرشهر، نظیف، خاله مهپاره، جنایت نامکشوف راسکولنیکوف، چهچهه شبانه، دلال، مدیر سرخرو، بازیگران، کارمند پایه هشت در دهه شصت، جانشین، مرزبان و...
جهان رابطهها: سیکلوپه، خاکستر و آبنوس، سیناپس، آهنگ سالگرد، جنگل گیسوم، فال خال، میخک، فولاد و فواره، دراکولا، گیاهک سحرآمیز، برنوی برنافکن، نامه مهم هوایی و...
جهان اجتماعات عشیرهای: طعمه، سقف این خانه کوتاه است، چوبی نوروزی و... .
در مجموع تأثیری که موقعیتهای داستانی و شخصیتهای داستان از جهان بیرون و اتفاقات تاریخی گرفتهاند، نقش اساسی در پیرنگ داستانها دارد. همانقدر که از سرود شاهنشاهی و ساواک میخوانیم، از جنگ ایران و عراق و انقلاب فرهنگی هم میخوانیم یا بهطور مثال نویسنده تحت تأثیر شرایط اقتصادی بهوجودآمده در دهههای 60 و 70 نگاهی انتقادی به مناسبات اجتماعی دارد که در «همزلفها» با تغییر طبقه اجتماعی شخصیتها بسیار مشهود است و پایه طبقه نوظهوری را در اجتماع بررسی میکند که معضلات طبقاتی امروز جامعه از آن سرچشمه میگیرد. جامعهای که دو شخصیت اصلی نخستین داستان آن که اتفاقا هر دو «فرنگیس» نام دارند و جامعهشناسی خواندهاند و سالها بعد فارغ از نقش خود در جهان و جامعه امروز برای دیدار یکدیگر رفتهاند، در یک «فالودهفروشی فکستنی در میدان بهارستان» (شاهد بسیاری از تحولات تاریخی یک قرن اخیر کشور) و بحثی سطحی را درباره نویسندهای که در زمینه تحولات اجتماعی ایران اثری نوشته سر گرفتهاند. همینقدر غریب و همینقدر غمانگیز.
تأثیر دیالوگنویسی تئاتر در داستان
مهسا دهقانیپور
یکی از درگیریهای همیشگی بهعنوان نویسنده یا خواننده داستان و رمان، درک تجربیات و دنیایی است که نویسنده اثر، از آنجا قدم به دنیای داستانش گذاشته است. در مواجهه با این اثر داستانی نیز بزرگترین چالش ذهنی کشف تأثیرات و تجربیات دنیای نمایش و سینما در بیان نویسنده بود، جهانی که نویسنده اثر با پشتسرگذاشتن آنها به نوشتن این مجموعهداستان پرداخته است که به گمانم بیشترین تأثیر را میتوان در زبان راوی شاهد بود. زبان راوی بهسمت سادگی و عامیانهبودن رفته است؛ چیزی که از دیدگاه من از دنیای ادبیات نمایشی -دیالوگنویسی و محاورهنویسی- میآید. این زبان ساده در داستانهای گوناگون مجموعه تغییر میکند اما در هیچکدام از روایتها یکدستیاش را از دست نمیدهد. بهعنوان نمونه در داستانِ «نامه خاکستری» به سمت شاعرانگی میرود یا در «خاخاخاله رعنا در فرصت مقتضی» داستان از زبان یک دختربچه با مشکل لکنت زبان روایت میشود. نویسنده نهتنها در نقل روایت، بلکه در دیالوگنویسی هم تجربیاتش را به نمایش میگذارد و از دیالوگنویسی هراس به دل راه نمیدهد و جای دیالوگ را با توصیفات طولانی پر نمیکند. دیالوگها مختصرند و تأثیرگذار و دیالوگ
اشخاص متفاوت با هم فرق دارند. زبان کردی و لهجه اهوازی و... و حتی گویش مردم مناطق مختلف تهران یکی نیست. درباره تأثیرات دنیای سینما میتوان به انتخاب موضوعاتی مرتبط با سینما و نحوه فضاسازی کلامی اشاره کرد؛ برای مثال داستانهای «یک پایان ساختگی»، «بازیگران» به موضوعاتی در فضای سینما میپردازند. توصیفاتی که نویسنده برای ساختن فضا به کار میبرد نیز بسیار موجز و کوتاهاند. نویسنده با خست از واژهها برای وصف فضا استفاده میکند. مخاطب نهایتا یک فریم مشاهده میکند اما سؤال یا نقطه ابهامی هم در ذهنش باقی نمیماند.
مجموعهداستان «سقف این خانه کوتاه است» شامل پنجاهویک داستان کوتاه است که یک موقعیت تقریبا عادی را روایت میکنند؛ اما همه موقعیتهای بهظاهر عادی ریشه در فاجعهای تاریخی، اجتماعی یا فرهنگی دارند. نویسنده در بیشتر این داستانها، در جملات آخر داستانش، فاجعهای را که پسِ این موقعیت آرام و بهظاهر عادی قرار دارد، به مخاطب نشان میدهد. این سبک روایت آنچنان تکرار میشود که از جایی به بعد مخاطب مشتاق است برای کشف آنچه ورای این سادگی روزمرگی است، داستان را سریع به انتها برساند. نوعی حرکت و عدم سکون در بیشتر داستانهای این مجموعه جریان دارد که از دیدگاه من چون نخ تسبیح عمل میکند؛ برای مثال، داستان «بر رکاب» در یک اتوبوس شهری رخ میدهد، یا داستان «مهرشهر» در یک تاکسی بینشهری یا داستان «یک پایان ساختگی» در سفر و هواپیما. بسیاری از داستانهای دیگر این مجموعه نیز مکان رخدادنشان وسایل نقلیه است. استفاده از فضاهای داستانی متحرک، باعث ایجاد تحرک و جابهجایی در ذهن مخاطب میشود و او را از داستانی به داستان دیگر سوق میدهد و درنهایت به یکی از عوامل کششِ مخاطب برای بهپایانرساندن این مجموعه تبدیل میشود.
داستانهای کوتاهِ این مجموعه به زمان و مکان خاصی محدود نیستند. تصویری گسترده از تاریخ معاصر و جغرافیای ایران را در معرض دید مخاطب قرار میدهند. نویسنده از دهه 30 تا دهه 60 میگوید تا اتفاقات اخیر همین سالها، از کردستان و مسجدسلیمان و آستارا مینویسد تا تهران. موزاییکها و پارههایی که ایران معاصر را با تمام تنوع و گستردگی آن نشان میدهند و مردمی که کودتا و انقلاب بر تمام شئون زیستیشان تأثیر گذاشته است. داستانهای این مجموعه انبانی از دغدغههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نویسنده است؛ دغدغههایی که نهتنها در این داستانها، بلکه در تمام آثار نمایشی ناصح کامگاری کاملا مشهود است و از او بهعنوان یک نویسنده، نویسندهای متعهد میسازد.
داستانها را چگونه میتوان دستهبندی کرد؟
فرزانه سکوتی
در صحبت از داستان کوتاه، ایجاز و ظریفبینی و نکتهسنجی کلمههایی هستند که بلافاصله به ذهن متبادر میشوند. با خواندن داستانهای مجموعه «سقف این خانه کوتاه است» اولین نکتهای که به چشم میخورد همین ایجاز سخن و توجه به نکتههای ساده و عمیق است. نویسنده با پشتوانهای که از جهان ادبیات نمایشی دارد، به زندگی و مسائل روزمره و مناسبات ساده، دقیق نگاه میکند تا توجه خواننده را به آنچه در ورای این سادگی موج میزند، ببرد و برای من که علاقهمند خواندنم و مشتاق نقبزدن به ذهن معاصر ایرانی، فرصت یگانهای است خواندن داستان و رمان ایرانی که نویسندهای امروزی از آدمهای معاصر روایت میکند.
داستانها شخصیتهایی متفاوت دارند. زن و مرد و پیر و جوان با طیفهای گوناگون در تاریخ و جغرافیای ایران کنار هم جمع شدهاند و رنگآمیزی روانی متنوعی ایجاد کردهاند که ما را به شناخت آدمی و رسوخ به درون نامکشوف وی رهنمون میشوند. ظرفی که نویسنده برای انتقال اندیشهاش از آن بهره میگیرد، چارچوب مشخصی دارد. همه داستانها بین یک تا پنج صفحهاند و خواننده با این توقع ایجادشده مجموعه را پی میگیرد و این ریتم تا انتهای مجموعه حفظ شده است. مکان داستانها سراسر ایران را دربر میگیرد و به تهران محدود نمیشود. این نکتهای است که به نظرم در ادبیات داستانی چند دهه اخیر ناخودآگاه رخ داده و زمینه اتفاقات بیش از پیش تهران و مناسبات زندگی مدرن در پایتخت است؛ اما در این مجموعه موقعیت مکانی گستردهتر است. همانقدر که تهران در «ترم شرم» نقش دارد، انزلی نیز در «فولاد چگونه زنگار گرفت؟» تأثیر دارد. نمونه دیگر در این زمینه، تقابل زندگی در شهری دور از تهران و مدینهفاضلهشدن پایتخت است که در داستان «اسیر سلیمانی» بهتمامی مشهود است.
در نگاهی کلی میتوان این مجموعهداستانها را در چند دسته طبقهبندی کرد:
جهان جنگ: همقطارها، عیسی پیکاسو، عدنان شش بلوکی و...
جهان زندگی روزمره: رقص مرگ، زنبیل و...
جهان تحولات اجتماعی: مهرشهر، نظیف، خاله مهپاره، جنایت نامکشوف راسکولنیکوف، چهچهه شبانه، دلال، مدیر سرخرو، بازیگران، کارمند پایه هشت در دهه شصت، جانشین، مرزبان و...
جهان رابطهها: سیکلوپه، خاکستر و آبنوس، سیناپس، آهنگ سالگرد، جنگل گیسوم، فال خال، میخک، فولاد و فواره، دراکولا، گیاهک سحرآمیز، برنوی برنافکن، نامه مهم هوایی و...
جهان اجتماعات عشیرهای: طعمه، سقف این خانه کوتاه است، چوبی نوروزی و... .
در مجموع تأثیری که موقعیتهای داستانی و شخصیتهای داستان از جهان بیرون و اتفاقات تاریخی گرفتهاند، نقش اساسی در پیرنگ داستانها دارد. همانقدر که از سرود شاهنشاهی و ساواک میخوانیم، از جنگ ایران و عراق و انقلاب فرهنگی هم میخوانیم یا بهطور مثال نویسنده تحت تأثیر شرایط اقتصادی بهوجودآمده در دهههای 60 و 70 نگاهی انتقادی به مناسبات اجتماعی دارد که در «همزلفها» با تغییر طبقه اجتماعی شخصیتها بسیار مشهود است و پایه طبقه نوظهوری را در اجتماع بررسی میکند که معضلات طبقاتی امروز جامعه از آن سرچشمه میگیرد. جامعهای که دو شخصیت اصلی نخستین داستان آن که اتفاقا هر دو «فرنگیس» نام دارند و جامعهشناسی خواندهاند و سالها بعد فارغ از نقش خود در جهان و جامعه امروز برای دیدار یکدیگر رفتهاند، در یک «فالودهفروشی فکستنی در میدان بهارستان» (شاهد بسیاری از تحولات تاریخی یک قرن اخیر کشور) و بحثی سطحی را درباره نویسندهای که در زمینه تحولات اجتماعی ایران اثری نوشته سر گرفتهاند. همینقدر غریب و همینقدر غمانگیز.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.