تامی ۱۲۷ و درخت توت شرابی کوچه صدیق
علیرضا کریمیصارمی. عکاس و مدرس دانشگاه علم و صنعت ایران
از سالهای دور، درختی کهنسال در کوچه صدیق، سایهسار بازی بچهها بود. همه ما، زیر سایه آن درخت بازی کردهایم. چه رؤیاها و تصورات عکاسانهای که داشتهایم و چه سخنها که از آرزوهایمان گفتهایم. درخت کهنسال، مانند مادری مهربان، سایه خود را بر ما میگسترانید و همواره ما را از گرمای آفتاب تابستان محافظت میكرد و تلألو نور خورشید از لابهلای شاخهها و برگهای او فضایی خیالانگیز و رمانتیک را ایجاد میکرد. خرداد که میشد، همه ما رنگی میشدیم؛ یعنی دست و صورت و لباسهایمان رنگ ارغوانی میگرفت و من با دوربین عکاسیام، تامی ۱۲۷ و دنیایی از خیال و تصویر، به همراه همه بچههای کوچه صدیق، میهمان درخت توت شرابی بودیم. البته فقط ما نبودیم، گنجشکان محله ما هم بینصیب نبودند، آنها با خود میهمان هم میآوردند، چلچلهها بودند و مرغان عشق. هر صبح زود، قبل از اینکه من و دوستانم به زیر درخت بنشینیم و خیالپردازی روزانه خود را آغاز کنیم و آنها ژست بگیرند و من از آنها عکس، گنجشکان سحرخیز آمده، همسرایی سپیدهدم خود را آغاز و نوک و پاهای خود را با توت شرابی، قرمز میکردند، آخر میخواستند مثل مرغان عشق، زیبا و رنگین باشند. حتما سخنها با هم داشتند؛ چون صدای جیکجیک مستانه آنها سخن از بیقراری داشت و حدیثی بود از سرِّ درون و ما بیخبر از اندیشه آنها. شاید به دنبال یار بودند و شاید به دنبال دیار. طنازیها داشتند با هم در سحرگاهِ کوچه صدیق. البته در طول سال اینگونه نبودند. فصل توت شرابی که میشد و همنشینی با مرغان عشق، آنها نیز دگرگون میشدند، جستوخیزهای عجیبی داشتند، انگار در تدارک جشن و سروری مهرانگیز بودند. عصرها هم که میشد، میهمانان دیگری داشت این درخت توت شرابی. شیرین، دختر همسایه بغلی ما که با فرهاد، پسرِ یکی دیگر از همسایهها تازه نامزد کرده بود، یواشکی میآمدند زیر درخت توت شرابی و با هم میخندیدند. البته فرهاد توت هم میچید، این نبود که فقط بخندند. شیرین هم مثل گنجشکانِ کوچه صدیق، توت شرابی دوست داشت؛ اما او توت نمیچید؛ چون میترسید سرخی رنگ توت روی انگشتانش بماند و بعد برای خانواده سؤالبرانگیز شود. فرهاد توت میچید و با شادمانی در دهان او میگذاشت و هر دو با هم از ته دل میخندیدند. مثل فیلم سینمایی بود، ما هم که یواشکی آنها را میپاییدیم، میخندیدیم و البته به کسی چیزی نمیگفتیم. روزگار خوشی بود، این درخت برای اهالی محل بسیار قابل احترام بود. فکر میکنم همه با این درخت توت خاطرهها داشتند. آنها معتقد بودند که کسی حق ندارد شاخهای از آن را بشکند؛ زیرا درخت توت نظرکرده است و گناه دارد. شاید این حرفها برای حمایت از محیط زیست و حفظ درختان بود؛ ولی واقعیتش این بود که توتهای درشت و شیرینی داشت و از همه مهمتر هزاران خاطره برای اهالی محل. عاشقی روی تنه درخت نوشته بود:
«ف، عزیزم
تا جهان باشد نخواهم در جهان هجران عشق
عاشقم بر عشق و هرگز نشکنم پیمان عشق.
آمدم ولی نیامدی، توتها دارند تمام میشوند. به قربانت. ایرج» و برای تأکید بر عشق آتشینش، قلبی تیرخورده را کشیده و با توت، شرابیرنگش کرده بود، واقعا ذهن خلاقی داشت. بسیاری نوشته بودند از اینگونه سخنها... جالب است که در آن زمان اکثر این ارتباطات عاشقانه، به ازدواج ختم میشد و چند ماه بعد همیشه بعد از ماه محرم و صفر در محله ما عروسی بود. دوباره بچههای آنها زیر درخت توت شرابی بازی میکردند و این سیر همچنان تا سالها ادامه داشت؛ تا اینکه طرح ساماندهی بافت فرسوده شهر آغاز شد و خانههای قدیمی و باصفا تخریب شدند و جایشان برجهایی جدید و عاری از احساس، سر به فلک کشید. ساختمانهای جدید عقبنشینی کردند و درخت کهنسالِ کوچه صدیق، ناگهان خود را یکه و تنها در وسط کوچهای عریض یافت. پس از مدتی آن یار دیرینه عشقباز را مزاحم تردد ماشینها تشخیص دادند و کمر به قتل او بستند، شبانه آمدند و بریدند و بردند. از آن زمان تا به امروز دیگر کسی در کوچه صدیق جیکجیک گنجشکان عاشق را نشنیده و دستان و لبان بچهها، با توت شرابی رنگین نشده. شاید نوای خوش تار و سهتار پیچیده در شهر، آوای عاشقانه همان کهندرخت کوچه صدیق باشد که تن
خسته و قطعهقطعهشده او، همچنان دل میدهد به دلشدگان و هر زخمه بر تارهای آن سهتارها، نوای عاشقانهای است، طنینافکن از سالهای عاشقیِ درخت کهنسالِ کوچه صدیق، برای بچهها، گنجشکها و عاشقان، کوچهای که دیگر امروز نامش صدیق نیست.
از سالهای دور، درختی کهنسال در کوچه صدیق، سایهسار بازی بچهها بود. همه ما، زیر سایه آن درخت بازی کردهایم. چه رؤیاها و تصورات عکاسانهای که داشتهایم و چه سخنها که از آرزوهایمان گفتهایم. درخت کهنسال، مانند مادری مهربان، سایه خود را بر ما میگسترانید و همواره ما را از گرمای آفتاب تابستان محافظت میكرد و تلألو نور خورشید از لابهلای شاخهها و برگهای او فضایی خیالانگیز و رمانتیک را ایجاد میکرد. خرداد که میشد، همه ما رنگی میشدیم؛ یعنی دست و صورت و لباسهایمان رنگ ارغوانی میگرفت و من با دوربین عکاسیام، تامی ۱۲۷ و دنیایی از خیال و تصویر، به همراه همه بچههای کوچه صدیق، میهمان درخت توت شرابی بودیم. البته فقط ما نبودیم، گنجشکان محله ما هم بینصیب نبودند، آنها با خود میهمان هم میآوردند، چلچلهها بودند و مرغان عشق. هر صبح زود، قبل از اینکه من و دوستانم به زیر درخت بنشینیم و خیالپردازی روزانه خود را آغاز کنیم و آنها ژست بگیرند و من از آنها عکس، گنجشکان سحرخیز آمده، همسرایی سپیدهدم خود را آغاز و نوک و پاهای خود را با توت شرابی، قرمز میکردند، آخر میخواستند مثل مرغان عشق، زیبا و رنگین باشند. حتما سخنها با هم داشتند؛ چون صدای جیکجیک مستانه آنها سخن از بیقراری داشت و حدیثی بود از سرِّ درون و ما بیخبر از اندیشه آنها. شاید به دنبال یار بودند و شاید به دنبال دیار. طنازیها داشتند با هم در سحرگاهِ کوچه صدیق. البته در طول سال اینگونه نبودند. فصل توت شرابی که میشد و همنشینی با مرغان عشق، آنها نیز دگرگون میشدند، جستوخیزهای عجیبی داشتند، انگار در تدارک جشن و سروری مهرانگیز بودند. عصرها هم که میشد، میهمانان دیگری داشت این درخت توت شرابی. شیرین، دختر همسایه بغلی ما که با فرهاد، پسرِ یکی دیگر از همسایهها تازه نامزد کرده بود، یواشکی میآمدند زیر درخت توت شرابی و با هم میخندیدند. البته فرهاد توت هم میچید، این نبود که فقط بخندند. شیرین هم مثل گنجشکانِ کوچه صدیق، توت شرابی دوست داشت؛ اما او توت نمیچید؛ چون میترسید سرخی رنگ توت روی انگشتانش بماند و بعد برای خانواده سؤالبرانگیز شود. فرهاد توت میچید و با شادمانی در دهان او میگذاشت و هر دو با هم از ته دل میخندیدند. مثل فیلم سینمایی بود، ما هم که یواشکی آنها را میپاییدیم، میخندیدیم و البته به کسی چیزی نمیگفتیم. روزگار خوشی بود، این درخت برای اهالی محل بسیار قابل احترام بود. فکر میکنم همه با این درخت توت خاطرهها داشتند. آنها معتقد بودند که کسی حق ندارد شاخهای از آن را بشکند؛ زیرا درخت توت نظرکرده است و گناه دارد. شاید این حرفها برای حمایت از محیط زیست و حفظ درختان بود؛ ولی واقعیتش این بود که توتهای درشت و شیرینی داشت و از همه مهمتر هزاران خاطره برای اهالی محل. عاشقی روی تنه درخت نوشته بود:
«ف، عزیزم
تا جهان باشد نخواهم در جهان هجران عشق
عاشقم بر عشق و هرگز نشکنم پیمان عشق.
آمدم ولی نیامدی، توتها دارند تمام میشوند. به قربانت. ایرج» و برای تأکید بر عشق آتشینش، قلبی تیرخورده را کشیده و با توت، شرابیرنگش کرده بود، واقعا ذهن خلاقی داشت. بسیاری نوشته بودند از اینگونه سخنها... جالب است که در آن زمان اکثر این ارتباطات عاشقانه، به ازدواج ختم میشد و چند ماه بعد همیشه بعد از ماه محرم و صفر در محله ما عروسی بود. دوباره بچههای آنها زیر درخت توت شرابی بازی میکردند و این سیر همچنان تا سالها ادامه داشت؛ تا اینکه طرح ساماندهی بافت فرسوده شهر آغاز شد و خانههای قدیمی و باصفا تخریب شدند و جایشان برجهایی جدید و عاری از احساس، سر به فلک کشید. ساختمانهای جدید عقبنشینی کردند و درخت کهنسالِ کوچه صدیق، ناگهان خود را یکه و تنها در وسط کوچهای عریض یافت. پس از مدتی آن یار دیرینه عشقباز را مزاحم تردد ماشینها تشخیص دادند و کمر به قتل او بستند، شبانه آمدند و بریدند و بردند. از آن زمان تا به امروز دیگر کسی در کوچه صدیق جیکجیک گنجشکان عاشق را نشنیده و دستان و لبان بچهها، با توت شرابی رنگین نشده. شاید نوای خوش تار و سهتار پیچیده در شهر، آوای عاشقانه همان کهندرخت کوچه صدیق باشد که تن
خسته و قطعهقطعهشده او، همچنان دل میدهد به دلشدگان و هر زخمه بر تارهای آن سهتارها، نوای عاشقانهای است، طنینافکن از سالهای عاشقیِ درخت کهنسالِ کوچه صدیق، برای بچهها، گنجشکها و عاشقان، کوچهای که دیگر امروز نامش صدیق نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.