حاکمیتِ اصل «فراموشی» در رسانههای ایران
پژمان موسوی
ایران، این روزها آبستن تحولات گوناگون در حوزههای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است؛ همین تحولات هم، سپهر رسانهای ایران را با حجم زیادی از اخبار، اطلاعات، گفتوگوها و تحلیل و تفسیرها روبهرو کرده است؛ تاآنجاکه تقریبا روزی نیست که خبری مهم و تأملبرانگیز افکار عمومی جامعه ایرانی را به خود درگیر نکند و تیترهای جدیدی را به سرخط اخبار نیاورد. حجم پمپاژ اخبار آنقدر بالاست که خبر مهم امروز، خبر سوخته فرداست و روزی نیست که یک اتفاق تازه، مردم را از اتفاق دیروز غافل نکند. شاید با طرح این گزاره، این پرسش برای شما بیپاسخ بماند که مگر همیشه روال همین نبوده است؟ مگر همواره و همیشه، خبرهای جدید، خبرهای کهنه را کنار نمیزدند و اطلاعات امروز، فردا کهنه نمیشد؟ پاسخ به این پرسش، هم مثبت است و هم منفی. مثبت است ازاین رو که این ذات خبر و جریان آزاد اطلاعرسانی است که اخبار امروز، فقط همین امروز اعتبار دارند و فردا، اعتبار خود را از دست میدهند؛ و منفی است ازاینرو که درست است که اخبار فردا، اطلاعات امروز را از تازگی میاندازند؛ اما این بههیچروی به معنای کهنگی اخبار دیروز و فراموشی آن نیست. مسئله و مشکل امروز ما در این حوزه «فراموشی» است و این، درد بیدرمان سپهر رسانهای ایران است. البته این درد، چند سالی هست که همراه همیشگی مخاطبان پیگیر رسانههای رسمی و غیررسمی است؛ اما با شیوع کرونا و داغهایی که هر روز با داغی تازه، نو میشود، رنگی دیگر گرفته و جریان فراموشی را رنگوبویی دیگر داده است. کرونا با قدرت تمام توانسته است در کنار پیگیری مشکلات و مسائل کلان اقتصاد و سیاست ایران، جایی ثابت برای خود در بسته خبری هر شهروند ایرانی باز کند و هر روز یک سورپرایز تازه برای ما داشته باشد؛ اما مسئله تنها کرونا نیست و مشکل، فراتر از شیوع گسترده این ویروس در همه شئون زندگی ایرانیان است؛ آنقدر مسائل و مشکلات جدی، حیات اقتصادی و سیاسی کشور را تهدید میکند که خبر تازه امروز، خبر کهنه فرداست و مردم با پمپاژ گسترده اخبار و اطلاعات در این حوزهها، عملا فرصتی برای مرور و یادآوری اخبار و اطلاعات مهم دیروز خود ندارند؛ و این دقیقا یعنی همان «فراموشی». البته در بهوجودآمدن این «فراموشی»، خبرنگار/روزنامهنگاران بیش از مردم یا همان مخاطبانِ جریان آزاد اطلاعرسانی مقصرند؛ چراکه آنها هستند که باید در کنارِ روایتِ اخبار و اطلاعاتِ تازه، رویدادهای دیروز و دیروزها را به کناری ننهند و به فراموشی دامن نزنند. در واقع این یکی از رسالتهای اصلی رسانههاست که در کنار روایتگری، اصل «پیگیری» را در سرلوحه اهداف و فعالیتهای خود قرار دهند و اجازه ندهند موضوعی برای مخاطبان «حلنشده» باقی بماند. این، وظیفهای است که در سطح تئوری بهدرستی از یک سو برعهده روزنامهنگاران پیگیر، تحقیقی، مستقل و حرفهای و از سوی دیگر برعهده صفحات «فیچر» روزنامهها و صفحات و ستونهای تحلیلی و تفسیری وبسایتها، مجلات و شبکههای ماهوارهای گذاشته شده است؛ اما اینکه چرا و چگونه این تئوریها باید به کف تحریریهها بیاید و به عمل تبدیل شود، موضوعی است که همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد؛ ابهامی که رفع آن، وظیفه و مسئولیت حرفهای تمام خبرنگار/روزنامهنگارانی است که به جریان آزاد اطلاعرسانی و البته اصل پیگیری وفادارند. بههرحال وضعیت اکنون از این نظر ایدئال نیست؛ وضعیتی مغشوش که دقیقا مناسب اهل فراموشی است و آنها که در این روزهای سپهر رسانهای ایران، به همهچیز میاندیشند، جز پیگیری سوژهها و رویدادهای مهم اما بهظاهر تاریخ مصرفگذشته دیروز، درست مانند قاضیای که نباید اجازه دهد پروندههای زیر دستش بیش از زمان لازم، «مفتوح» بماند؛ اما میماند. حس مخاطبی که سوژههای رهاشده فراوانی در ذهنش دارد، مانند شاکی و متهمی است که پروندهشان هفتهها و ماهها مفتوح میماند و آنها نمیدانند تکلیفشان چیست؟
ایران، این روزها آبستن تحولات گوناگون در حوزههای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است؛ همین تحولات هم، سپهر رسانهای ایران را با حجم زیادی از اخبار، اطلاعات، گفتوگوها و تحلیل و تفسیرها روبهرو کرده است؛ تاآنجاکه تقریبا روزی نیست که خبری مهم و تأملبرانگیز افکار عمومی جامعه ایرانی را به خود درگیر نکند و تیترهای جدیدی را به سرخط اخبار نیاورد. حجم پمپاژ اخبار آنقدر بالاست که خبر مهم امروز، خبر سوخته فرداست و روزی نیست که یک اتفاق تازه، مردم را از اتفاق دیروز غافل نکند. شاید با طرح این گزاره، این پرسش برای شما بیپاسخ بماند که مگر همیشه روال همین نبوده است؟ مگر همواره و همیشه، خبرهای جدید، خبرهای کهنه را کنار نمیزدند و اطلاعات امروز، فردا کهنه نمیشد؟ پاسخ به این پرسش، هم مثبت است و هم منفی. مثبت است ازاین رو که این ذات خبر و جریان آزاد اطلاعرسانی است که اخبار امروز، فقط همین امروز اعتبار دارند و فردا، اعتبار خود را از دست میدهند؛ و منفی است ازاینرو که درست است که اخبار فردا، اطلاعات امروز را از تازگی میاندازند؛ اما این بههیچروی به معنای کهنگی اخبار دیروز و فراموشی آن نیست. مسئله و مشکل امروز ما در این حوزه «فراموشی» است و این، درد بیدرمان سپهر رسانهای ایران است. البته این درد، چند سالی هست که همراه همیشگی مخاطبان پیگیر رسانههای رسمی و غیررسمی است؛ اما با شیوع کرونا و داغهایی که هر روز با داغی تازه، نو میشود، رنگی دیگر گرفته و جریان فراموشی را رنگوبویی دیگر داده است. کرونا با قدرت تمام توانسته است در کنار پیگیری مشکلات و مسائل کلان اقتصاد و سیاست ایران، جایی ثابت برای خود در بسته خبری هر شهروند ایرانی باز کند و هر روز یک سورپرایز تازه برای ما داشته باشد؛ اما مسئله تنها کرونا نیست و مشکل، فراتر از شیوع گسترده این ویروس در همه شئون زندگی ایرانیان است؛ آنقدر مسائل و مشکلات جدی، حیات اقتصادی و سیاسی کشور را تهدید میکند که خبر تازه امروز، خبر کهنه فرداست و مردم با پمپاژ گسترده اخبار و اطلاعات در این حوزهها، عملا فرصتی برای مرور و یادآوری اخبار و اطلاعات مهم دیروز خود ندارند؛ و این دقیقا یعنی همان «فراموشی». البته در بهوجودآمدن این «فراموشی»، خبرنگار/روزنامهنگاران بیش از مردم یا همان مخاطبانِ جریان آزاد اطلاعرسانی مقصرند؛ چراکه آنها هستند که باید در کنارِ روایتِ اخبار و اطلاعاتِ تازه، رویدادهای دیروز و دیروزها را به کناری ننهند و به فراموشی دامن نزنند. در واقع این یکی از رسالتهای اصلی رسانههاست که در کنار روایتگری، اصل «پیگیری» را در سرلوحه اهداف و فعالیتهای خود قرار دهند و اجازه ندهند موضوعی برای مخاطبان «حلنشده» باقی بماند. این، وظیفهای است که در سطح تئوری بهدرستی از یک سو برعهده روزنامهنگاران پیگیر، تحقیقی، مستقل و حرفهای و از سوی دیگر برعهده صفحات «فیچر» روزنامهها و صفحات و ستونهای تحلیلی و تفسیری وبسایتها، مجلات و شبکههای ماهوارهای گذاشته شده است؛ اما اینکه چرا و چگونه این تئوریها باید به کف تحریریهها بیاید و به عمل تبدیل شود، موضوعی است که همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد؛ ابهامی که رفع آن، وظیفه و مسئولیت حرفهای تمام خبرنگار/روزنامهنگارانی است که به جریان آزاد اطلاعرسانی و البته اصل پیگیری وفادارند. بههرحال وضعیت اکنون از این نظر ایدئال نیست؛ وضعیتی مغشوش که دقیقا مناسب اهل فراموشی است و آنها که در این روزهای سپهر رسانهای ایران، به همهچیز میاندیشند، جز پیگیری سوژهها و رویدادهای مهم اما بهظاهر تاریخ مصرفگذشته دیروز، درست مانند قاضیای که نباید اجازه دهد پروندههای زیر دستش بیش از زمان لازم، «مفتوح» بماند؛ اما میماند. حس مخاطبی که سوژههای رهاشده فراوانی در ذهنش دارد، مانند شاکی و متهمی است که پروندهشان هفتهها و ماهها مفتوح میماند و آنها نمیدانند تکلیفشان چیست؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.