|

امکان رهایی از قلابِ اکنون

علی ورامینی

ما آدم‌ها معمولا چنین هستیم که در شرایط عادی و حتی بهتر از عادی (با توجه به استانداردهای زندگی هر فرد) یا در گذشته زندگی می‌کنیم یا در آینده. در‌حالی‌که جسم‌مان اکنون را تجربه می‌کند، ذهن، فکر، روح یا هرچیز دیگری که بخوانمیش، جسم را همراهی نمی‌کند و در زمانی جز اکنون است.

این بحث فلسفی-روان‌شناختی بسیار قدیمی است؛ اینکه آدمی بتواند در لحظه زندگی کند (البته نه به آن معنای مبتذلش که جمله تبلیغاتی شرکتی شده تا حواس‌ها را از مضرات کالایش پرت و به مصرف بیشتر تشویق کند) همین بنی‌بشر در وضعیت‌های بحرانی و بد‌تر از نرمال به لحظه حال قلاب می‌شود، حسرت گذشته را می‌خورد و به آینده با هراس نگاه می‌کند.
این قلاب‌شدن نه به معنای مدیریت‌کردن اکنون و تلاش برای قدردانی آن لحظه با هر کیفیتی؛ بلکه به این معناست ‎که خیال می‌کنیم رهایی از این وضعیت محال است و گویی اکنونِ بحران‌زده باتلاقی است که برای همیشه در آن فرو رفته‌ایم. در‌صورتی‌که چنین نبوده و چنین نیز نخواهد ماند. آنچه مشخص است، گذران هر وضعیتی است و وجود امکان‌های مختلف در هر شرایطی. هر شرایطی می‌تواند هم به سمت بهترشدن میل کند و هم به سمت بدترشدن. باری، وضعیت اکنونِ جامعه و ما مردم عادی نیست.
با هر استانداردی نگاه کنیم، بحران‌زده است. اگر کرونا کمر بعضی کشورها را شکسته است و بعضی دیگر را بحران‌های اقتصادی، ما هم‌زمان با هر دو در سطح بالایی درگیر هستیم. با توجه به مقدمه‌ای که گفتم، طبیعی است که بیشتر مردم خود را قلاب به وضعیتی ببینند که رهایی از آن ممکن نیست. ترس عینی و روانی کرونا و فشار شدید اقتصادی نه‌تنها بودن در حال و قدرشناسی آن را از ما می‌گیرد؛ بلکه امکان فکرکردن به آینده‌ای بهتر را هم از ما سلب می‌کند. واکنش ابتدایی و اولیه مردم در چنین وضعیتی آوردن تجربه اکنون‌شان به هر شکل و مدیومی در حوزه عمومی است. یکی با طنز، یکی با جوک و دیگری با ناله سعی می‌کند با تقسیم‌کردن هراس‌ها و غم‌هایش از بار آن بکاهد و در تجربه غمخواری جمعی خود را التیام دهد.
در‌این‌میان کسانی هستند که به هر دلیلی در وضعیت اکنون قلاب نمی‌شوند. چند روز پیش و در‌حالی‌که کم‌شدن ارزش پول ملی هر ساعت مرزهای تازه‌ای را در‌می‌نوردید، دوستی در مطلبی از سقوط ارزش پول ملی آلمان بعد از جنگ دوم جهانی نوشته بود و از اینکه امروز آلمان یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای جهان است و یکی از باقوام‌ترین کشورهای جهان به لحاظ رفاه اجتماعی. جز آن یکی از روزنامه‌نگاران قدیمی در کنار ابعاد منفی تورم و سقوط ارزش پول ملی به چند مورد از مزایای آن اشاره کرده و در نهایت گفته بود قدر اکنون را بدانید، قدر دوستان و باهم‌بودن را بدانید و از این دست تعابیر. حرف هر دو نفری که اشاره شد، به لحاظ نظری درست است.
حتی مکاتب بزرگ و پرطرفدار فلسفی‌ای مثل رواقیون با استدلال‌هایی متقن کمک می‌کنند که در شرایط سخت انسان چگونه باید تاب بیاورد و از حداقل‌هایش استفاده کند؛ اما این نگاه با تمام مزایایی که دارد، به نظر می‌رسد که خطاهای شناختی‌ای هم دارد. اول اینکه میزان تاب‌آوری انسان‌ها در برابر ناخشنودی‌های زندگی علاوه بر اینکه متأثر از آموزش و شیوه زیست فرد است، به سنخ روانی او هم بسیار وابسته است. به قول نیما؛ «خس، به صد سال توفان ننالد، گل، ز یک تندباد است بیمار». بعضی چنان ساخته شده‎اند که در برابر هر توفانی تاب بیاورند و بعضی با اولین باد می‌شکنند.
از دیگر سو خطای دیگر چنین رویکردی این است که همه‌شمول نیست؛ مثلا در شرایط کنونی کسی که کارش ضرر و زیانی ندیده است، اجاره‌خانه نمی‌دهد و با بالارفتن دلار قیمت دارایی‌های او هم بالا می‌رود، با کسی که در بیمارستان مریضی دارد و هر روز باید در بازار سیاه دنبال داروهایی باشد که در بهترین دوران هم قیمت گزافی داشتند و به‌سختی گیر می‌آمدند و هم او در وضعیت و قیمت جدید ملک هم دیگر توانایی پرداخت اجاره‌خانه‌ نداشته باشد، به لحاظ تجربه‌ای که از این وضعیت می‌کنند، قابل مقایسه نیستند.
گفتن از اینکه بالاخره قدر آنچه را اکنون داریم، بدانیم و فعلا با داشته‌های‌مان طی کنیم تا ببینیم در آینده چه می‌شود، برای آن کسی که پایه‌ای‌ترین امورات زندگی‌اش در هوا معلق است، هر چقدر هم که فیلسوفانه به زندگی نگاه کند، خیلی محلی از اعراب ندارد.
اما مهم‌ترین تالی فاسد این دست نظریات این است که ما را از سؤالاتی اساسی دور می‌کند؛ سؤالاتی از قبیل اینکه آیا درد و رنجی که می‌کشیم، ضرورت دارد و لازم است؟ آیا این درد و رنج اجتناب‌ناپذیر بود؟

ما آدم‌ها معمولا چنین هستیم که در شرایط عادی و حتی بهتر از عادی (با توجه به استانداردهای زندگی هر فرد) یا در گذشته زندگی می‌کنیم یا در آینده. در‌حالی‌که جسم‌مان اکنون را تجربه می‌کند، ذهن، فکر، روح یا هرچیز دیگری که بخوانمیش، جسم را همراهی نمی‌کند و در زمانی جز اکنون است.

این بحث فلسفی-روان‌شناختی بسیار قدیمی است؛ اینکه آدمی بتواند در لحظه زندگی کند (البته نه به آن معنای مبتذلش که جمله تبلیغاتی شرکتی شده تا حواس‌ها را از مضرات کالایش پرت و به مصرف بیشتر تشویق کند) همین بنی‌بشر در وضعیت‌های بحرانی و بد‌تر از نرمال به لحظه حال قلاب می‌شود، حسرت گذشته را می‌خورد و به آینده با هراس نگاه می‌کند.
این قلاب‌شدن نه به معنای مدیریت‌کردن اکنون و تلاش برای قدردانی آن لحظه با هر کیفیتی؛ بلکه به این معناست ‎که خیال می‌کنیم رهایی از این وضعیت محال است و گویی اکنونِ بحران‌زده باتلاقی است که برای همیشه در آن فرو رفته‌ایم. در‌صورتی‌که چنین نبوده و چنین نیز نخواهد ماند. آنچه مشخص است، گذران هر وضعیتی است و وجود امکان‌های مختلف در هر شرایطی. هر شرایطی می‌تواند هم به سمت بهترشدن میل کند و هم به سمت بدترشدن. باری، وضعیت اکنونِ جامعه و ما مردم عادی نیست.
با هر استانداردی نگاه کنیم، بحران‌زده است. اگر کرونا کمر بعضی کشورها را شکسته است و بعضی دیگر را بحران‌های اقتصادی، ما هم‌زمان با هر دو در سطح بالایی درگیر هستیم. با توجه به مقدمه‌ای که گفتم، طبیعی است که بیشتر مردم خود را قلاب به وضعیتی ببینند که رهایی از آن ممکن نیست. ترس عینی و روانی کرونا و فشار شدید اقتصادی نه‌تنها بودن در حال و قدرشناسی آن را از ما می‌گیرد؛ بلکه امکان فکرکردن به آینده‌ای بهتر را هم از ما سلب می‌کند. واکنش ابتدایی و اولیه مردم در چنین وضعیتی آوردن تجربه اکنون‌شان به هر شکل و مدیومی در حوزه عمومی است. یکی با طنز، یکی با جوک و دیگری با ناله سعی می‌کند با تقسیم‌کردن هراس‌ها و غم‌هایش از بار آن بکاهد و در تجربه غمخواری جمعی خود را التیام دهد.
در‌این‌میان کسانی هستند که به هر دلیلی در وضعیت اکنون قلاب نمی‌شوند. چند روز پیش و در‌حالی‌که کم‌شدن ارزش پول ملی هر ساعت مرزهای تازه‌ای را در‌می‌نوردید، دوستی در مطلبی از سقوط ارزش پول ملی آلمان بعد از جنگ دوم جهانی نوشته بود و از اینکه امروز آلمان یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای جهان است و یکی از باقوام‌ترین کشورهای جهان به لحاظ رفاه اجتماعی. جز آن یکی از روزنامه‌نگاران قدیمی در کنار ابعاد منفی تورم و سقوط ارزش پول ملی به چند مورد از مزایای آن اشاره کرده و در نهایت گفته بود قدر اکنون را بدانید، قدر دوستان و باهم‌بودن را بدانید و از این دست تعابیر. حرف هر دو نفری که اشاره شد، به لحاظ نظری درست است.
حتی مکاتب بزرگ و پرطرفدار فلسفی‌ای مثل رواقیون با استدلال‌هایی متقن کمک می‌کنند که در شرایط سخت انسان چگونه باید تاب بیاورد و از حداقل‌هایش استفاده کند؛ اما این نگاه با تمام مزایایی که دارد، به نظر می‌رسد که خطاهای شناختی‌ای هم دارد. اول اینکه میزان تاب‌آوری انسان‌ها در برابر ناخشنودی‌های زندگی علاوه بر اینکه متأثر از آموزش و شیوه زیست فرد است، به سنخ روانی او هم بسیار وابسته است. به قول نیما؛ «خس، به صد سال توفان ننالد، گل، ز یک تندباد است بیمار». بعضی چنان ساخته شده‎اند که در برابر هر توفانی تاب بیاورند و بعضی با اولین باد می‌شکنند.
از دیگر سو خطای دیگر چنین رویکردی این است که همه‌شمول نیست؛ مثلا در شرایط کنونی کسی که کارش ضرر و زیانی ندیده است، اجاره‌خانه نمی‌دهد و با بالارفتن دلار قیمت دارایی‌های او هم بالا می‌رود، با کسی که در بیمارستان مریضی دارد و هر روز باید در بازار سیاه دنبال داروهایی باشد که در بهترین دوران هم قیمت گزافی داشتند و به‌سختی گیر می‌آمدند و هم او در وضعیت و قیمت جدید ملک هم دیگر توانایی پرداخت اجاره‌خانه‌ نداشته باشد، به لحاظ تجربه‌ای که از این وضعیت می‌کنند، قابل مقایسه نیستند.
گفتن از اینکه بالاخره قدر آنچه را اکنون داریم، بدانیم و فعلا با داشته‌های‌مان طی کنیم تا ببینیم در آینده چه می‌شود، برای آن کسی که پایه‌ای‌ترین امورات زندگی‌اش در هوا معلق است، هر چقدر هم که فیلسوفانه به زندگی نگاه کند، خیلی محلی از اعراب ندارد.
اما مهم‌ترین تالی فاسد این دست نظریات این است که ما را از سؤالاتی اساسی دور می‌کند؛ سؤالاتی از قبیل اینکه آیا درد و رنجی که می‌کشیم، ضرورت دارد و لازم است؟ آیا این درد و رنج اجتناب‌ناپذیر بود؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.