نگاهی به موسیقی (4)
حمید فرید
بیشک موسیقی سنتی با خصوصیاتی که به آن خواهیم پرداخت از موسیقی با اصطلاح محلی یا فولکلوریک متمایز میشود اما نمیتوان به آسانی و بهراحتی آن را از موسیقی محلی تمییز داد. پس، پیش از پرداختن به موسیقی کلاسیک و سنتی ایران لازم است تعریف دیگری از موسیقی محلی داشته باشیم، موسیقیای که به بلندای تاریخ قدمت دارد. به یقین تمام فرهنگهای غنی علاوه بر موسیقی کلاسیک موسیقی دیگری دارند که در نقاط مختلف قلمرو و هریک از فرهنگها رواج دارد. موسیقی قومی بخشی از فرهنگ و هویت قومی و ملی است. موسیقی هر قوم بازگوکننده آمال، آرزوها و احساسات است و نوع حرکت این احساسات و آرزوها را بیان میکند. نوع رفتارها و حرکاتی که عشق، حماسه، دلداری، عرفان، بزم و سایر نمودهای فرهنگی را نشان میدهد و بهطور کلی فرهنگ، ادب و هنر اقوام، منبع الهام و درونمایه اصلی آنها را تشکیل میدهد. از آنجایی که مفهوم موسیقی قومی یا محلی را برای ملودیهای مناطق ایران به کار میبرند، این تعریف مورد تأیید همه موسیقیشناسان نیست. باید به این نکته اشاره کرد که موسیقی مناطق مختلف محدود نبوده و از ابعاد گستردهای برخوردار است و همچنین مفهوم فولک خود تعاریف متفاوتی دارد. در این نوع موسیقی میتوان خلق ترانه بهوسیله خود مردم و مالکیت ترانه توسط آنها و همچنین بازتاب و توصیف خصوصیات طبقه زیربنایی جامعه در ترانه را مشاهده کرد. ترانههای محلی انعکاس صدای مردم قومی است که اکثرا از ناخودآگاه آنها و آنچه هستند در قالب ترانه خارج میشود. ترانههایی که بهصورت شفاهی در سنت ویژه مردم روییده، نمو کرده و به خاطر شرایط مساعدش برای رشد، تداوم یافته و اگر همین شرایط مساعد از بین برود، این ترانه نیز به فراموشی سپرده میشود. یک اثر فولکلور زمانی موجودیت مییابد که بهوسیله گروهی از افراد جامعه پذیرفته شود. از اثر فولکلور تنها آنچه بهوسیله این گروه از افراد به رسمیت شناخته شده و عمومیت یافته بر جا میماند و در صورتی که نیازهای گروهی تغییر یابد، ترانه نیز تغییر میکند. شعر و خصوصا ترانه فولکلور در بدو امر به توده مردم تعلق داشته است، به این معنا که ساده و مبتنی بر کمیتهاست و همچنین غنا و طبیعتی قابلدرک را برای همگان در بر داشته است. در این نوع ترانهها، بین ملودی و متن یک وحدت جدانشدنی وجود دارد. خصوصیات ملودی در آن به گونهای است که ندرتا درخواست اجباری با الزام را نشان میدهد. امروزه انواع و اقسام موسیقیها وجود دارند که مبین شرایط زمان معاصر هستند اما بهندرت موسیقیای شنیده میشود که بیانگر روحیات طبقات بنیادی جوامع باشد و با مفهوم قشر یا طبقه بنیادی و همچنین عوامل و تعابیر زیباشناسی و جامعهشناسی تعریف یکسانی داشته باشد. موسیقیسازی محلی نیز در مبنا از همان شرایط تداوم اصلی و جنبی موسیقی آوازی مردم محلی پیروی میکند. این نوع موسیقی فقط جنبه هنری ندارد و بلکه معمولا به اهداف خارج از موسیقی در زندگی روزمره جامعه مربوط است. مانند سازهای پرسروصدایی مانند انواع زنگها که اکثرا بهمنظور طرد شیاطین و باروری محصول مورد استفاده قرار میگیرند. بهاینترتیب موسیقیسازی محلی بیشتر از موسیقی آوازی محلی میتواند در جهت نوعی موسیقی هنری مردم قوم گرایش یابد. چگونگی تغییرپذیری و اضافهشدن فیگورهای ملودیک که ناشی از تکنیک اجرائی ساز هستند و همچنین همراهی و تغییر و تحول ملودی تا حدی که گاهی ماهیت خود را از دست داده و غیرقابل شناخت میشود، نهفقط روشهای اجرائی ممکن را تشکیل میدهند بلکه حتی بیاندازه متداولاند. از اینرو طبقهبندی موسیقیسازی محلی تاکنون نتوانسته است به اندازه موسیقی آوازی پیشرفت حاصل کند. مضافا بر اینکه آوانگاری یک قطعه سازی به علت طولانیبودن و پیچیدگی آن، صرف وقت بیشتری را نسبت به قطعات آوازی، حتی آنهایی که دارای متن طویلاند، ایجاب میکند. آیینورزی ایرانیان در عهد پیش از اسلام و زرتشت در نیایشهای توتمی با موسیقی خاصی همراه بوده که از کاشت، رویش، باروری زمین و انسان تا نذر قربانی، توسل، برداشت و مرگ را در پی داشتهاند. گروهی از افراد جامعه ترانه را بهصورت نوعی ابزار کار، در حین کارکردن، در آیینهای کیشی-مذهبی و به هنگام اعیاد و اوقات فراغت مورد استفاده قرار میدهند. سربانگهای آوازی همگی از بهرهیابی از اعتقادات و باورهای ارزششناختی قوی در فرد مجری خبر میدهد. واژههایی چون الله، مولا، خدا، یار و... مددخواهیها، توسلها، تضرعها، ستایشها و نیایشها در هنر موسیقی نواحی ایران حکایت روشنی از برداشتهای عاطفی و زیبای ایرانی است. در اکثر نواحی ایران پیش از آنکه دست به ساز ببرند، وضو میگیرند و نماز میخوانند. هنگام بهدستگرفتن ساز و پیش از آغاز نغمات، ساز را میبوسند، نه بهعنوان تقدس بلکه بهعنوان وسیلهای که آن را به حرمت کلام و بیان در ارتباطجویی وا میدارد.
(بخشی از اطلاعات نوشتار برگرفته از کتاب مبانی اتنوموزیکولوژی نوشته محمدتقی مسعودیه است).
بیشک موسیقی سنتی با خصوصیاتی که به آن خواهیم پرداخت از موسیقی با اصطلاح محلی یا فولکلوریک متمایز میشود اما نمیتوان به آسانی و بهراحتی آن را از موسیقی محلی تمییز داد. پس، پیش از پرداختن به موسیقی کلاسیک و سنتی ایران لازم است تعریف دیگری از موسیقی محلی داشته باشیم، موسیقیای که به بلندای تاریخ قدمت دارد. به یقین تمام فرهنگهای غنی علاوه بر موسیقی کلاسیک موسیقی دیگری دارند که در نقاط مختلف قلمرو و هریک از فرهنگها رواج دارد. موسیقی قومی بخشی از فرهنگ و هویت قومی و ملی است. موسیقی هر قوم بازگوکننده آمال، آرزوها و احساسات است و نوع حرکت این احساسات و آرزوها را بیان میکند. نوع رفتارها و حرکاتی که عشق، حماسه، دلداری، عرفان، بزم و سایر نمودهای فرهنگی را نشان میدهد و بهطور کلی فرهنگ، ادب و هنر اقوام، منبع الهام و درونمایه اصلی آنها را تشکیل میدهد. از آنجایی که مفهوم موسیقی قومی یا محلی را برای ملودیهای مناطق ایران به کار میبرند، این تعریف مورد تأیید همه موسیقیشناسان نیست. باید به این نکته اشاره کرد که موسیقی مناطق مختلف محدود نبوده و از ابعاد گستردهای برخوردار است و همچنین مفهوم فولک خود تعاریف متفاوتی دارد. در این نوع موسیقی میتوان خلق ترانه بهوسیله خود مردم و مالکیت ترانه توسط آنها و همچنین بازتاب و توصیف خصوصیات طبقه زیربنایی جامعه در ترانه را مشاهده کرد. ترانههای محلی انعکاس صدای مردم قومی است که اکثرا از ناخودآگاه آنها و آنچه هستند در قالب ترانه خارج میشود. ترانههایی که بهصورت شفاهی در سنت ویژه مردم روییده، نمو کرده و به خاطر شرایط مساعدش برای رشد، تداوم یافته و اگر همین شرایط مساعد از بین برود، این ترانه نیز به فراموشی سپرده میشود. یک اثر فولکلور زمانی موجودیت مییابد که بهوسیله گروهی از افراد جامعه پذیرفته شود. از اثر فولکلور تنها آنچه بهوسیله این گروه از افراد به رسمیت شناخته شده و عمومیت یافته بر جا میماند و در صورتی که نیازهای گروهی تغییر یابد، ترانه نیز تغییر میکند. شعر و خصوصا ترانه فولکلور در بدو امر به توده مردم تعلق داشته است، به این معنا که ساده و مبتنی بر کمیتهاست و همچنین غنا و طبیعتی قابلدرک را برای همگان در بر داشته است. در این نوع ترانهها، بین ملودی و متن یک وحدت جدانشدنی وجود دارد. خصوصیات ملودی در آن به گونهای است که ندرتا درخواست اجباری با الزام را نشان میدهد. امروزه انواع و اقسام موسیقیها وجود دارند که مبین شرایط زمان معاصر هستند اما بهندرت موسیقیای شنیده میشود که بیانگر روحیات طبقات بنیادی جوامع باشد و با مفهوم قشر یا طبقه بنیادی و همچنین عوامل و تعابیر زیباشناسی و جامعهشناسی تعریف یکسانی داشته باشد. موسیقیسازی محلی نیز در مبنا از همان شرایط تداوم اصلی و جنبی موسیقی آوازی مردم محلی پیروی میکند. این نوع موسیقی فقط جنبه هنری ندارد و بلکه معمولا به اهداف خارج از موسیقی در زندگی روزمره جامعه مربوط است. مانند سازهای پرسروصدایی مانند انواع زنگها که اکثرا بهمنظور طرد شیاطین و باروری محصول مورد استفاده قرار میگیرند. بهاینترتیب موسیقیسازی محلی بیشتر از موسیقی آوازی محلی میتواند در جهت نوعی موسیقی هنری مردم قوم گرایش یابد. چگونگی تغییرپذیری و اضافهشدن فیگورهای ملودیک که ناشی از تکنیک اجرائی ساز هستند و همچنین همراهی و تغییر و تحول ملودی تا حدی که گاهی ماهیت خود را از دست داده و غیرقابل شناخت میشود، نهفقط روشهای اجرائی ممکن را تشکیل میدهند بلکه حتی بیاندازه متداولاند. از اینرو طبقهبندی موسیقیسازی محلی تاکنون نتوانسته است به اندازه موسیقی آوازی پیشرفت حاصل کند. مضافا بر اینکه آوانگاری یک قطعه سازی به علت طولانیبودن و پیچیدگی آن، صرف وقت بیشتری را نسبت به قطعات آوازی، حتی آنهایی که دارای متن طویلاند، ایجاب میکند. آیینورزی ایرانیان در عهد پیش از اسلام و زرتشت در نیایشهای توتمی با موسیقی خاصی همراه بوده که از کاشت، رویش، باروری زمین و انسان تا نذر قربانی، توسل، برداشت و مرگ را در پی داشتهاند. گروهی از افراد جامعه ترانه را بهصورت نوعی ابزار کار، در حین کارکردن، در آیینهای کیشی-مذهبی و به هنگام اعیاد و اوقات فراغت مورد استفاده قرار میدهند. سربانگهای آوازی همگی از بهرهیابی از اعتقادات و باورهای ارزششناختی قوی در فرد مجری خبر میدهد. واژههایی چون الله، مولا، خدا، یار و... مددخواهیها، توسلها، تضرعها، ستایشها و نیایشها در هنر موسیقی نواحی ایران حکایت روشنی از برداشتهای عاطفی و زیبای ایرانی است. در اکثر نواحی ایران پیش از آنکه دست به ساز ببرند، وضو میگیرند و نماز میخوانند. هنگام بهدستگرفتن ساز و پیش از آغاز نغمات، ساز را میبوسند، نه بهعنوان تقدس بلکه بهعنوان وسیلهای که آن را به حرمت کلام و بیان در ارتباطجویی وا میدارد.
(بخشی از اطلاعات نوشتار برگرفته از کتاب مبانی اتنوموزیکولوژی نوشته محمدتقی مسعودیه است).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.