به مناسبت هفتادونهمین زادروز ناصر تقوایی
مردی که زیاد میدانست
سارا آقابابایان: در مناسبات حاشیهخیز و آغشته با صفبندیهای سینمای ایران که فرازونشیبهای روزگار، دوستیها را سست و به دشمنی مبدل میکند، نام ناصر تقوایی حائز چنان اهمیتی است که تندترین منتقدانی که از هتاکی به بزرگان ابا ندارند و عوامل مدعی و پرغمزه پشت و جلوی صحنه که سختگیری کارگردانان را برنمیتابند، جملگی در برابر ناصر تقوایی تعظیم کرده و حتی برای نقدش نیز با احتیاط قدم برمیدارند؛ به عبارت دیگر حرمتی که در سرزمین ما بهطور معمول پس از فقدان هنرمندان نثارشان میشود، همواره درباره تقوایی جاری بوده است. این مدارج در وهله اول نشئتگرفته از سجایا و هویت یگانهای است که نه میتوان آن را متهم به کمدانشی و بیپشتوانگی کرد، نه تعهد هنرمندانه به زادبومش را زیر سؤال برد و نه درایت فنیاش را ندید گرفت. گویی شیدایی نادری، رویکرد بومی کیمیایی، انسانگرایی مهرجویی، فردیت حاتمی، نوگرایی رهنما و صناعت شیردل، یکجا در فیلمسازی به نام تقوایی جمع شده باشد؛ با این اوصاف بیدلیل نیست که با وجود بزرگداشتها، گفتوگو و سخنهای بسیار در باب او، عطش و کنجکاوی درباره تقوایی تمامی ندارد و لفافهای از سربستگی
پیرامونش شکل گرفته؛ تاجاییکه درباره کارهای نساخته و نادیدهاش بیش از ساختههای دیگران گفتنی وجود دارد، آثاری که مثالهای بارز دریغ و حسرت استعداد و نبوغی هستند که فشارهای درونی و بیرونی بهعنوان عنصر بازدارنده بالفعلشدنش عمل کرده است.
در نخستین اثر بلندش، نمونهای جهشیافتهتر از خشت و آینه که در پشتصحنهاش کنار ابراهیم گستان بود، در راستای ترسیم انسان در بستر جامعه معاصر روی دست پیشکسوتش بزند. اقتباسش از آرامش در حضور دیگران شاید از معدود اقتباسهای سینمایی است که در موفقبودنش هیچ مجادلهای در کار نیست، چراکه حربه تقوایی برای برداشت سینمایی و حذف مقدمات داستان ساعدی و تبدیلش به جراحت پیشداستان در فیلم، قابلیت تعمیمپذیر تم داستان را بالنده کرد. دراماتورژی تقوایی در نخستین فیلم بلندش آنهم با لقمه بزرگ یک اقتباس ادبی از نویسندهای مطرح برای ثبتنامش در تالار بزرگان سینما کافی بود؛ اما تبدیلشدن اثر به نخستین فیلم موج نویی که درک جامعهشناختی و شامه تیزش التهابات خفته در آستانه دهه 50 را برملا کرده و به بار یک تحلیل سیاسی نشاند، حساسیتها را برانگیخت و جایگاه فیلم را بهعنوان یکی از برترین و مهمترینهای تاریخ سینمای ایران تحکیم کرد.
قلعوقمعشدن آرامش در حضور دیگران توسط حکومت، تقوایی را به یک دنده معکوس اعتراضی به عرصه فیلم کوتاه کشاند؛ فیلم معروف و موفق رهایی با مضمون حصار. نمادپردازیهایی که به تعبیر خودش در بیان ممنوعهها و احساسات ناگفتنی الزامیاند، در این فیلم از انسان محاط در رسوم بدوی که پیشتر در مستندهایش به آنها پرداخته بود، فراتر رفته و چنانچه در سکانس کلیدی فیلم اسارت ماهی درون کیسه آب درحالیکه خود پسرک نیز از ترس خشم پدر در پستوی خانه محصور است، یادآور خود فیلمساز بود که در حصاری فراگیر تحدید شده است.
حتی درباره ضعیفانگاشتهشدهترین اثرش صادق کرده نیز هر اندازه آن را تابع مقتضیات یک فیلمسازجوان برای عقبنماندن از قافله سینمای حرفهای و نیازش به جبران مضار توقیف آرامش در حضور دیگران بدانیم، بازهم اثری متشخص است که پوچی و اقدام فردی و خشونت انتقام را بدون اغراق و غلو مرسوم آن سینما به تصویر میکشد. سکانس آخر فیلم و پیچش احساسی ولیاللهخان پدرزن صادق (عزتالله انتظامی) درحالیکه صادق (سعید راد) در نمایی وسترنوار به ته خط رسیده، مانند همان ماهی در تُنگ رهایی، در گرداگرد مأموران محاصره میشود، برای جداکردن حساب این فیلم از مُد دنبالهروی قیصر در سینمای آن روزگار کفایت میکند.
محکمشدن جای پای تقوایی در جریان اصلی سینما بلافاصله به نگاه تجربی و سبکپردازانه فیلم نفرین انجامید. در این فیلم خاص و شخصی که اقتباسی از داستانی آلمانی به نام باتلاق نوشته میکاوالتاری است، بهروز وثوقی یك كارگر نقاش است كه از سوی یك مالك استخدام میشود تا درودیوار خانه پرتافتادهاش را در جزیرهای نیمهمتروك نقاشی كند. درونمایه روابط انسانی که البته در تحلیل آثار تقوایی اغلب مغفول باقی میماند، درحالیکه ریشه این دغدغه را حتی پیش از آرامش در حضور دیگران در یکی از نخستین فیلمهای کوتاهش به نام تلفن میتوان ردیابی کرد که در آن زنی با بازی ثریا قاسمی با ظهور تلفن در منزلش رابطه با همسرش را دستخوش تغییر میکند. در واقع آنچه تقوایی 50 سال پیش روی آن دست گذاشته، امروز دستمایه سرفصل دگرگونی روابط انسانی به روابط مجازی عصر ارتباطات است.
سریال دلچسب داییجان ناپلئون براساس داستان ایرج پزشکزاد تمام شرایط لازم برای اطلاق نام یک کارگردان حرفهای به تقوایی را احراز میکند، مهارتی که تقوایی در روایت پرماجرا و پرشخصیت و کلاس شوخینویسی و بازیگیری در این سریال از خود بروز میدهد، نزد مخاطب عام و خاص جاودانه است و به استانداردی در سریالهای تلویزیونی تبدیل شده که رقیبی برایش نمیتوان متصور بود. ناخدا خورشید فیلمی سربلند از محک گذر زمان که همچنان درخشان و محل بحث است. این فیلم که فینفسه به سبب ایرانیزهکردن یک نوشته مهم ارنست همینگوی، بلندپروازی بیسابقهای تلقی میشود، حتی در قیاس ناضرور ولی اجتنابناپذیرش با اقتباس کلاسیک هوارد هاوکس نیز دست بالا را دارد؛ تغییراتی چون تندخویی ناخدا نسبت به ملول یا رابطه بسیط ناخدا و همسرش به فراخور تغییر جغرافیا کاملا توجیهپذیرند، همچنین از جهت توصیف فضا و شناساندن کاراکترها پیش از ورود دلال ماجرا (مستر فرهان با بازی علی نصیریان در نسخه تقوایی و لورل باکال در نسخه هاوکس) به رمان همینگوی وفادارتر بوده، از نقدی که منتقدانی مانند پالین کیل به فیلم داشتن و نداشتن ایراد کردند نیز مبراست و خشونت فیلم نیز با آنکه
مانند صادق کرده ساده و گذراست ولی نسبت به اقتباس هالیوودی کوبنده و مهیبتر است. ناخداخورشید عصارهای از تمام نکات قوت آثار قبلی تقوایی است که از شگردهای مستندنمایی فضای آشنایش؛ جنوب، دریا، لنج و اسکله تا درام شناسی فیلمنامه دقیق و منسجمش، شخصیتپردازی بایسته و توزیع مناسب دادههای روایی، بهعنوان نمونه اعلای سینمای کلاسیک در سینمای ایران باقی مانده است. از این مقطع آثار تقوایی دچار تحولی اساسی میشوند؛ عبور از رئالیسم که تقوایی اوجش را تجربه کرده و با ناخداخورشید سر به آسمانش ساییده بود و تجربه شیوه بیانگری جدید برای تعمیق مضامین انضمامی با تمسک به ابزار هجو و خیال. چرخش تقوایی در فیلمی ایران به قالب طنز عرصه تازهای بود که رد فیلم سیاسی را بار دیگر در خطمشی تقوایی زنده کرد؛ کنایههای تندوتیز به بوروکراسی با شمایل گروهبان مکوندی (اکبر عبدی) تاریخمصرفش تمام نشده و جنبههای هزلآمیزش اگرچه در فرازهایی از فیلم دچار تشتت است، جهتگیری شخص تقوایی را صریحتر از اثر دیگری مشخص میکند. استمرار این موضع آشکار در کاغذ بیخط نیکبختانه بهمراتب بیش از ای ایران با توانمندیهای بصری و داستانگویی تقوایی همراه شد و
حاصلش یک بیان سینمایی پیشرو است که هرچند ارزشهایش در بحبوحه تلاطمات سیاسی اوایل دهه 80 مستور ماند ولی امروز زیبایی خیالانگیزش در واكنش به خشونت جاری در جامعه، دوراندیشانه تلقی میشود. خانه رؤیا در آخرین شاهكار تقوایی مدلی کوچک از اجتماعی پرچالش است که نیروهای بیرونی و ممیزیهای همسرش جهانگیر (خسرو شکیبایی) در پی كنترل و سرکوب رؤیا (هدیه تهرانی) هستند كه خیالپردازانه میل به آفرینش دارد. برچسب اپورتونیستی فیلم به اتهام موجسواری بر تب تند سیاستورزی هنرمندان در دوران اصلاحات، امروزه رنگ باخته تا سویه مترقی و کلانتر اثر در ستایش زیبایی و سلیقه و آفرینش دیده شود و از اشاراتی مانند بزرگداشت حاجیآقا آکتور سینما همچنان در کشاکش جستوجوی بیانتهای رؤیا برای نوشتن در کاغذی بیخط (بدون سانسور و بایدونباید) حاوی معنا باشد، معناهایی تلویحی که یک اثر دیگر تقوایی را واجد شرایط فیلم سیاسی خواندهشدن کرده است. کارنامه تقوایی نشان از سینماگر تمامعیاری دارد که هم قادر به ارتباطگیری با توده مخاطب است و هم از منظر متفکران قابل اعتناست، حتی اگر او را بهدلیل کمتعدادبودن آثارش و عدم اهتمام مجدانه برای
بهسرانجامرساندن پروژههای رویزمینماندهای مانند زنگی و رومی و چای تلخ، به فقدان پشتکار برای خلق و آفرینش هنری متهم کنیم، پیشینه ادبیاتش کتمانشدنی نیست، به شهادت نعمت حقیقی، بدون هیچ تردیدی در میان كارگردانهای دیگر بیش از همه نورپردازی، تكنیك عكاسی و لنزها را میشناسد، به تدوین و موسیقی فیلم اشراف کامل دارد، متفاوتترین بازیهای عمر عزتالله انتظامی و خسرو شکیبایی را از آنها گرفته، دو فیلم دارد که پای ثابت سیاهه بهترینهای تاریخ سینمای ایراناند، سریالی ساخته که چندین نسل مختلف بینندگانش را رودهبر کرده و هنوز کهنه نشده، مداقهبرانگیزترین آثار منتقدپسندش بیش از اینکه آگاهانه سمتوسویی نخبهگرا داشته باشند، خودانگیخته روشنفکرانهاند و عامپسندترین آثارش نیز با حفظ فاصله از جریان غالب فیلم ایرانی قرار میگیرند. مجموعه سترگ این دستاوردها، تقوایی را واجد این جایگاه تناور در سینمایی کرده که خودش مدتهاست عطایش را بیاعتنا به تقبیح و تجلیل دیگران، به لقایش بخشیده است.
سارا آقابابایان: در مناسبات حاشیهخیز و آغشته با صفبندیهای سینمای ایران که فرازونشیبهای روزگار، دوستیها را سست و به دشمنی مبدل میکند، نام ناصر تقوایی حائز چنان اهمیتی است که تندترین منتقدانی که از هتاکی به بزرگان ابا ندارند و عوامل مدعی و پرغمزه پشت و جلوی صحنه که سختگیری کارگردانان را برنمیتابند، جملگی در برابر ناصر تقوایی تعظیم کرده و حتی برای نقدش نیز با احتیاط قدم برمیدارند؛ به عبارت دیگر حرمتی که در سرزمین ما بهطور معمول پس از فقدان هنرمندان نثارشان میشود، همواره درباره تقوایی جاری بوده است. این مدارج در وهله اول نشئتگرفته از سجایا و هویت یگانهای است که نه میتوان آن را متهم به کمدانشی و بیپشتوانگی کرد، نه تعهد هنرمندانه به زادبومش را زیر سؤال برد و نه درایت فنیاش را ندید گرفت. گویی شیدایی نادری، رویکرد بومی کیمیایی، انسانگرایی مهرجویی، فردیت حاتمی، نوگرایی رهنما و صناعت شیردل، یکجا در فیلمسازی به نام تقوایی جمع شده باشد؛ با این اوصاف بیدلیل نیست که با وجود بزرگداشتها، گفتوگو و سخنهای بسیار در باب او، عطش و کنجکاوی درباره تقوایی تمامی ندارد و لفافهای از سربستگی
پیرامونش شکل گرفته؛ تاجاییکه درباره کارهای نساخته و نادیدهاش بیش از ساختههای دیگران گفتنی وجود دارد، آثاری که مثالهای بارز دریغ و حسرت استعداد و نبوغی هستند که فشارهای درونی و بیرونی بهعنوان عنصر بازدارنده بالفعلشدنش عمل کرده است.
در نخستین اثر بلندش، نمونهای جهشیافتهتر از خشت و آینه که در پشتصحنهاش کنار ابراهیم گستان بود، در راستای ترسیم انسان در بستر جامعه معاصر روی دست پیشکسوتش بزند. اقتباسش از آرامش در حضور دیگران شاید از معدود اقتباسهای سینمایی است که در موفقبودنش هیچ مجادلهای در کار نیست، چراکه حربه تقوایی برای برداشت سینمایی و حذف مقدمات داستان ساعدی و تبدیلش به جراحت پیشداستان در فیلم، قابلیت تعمیمپذیر تم داستان را بالنده کرد. دراماتورژی تقوایی در نخستین فیلم بلندش آنهم با لقمه بزرگ یک اقتباس ادبی از نویسندهای مطرح برای ثبتنامش در تالار بزرگان سینما کافی بود؛ اما تبدیلشدن اثر به نخستین فیلم موج نویی که درک جامعهشناختی و شامه تیزش التهابات خفته در آستانه دهه 50 را برملا کرده و به بار یک تحلیل سیاسی نشاند، حساسیتها را برانگیخت و جایگاه فیلم را بهعنوان یکی از برترین و مهمترینهای تاریخ سینمای ایران تحکیم کرد.
قلعوقمعشدن آرامش در حضور دیگران توسط حکومت، تقوایی را به یک دنده معکوس اعتراضی به عرصه فیلم کوتاه کشاند؛ فیلم معروف و موفق رهایی با مضمون حصار. نمادپردازیهایی که به تعبیر خودش در بیان ممنوعهها و احساسات ناگفتنی الزامیاند، در این فیلم از انسان محاط در رسوم بدوی که پیشتر در مستندهایش به آنها پرداخته بود، فراتر رفته و چنانچه در سکانس کلیدی فیلم اسارت ماهی درون کیسه آب درحالیکه خود پسرک نیز از ترس خشم پدر در پستوی خانه محصور است، یادآور خود فیلمساز بود که در حصاری فراگیر تحدید شده است.
حتی درباره ضعیفانگاشتهشدهترین اثرش صادق کرده نیز هر اندازه آن را تابع مقتضیات یک فیلمسازجوان برای عقبنماندن از قافله سینمای حرفهای و نیازش به جبران مضار توقیف آرامش در حضور دیگران بدانیم، بازهم اثری متشخص است که پوچی و اقدام فردی و خشونت انتقام را بدون اغراق و غلو مرسوم آن سینما به تصویر میکشد. سکانس آخر فیلم و پیچش احساسی ولیاللهخان پدرزن صادق (عزتالله انتظامی) درحالیکه صادق (سعید راد) در نمایی وسترنوار به ته خط رسیده، مانند همان ماهی در تُنگ رهایی، در گرداگرد مأموران محاصره میشود، برای جداکردن حساب این فیلم از مُد دنبالهروی قیصر در سینمای آن روزگار کفایت میکند.
محکمشدن جای پای تقوایی در جریان اصلی سینما بلافاصله به نگاه تجربی و سبکپردازانه فیلم نفرین انجامید. در این فیلم خاص و شخصی که اقتباسی از داستانی آلمانی به نام باتلاق نوشته میکاوالتاری است، بهروز وثوقی یك كارگر نقاش است كه از سوی یك مالك استخدام میشود تا درودیوار خانه پرتافتادهاش را در جزیرهای نیمهمتروك نقاشی كند. درونمایه روابط انسانی که البته در تحلیل آثار تقوایی اغلب مغفول باقی میماند، درحالیکه ریشه این دغدغه را حتی پیش از آرامش در حضور دیگران در یکی از نخستین فیلمهای کوتاهش به نام تلفن میتوان ردیابی کرد که در آن زنی با بازی ثریا قاسمی با ظهور تلفن در منزلش رابطه با همسرش را دستخوش تغییر میکند. در واقع آنچه تقوایی 50 سال پیش روی آن دست گذاشته، امروز دستمایه سرفصل دگرگونی روابط انسانی به روابط مجازی عصر ارتباطات است.
سریال دلچسب داییجان ناپلئون براساس داستان ایرج پزشکزاد تمام شرایط لازم برای اطلاق نام یک کارگردان حرفهای به تقوایی را احراز میکند، مهارتی که تقوایی در روایت پرماجرا و پرشخصیت و کلاس شوخینویسی و بازیگیری در این سریال از خود بروز میدهد، نزد مخاطب عام و خاص جاودانه است و به استانداردی در سریالهای تلویزیونی تبدیل شده که رقیبی برایش نمیتوان متصور بود. ناخدا خورشید فیلمی سربلند از محک گذر زمان که همچنان درخشان و محل بحث است. این فیلم که فینفسه به سبب ایرانیزهکردن یک نوشته مهم ارنست همینگوی، بلندپروازی بیسابقهای تلقی میشود، حتی در قیاس ناضرور ولی اجتنابناپذیرش با اقتباس کلاسیک هوارد هاوکس نیز دست بالا را دارد؛ تغییراتی چون تندخویی ناخدا نسبت به ملول یا رابطه بسیط ناخدا و همسرش به فراخور تغییر جغرافیا کاملا توجیهپذیرند، همچنین از جهت توصیف فضا و شناساندن کاراکترها پیش از ورود دلال ماجرا (مستر فرهان با بازی علی نصیریان در نسخه تقوایی و لورل باکال در نسخه هاوکس) به رمان همینگوی وفادارتر بوده، از نقدی که منتقدانی مانند پالین کیل به فیلم داشتن و نداشتن ایراد کردند نیز مبراست و خشونت فیلم نیز با آنکه
مانند صادق کرده ساده و گذراست ولی نسبت به اقتباس هالیوودی کوبنده و مهیبتر است. ناخداخورشید عصارهای از تمام نکات قوت آثار قبلی تقوایی است که از شگردهای مستندنمایی فضای آشنایش؛ جنوب، دریا، لنج و اسکله تا درام شناسی فیلمنامه دقیق و منسجمش، شخصیتپردازی بایسته و توزیع مناسب دادههای روایی، بهعنوان نمونه اعلای سینمای کلاسیک در سینمای ایران باقی مانده است. از این مقطع آثار تقوایی دچار تحولی اساسی میشوند؛ عبور از رئالیسم که تقوایی اوجش را تجربه کرده و با ناخداخورشید سر به آسمانش ساییده بود و تجربه شیوه بیانگری جدید برای تعمیق مضامین انضمامی با تمسک به ابزار هجو و خیال. چرخش تقوایی در فیلمی ایران به قالب طنز عرصه تازهای بود که رد فیلم سیاسی را بار دیگر در خطمشی تقوایی زنده کرد؛ کنایههای تندوتیز به بوروکراسی با شمایل گروهبان مکوندی (اکبر عبدی) تاریخمصرفش تمام نشده و جنبههای هزلآمیزش اگرچه در فرازهایی از فیلم دچار تشتت است، جهتگیری شخص تقوایی را صریحتر از اثر دیگری مشخص میکند. استمرار این موضع آشکار در کاغذ بیخط نیکبختانه بهمراتب بیش از ای ایران با توانمندیهای بصری و داستانگویی تقوایی همراه شد و
حاصلش یک بیان سینمایی پیشرو است که هرچند ارزشهایش در بحبوحه تلاطمات سیاسی اوایل دهه 80 مستور ماند ولی امروز زیبایی خیالانگیزش در واكنش به خشونت جاری در جامعه، دوراندیشانه تلقی میشود. خانه رؤیا در آخرین شاهكار تقوایی مدلی کوچک از اجتماعی پرچالش است که نیروهای بیرونی و ممیزیهای همسرش جهانگیر (خسرو شکیبایی) در پی كنترل و سرکوب رؤیا (هدیه تهرانی) هستند كه خیالپردازانه میل به آفرینش دارد. برچسب اپورتونیستی فیلم به اتهام موجسواری بر تب تند سیاستورزی هنرمندان در دوران اصلاحات، امروزه رنگ باخته تا سویه مترقی و کلانتر اثر در ستایش زیبایی و سلیقه و آفرینش دیده شود و از اشاراتی مانند بزرگداشت حاجیآقا آکتور سینما همچنان در کشاکش جستوجوی بیانتهای رؤیا برای نوشتن در کاغذی بیخط (بدون سانسور و بایدونباید) حاوی معنا باشد، معناهایی تلویحی که یک اثر دیگر تقوایی را واجد شرایط فیلم سیاسی خواندهشدن کرده است. کارنامه تقوایی نشان از سینماگر تمامعیاری دارد که هم قادر به ارتباطگیری با توده مخاطب است و هم از منظر متفکران قابل اعتناست، حتی اگر او را بهدلیل کمتعدادبودن آثارش و عدم اهتمام مجدانه برای
بهسرانجامرساندن پروژههای رویزمینماندهای مانند زنگی و رومی و چای تلخ، به فقدان پشتکار برای خلق و آفرینش هنری متهم کنیم، پیشینه ادبیاتش کتمانشدنی نیست، به شهادت نعمت حقیقی، بدون هیچ تردیدی در میان كارگردانهای دیگر بیش از همه نورپردازی، تكنیك عكاسی و لنزها را میشناسد، به تدوین و موسیقی فیلم اشراف کامل دارد، متفاوتترین بازیهای عمر عزتالله انتظامی و خسرو شکیبایی را از آنها گرفته، دو فیلم دارد که پای ثابت سیاهه بهترینهای تاریخ سینمای ایراناند، سریالی ساخته که چندین نسل مختلف بینندگانش را رودهبر کرده و هنوز کهنه نشده، مداقهبرانگیزترین آثار منتقدپسندش بیش از اینکه آگاهانه سمتوسویی نخبهگرا داشته باشند، خودانگیخته روشنفکرانهاند و عامپسندترین آثارش نیز با حفظ فاصله از جریان غالب فیلم ایرانی قرار میگیرند. مجموعه سترگ این دستاوردها، تقوایی را واجد این جایگاه تناور در سینمایی کرده که خودش مدتهاست عطایش را بیاعتنا به تقبیح و تجلیل دیگران، به لقایش بخشیده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.