|

آموزش ابتدایی یا عالی؟

مدرسه به صورت مدرن در ایران از زمان قاجار شکل گرفت. قبل از آن آموزش در مکتب‌خانه‎ها و مدارس دینی ایران فقط در سطحی بود که افراد خواندن و نوشتن و حداکثر احکام دینی را بیاموزند. این مسئله موجب می‌شد به نیازهای روز جامعه مانند صنعت، کشاورزی، پزشکی و علوم نظامی توجه چندانی نشود. حال‌ آنکه در اروپا، وقوع رنسانس و انقلاب صنعتی در قرن هجدهم و نوزدهم و پیشرفت روزافزون اروپایی‌ها در علوم جدید موجب شد تا آنان به برتری چشمگیری در صنایع جدید و احداث کارخانه‌ها و ادوات جنگی دست یابند و این موضوع باعث نگرانی و چاره‌اندیشی دولتمردان ایرانی شد. اولین مدارس نوین در ایران از دوران محمدشاه قاجار شکل گرفتند. در حین و بعد از انقلاب مشروطه، تأسیس دانشگاه نیز به یکی از خواست‎های مهم روشنفکران و تصمیم‎گیران کشور تبدیل شد. پیشنهاد اولیه تأسیس دانشگاه تهران را اسماعیل سنگ در سال ۱۳۰۵ داد و پس از انجام مطالعات اولیه‌ای که عیسی صدیق انجام داد، در سال ۱۳۱۳ خورشیدی دانشگاه تهران به دستور رضاشاه پهلوی تأسیس شد؛ اما قبل از آن بحثی دامنه‎دار بین روشنفکران و نمایندگان مجلس درباره اولویت آموزش ابتدایی یا آموزش عالی درگرفت. شهریور 1304، مجله آینده به مدیریت دکتر محمود افشار، پرسش‌هایی را با عنوان «اقتراح» مطرح کرد و از خوانندگان خواست تا برای این پرسش‌ها پاسخ بنویسند. یکی از این سه پرسش این بود: «تعلیم ابتدایی یا تعلیم متوسط یا عالی؟ به عقیده شما با وضع امروزه ایران (بی‌پولی - بی‌معلمی - بی‌کتابی - اداره‌بازی - احتیاجات امروزه و آینده و غیره و غیره) آیا بهتر است تعلیمات ابتدایی را توسعه داد یا تعلیمات متوسط و عالی را؟». در شماره‌های آتی (3، 5، 6، 7، 8، 9، 10، 11) پاسخ‌هایی که به این پرسش برای مجله ارسال شده بود، منتشر شد. اولین پاسخ را در شماره سوم، مهرماه 1304، حسن تقی‌زاده نوشت و در شماره‌های شش و هفت (دی و بهمن 1304) دو یادداشت دیگر از تقی‌زاده در پاسخ به این پرسش به چاپ رسید. در شماره پنجم (آذرماه 1304) یادداشتی از میرزا عیسی‌خان صدیق و پاسخی از دکتر حسن مشرف‌نفیسی در شماره هشتم (اسفندماه) منتشر شد و دست آخر سه یادداشت با عنوان «هم تعلیم ابتدایی هم معارف عالیه» از میرزا ابوالحسن‌خان فروغی در شماره‌های نهم، دهم و یازدهم به چاپ رسید. این چند یادداشت به همراه مقدمه برخی توضیحات به‌تازگی در کتابی با عنوان «اقتراح تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه» منتشر شده است. این کتاب از مجموعه کتاب‌های «تأملات صاحب‌نظران ایرانی در باب آموزش عالی» در انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی است که در باب تجربه دانشگاه و علم در ایران تدوین و منتشر می‎شود. این مجموعه کتاب‌ها، حاصل اید‌ه‌های استادان در قالب مقاله، جستار و گفت‌وگو هستند که تحلیل‌های آنها درباره وجوه مختلف دانشگاه در ایران را در بر دارد.
قاسم زائری که آماده‌سازی و بازنویسی این کتاب را بر‌عهده داشته، در پیشگفتار خود بر این کتاب می‌نویسد: نهاد «آموزش» در ایران از دیرباز دو رکن اصلی داشته است؛ یکی آموزش عملی در قالب روابط استاد ـ شاگردی و دیگر آموزش نظری خارج از روابط عملی و متمرکز در نهاد‌های آموزشی انفکاک‌یافته. در اولی، آموزش، بخشی از و درون زندگی روزانه افراد و نه منفک از آن، و در دومی آموزش، امری جدا از زندگی روزانه و مختص به افرادی است که در مکانی با نظامات و ترتیبات مشخص، مخاطب آموزش قرار گرفته‌اند. به ‌طور عمومی، هم در آموزش عملی و هم در آموزش نظری، به نظر می‌رسد که حکومت‌ها وظیفه‌ای برای خود تعریف نکرده‎اند؛ هرچند در دوره‌های رونق اقتصادی و تأمین امنیت عمومی، دولت‌ها برای گسترش کارگاه‌ها یا بازار‌هایی که در آن آموزش عملی صورت می‌گرفته و نیز در ساختن مدارس یا دارالعلم‌هایی که عمده آموزش نظری از طریق آنها صورت می‌گرفته، مداخله می‌کرده‌اند. نوعا نهاد‌های عمومی به‌ویژه نهاد دین و نیز بازار، متولی گسترش نهاد‌ها و مراکز آموزشی خصوصا نظری بوده‎اند. این، نظمی است که کمابیش از دوره ایران باستان و به‌خصوص در کل دوره اسلامی در ایران رواج داشته و در دوره صفویه صورت‌بندی خاص و منحصربه‌فرد خود را در قالب آموزش‌های عملی پیشه‌وری حرفه‎ای، به‌ویژه با بازساختاریابی نهاد «صنف» و نیز تأسیس حوزه‌های علمی دینی و نیز مکتب‌خانه‌ها پیدا کرده است. پیدایش سنت‌های فلسفی، رشد نظام‌های الهیاتی و مکاتب کلامی و پیشرفت‌های دانش‌های پایه و تجربی نظیر فیزیک، نجوم و شیمی یا پزشکی، همگی در همین نظام آموزشی و علمی محقق شد.

مدرسه به صورت مدرن در ایران از زمان قاجار شکل گرفت. قبل از آن آموزش در مکتب‌خانه‎ها و مدارس دینی ایران فقط در سطحی بود که افراد خواندن و نوشتن و حداکثر احکام دینی را بیاموزند. این مسئله موجب می‌شد به نیازهای روز جامعه مانند صنعت، کشاورزی، پزشکی و علوم نظامی توجه چندانی نشود. حال‌ آنکه در اروپا، وقوع رنسانس و انقلاب صنعتی در قرن هجدهم و نوزدهم و پیشرفت روزافزون اروپایی‌ها در علوم جدید موجب شد تا آنان به برتری چشمگیری در صنایع جدید و احداث کارخانه‌ها و ادوات جنگی دست یابند و این موضوع باعث نگرانی و چاره‌اندیشی دولتمردان ایرانی شد. اولین مدارس نوین در ایران از دوران محمدشاه قاجار شکل گرفتند. در حین و بعد از انقلاب مشروطه، تأسیس دانشگاه نیز به یکی از خواست‎های مهم روشنفکران و تصمیم‎گیران کشور تبدیل شد. پیشنهاد اولیه تأسیس دانشگاه تهران را اسماعیل سنگ در سال ۱۳۰۵ داد و پس از انجام مطالعات اولیه‌ای که عیسی صدیق انجام داد، در سال ۱۳۱۳ خورشیدی دانشگاه تهران به دستور رضاشاه پهلوی تأسیس شد؛ اما قبل از آن بحثی دامنه‎دار بین روشنفکران و نمایندگان مجلس درباره اولویت آموزش ابتدایی یا آموزش عالی درگرفت. شهریور 1304، مجله آینده به مدیریت دکتر محمود افشار، پرسش‌هایی را با عنوان «اقتراح» مطرح کرد و از خوانندگان خواست تا برای این پرسش‌ها پاسخ بنویسند. یکی از این سه پرسش این بود: «تعلیم ابتدایی یا تعلیم متوسط یا عالی؟ به عقیده شما با وضع امروزه ایران (بی‌پولی - بی‌معلمی - بی‌کتابی - اداره‌بازی - احتیاجات امروزه و آینده و غیره و غیره) آیا بهتر است تعلیمات ابتدایی را توسعه داد یا تعلیمات متوسط و عالی را؟». در شماره‌های آتی (3، 5، 6، 7، 8، 9، 10، 11) پاسخ‌هایی که به این پرسش برای مجله ارسال شده بود، منتشر شد. اولین پاسخ را در شماره سوم، مهرماه 1304، حسن تقی‌زاده نوشت و در شماره‌های شش و هفت (دی و بهمن 1304) دو یادداشت دیگر از تقی‌زاده در پاسخ به این پرسش به چاپ رسید. در شماره پنجم (آذرماه 1304) یادداشتی از میرزا عیسی‌خان صدیق و پاسخی از دکتر حسن مشرف‌نفیسی در شماره هشتم (اسفندماه) منتشر شد و دست آخر سه یادداشت با عنوان «هم تعلیم ابتدایی هم معارف عالیه» از میرزا ابوالحسن‌خان فروغی در شماره‌های نهم، دهم و یازدهم به چاپ رسید. این چند یادداشت به همراه مقدمه برخی توضیحات به‌تازگی در کتابی با عنوان «اقتراح تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه» منتشر شده است. این کتاب از مجموعه کتاب‌های «تأملات صاحب‌نظران ایرانی در باب آموزش عالی» در انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی است که در باب تجربه دانشگاه و علم در ایران تدوین و منتشر می‎شود. این مجموعه کتاب‌ها، حاصل اید‌ه‌های استادان در قالب مقاله، جستار و گفت‌وگو هستند که تحلیل‌های آنها درباره وجوه مختلف دانشگاه در ایران را در بر دارد.
قاسم زائری که آماده‌سازی و بازنویسی این کتاب را بر‌عهده داشته، در پیشگفتار خود بر این کتاب می‌نویسد: نهاد «آموزش» در ایران از دیرباز دو رکن اصلی داشته است؛ یکی آموزش عملی در قالب روابط استاد ـ شاگردی و دیگر آموزش نظری خارج از روابط عملی و متمرکز در نهاد‌های آموزشی انفکاک‌یافته. در اولی، آموزش، بخشی از و درون زندگی روزانه افراد و نه منفک از آن، و در دومی آموزش، امری جدا از زندگی روزانه و مختص به افرادی است که در مکانی با نظامات و ترتیبات مشخص، مخاطب آموزش قرار گرفته‌اند. به ‌طور عمومی، هم در آموزش عملی و هم در آموزش نظری، به نظر می‌رسد که حکومت‌ها وظیفه‌ای برای خود تعریف نکرده‎اند؛ هرچند در دوره‌های رونق اقتصادی و تأمین امنیت عمومی، دولت‌ها برای گسترش کارگاه‌ها یا بازار‌هایی که در آن آموزش عملی صورت می‌گرفته و نیز در ساختن مدارس یا دارالعلم‌هایی که عمده آموزش نظری از طریق آنها صورت می‌گرفته، مداخله می‌کرده‌اند. نوعا نهاد‌های عمومی به‌ویژه نهاد دین و نیز بازار، متولی گسترش نهاد‌ها و مراکز آموزشی خصوصا نظری بوده‎اند. این، نظمی است که کمابیش از دوره ایران باستان و به‌خصوص در کل دوره اسلامی در ایران رواج داشته و در دوره صفویه صورت‌بندی خاص و منحصربه‌فرد خود را در قالب آموزش‌های عملی پیشه‌وری حرفه‎ای، به‌ویژه با بازساختاریابی نهاد «صنف» و نیز تأسیس حوزه‌های علمی دینی و نیز مکتب‌خانه‌ها پیدا کرده است. پیدایش سنت‌های فلسفی، رشد نظام‌های الهیاتی و مکاتب کلامی و پیشرفت‌های دانش‌های پایه و تجربی نظیر فیزیک، نجوم و شیمی یا پزشکی، همگی در همین نظام آموزشی و علمی محقق شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.