|

درباره «فاوست» گوته با ترجمه محمود حدادی

اوراد جادویی بورژوازی

پیام حیدرقزوینی

مارکس و انگلس در بخشی از «مانیفست»‌شان، جامعه بورژوایی مدرن را به‌دلیل ابزار و وسایل غول‌آسایی که برای تولید و مبادله به وجود آورده، همانند آن جادوگری می‌دانند که قدرت‌های ناشناخته زیرزمینی را به واسطه اوراد جادویی خود بیدار کرده و حالا توان مهار آنها را ندارد. این توصیف به نوعی یادآور فاوست است که از زمان اولین نگارشش به بعد همواره از چهره‌های محوری فرهنگ مدرن بوده است.

اولین روایت از فاوست به قرن شانزدهم برمی‌گردد و اگرچه فاوست در طول این چند قرن، روایت تکرارشونده فرهنگ مدرن در ساحت‌های مختلف بوده است، اما در این میان مهم‌ترین روایت از آن گوته است که از قضا شاعر و نویسنده مورد علاقه مارکس هم بوده است.
«فاوست» گوته، نمایش‌نامه‌ای است در دو بخش و در قالب زبان منظوم و با مضمونی كه خود گوته آن را تراژیك نامیده است. گوته این شاهكارش را در طول شش دهه، یعنی از 1771 تا 1831، نوشته و قوام بخشیده و به این ترتیب رد دورانی پربار و درعین‌حال بحرانی در این اثر بازنمایی شده است. دورانی كه در آغازش انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه به وقوع پیوسته و سپس به جنگ‌های ناپلئونی رسیده و در نهایت به شكل‌گیری سرمایه‌داری ابتدایی و اراده كشورهای توسعه‌یافته اروپایی برای استعمار جهانی منجر شده است. گوته تمام این وقایع را تجربه كرده و حاصل این تجربه را در این اثر شصت‌ساله بازتاب داده است. از‌این‌روست كه می‌توان گفت در تكوین نهایی «فاوست» هم عقل‌باوری عصر روشنگری نقش داشته است و هم ازبین‌رفتن مناسبات پیشاسرمایه‌داری و پیدایش پول به مفهوم انتزاعی‌اش. به عبارتی، روایت گوته از فاوست همزمان با تحول یکی از پرآشوب‌ترین و انقلابی‌ترین دوره‌های تاریخ جهان نوشته شد و بخشی از اهمیت و قدرت روایت گوته نیز ناشی از این دورانِ تاریخ است.
جز این، نقش جریان‌های مهم علمی و هنری آن دوران نیز در شكل‌گیری «فاوست» گوته نمایان است. در فرایند طولانی تكوین «فاوست»، هم شور جوانی گوته دیده می‌شود و هم نشان پیرانه‌سری او؛ خاصه در بخش دوم كه تنها اندكی پیش از مرگ گوته به پایان رسیده است. فاوست ریشه‌ای تاریخی دارد و اصل داستان به واقعیت-افسانه‌ای آلمانی در قرن شانزدهم برمی‌گردد. کیمیاگر، ستاره‌شناس و پزشکی به نام فاوست، یورگ فاوستوس، در واقعیت تاریخ زندگی می‌کرده است. سال تولد او را حدود 1470 میلادی و سال مرگ‌اش را 1536 دانسته‌اند و زادگاهش را در دهکده‌ای در نزدیکی هایدلبرگ در آلمان. فاوست عامیانه در سده شانزدهم شهرت زیادی می‌یابد و سپس كریستوفر مارلوی انگلیسی نمایش‌نامه‌ای براساس آن می‌نویسد.
«فاوست» گوته از سال‌ها پیش به فارسی در دسترس بود و ترجمه‌هایی از آن از جمله ترجمه به‌آذین به چاپ رسیده بود. چند سال پیش نیز محمود حدادی «فاوست» را در دو بخش به فارسی ترجمه کرد، ترجمه‌ای که چند ویژگی متمایز دارد و برگرداندن اثر از زبان اصلی از جمله آنها است. از دیگر ویژگی‌های ترجمه حدادی، پی‌نوشت‌های مفصلی است که در پایان کتاب آمده که به فهم روایت گوته کمک زیادی می‌کند و ارجاعات مختلف آن را به تفصیل توضیح داده است. علاوه بر این، مقاله‌ای نیز به پیوست کتاب منتشر شده که در آن، به تاریخچه فاوست‌نامه‌نویسی، از آغاز تا دوران معاصر، اشاره شده است. در تاریخچه فاوست‌نامه‌نویسی، از جمله به این نکته اشاره شده که لسینگ نیز روایتی از فاوست نوشته است که البته تنها نسخه آن گم شده و امروز چیزی از آن جز یک صحنه در دست نیست: «لسینگ را، هم در زمان حیات او، نماد اوج نهضت روشنگری در آلمان می‌خواندند و این ادیب بزرگ با گوته میانه خوبی نداشت. یک‌بار به دلیل رمان رنج‌های ورتر جوان. زیرا ورتر گوته پیش از شلیک گلوله به مغز خود در پایان رمان، نمایش‌نامه امیلیا گالوتی نوشته لسینگ را روی میز مطالعه خود داشته است. لسینگ این نمایش‌نامه را سیاسی می‌دانست و نه رمانتیک. بنابراین میان خودکشی ورتر و نمایش‌نامه خود ربطی نمی‌دید، خاصه که سرمشق خودکشی ورتر در جهان واقعیت، نویسنده‌ ناکامی به نام یروسلیم بود که از قضا او هم از دوستان نزدیک لسینگ به شمار می‌رفت و لسینگ خودکشی این دوست خود را نتیجه مسائلی به دور از احساساتی‌گری‌ای می‌دانست که رمان ورتر از آن مشحون است. لسینگ اما به نمایش‌نامه فاوست گوته هم -از دیدگاه روشنگری خود- ایراد می‌گرفت، از دید او نمی‌شد انسانی به جست‌وجوی علم برود و در این راه فریفته شیطان بشود. از نگاه آرمانی لسینگ علم باید تهذیب اخلاقی می‌آورد و نه همسویی سوداگرانه با شیطان». حدادی در ترجمه‌اش، تنها صحنه به‌جا مانده از روایت لسینگ را هم ترجمه کرده است. تک‌صحنه‌ای که موضوع آن سرعت است یعنی ویژگی جهان عصر جدید که در آستانه ماشینی‌شدن قرار داشت.
میان انتشار بخش اول و بخش دوم «فاوست» فاصله‌ای طولانی وجود دارد و در این میان گوته وصیت كرده بود كه بخش دوم پس از مرگش منتشر شود چراكه بیم داشت بخش دوم اثرش «در آغاز یكچند در شن‌های ساحل زمان مدفون» شود. دلیل نگرانی گوته تا حدی به ساختار متفاوت بخش دوم نمایش‌نامه‌اش مربوط بوده، بخشی كه به قول مترجم، «بارزتر نشان پیرانه‌سری گوته را در خود دارد، و هرچند براساس سرشت بنیادین هنر همچنان قصه‌وار است، اما این قصه‌ها -این فراوان قصه‌ها که هریک تأملی بر گوشه‌ای از کار جهان دارد- بیشتر تمثیلی‌اند و در رابطه بینامتنی به گفت‌وگو با بسیاری آثار ادبیات جهانی، از اسطوره‌های یونانی گرفته تا کتاب مقدس، هزارویک‌شب، کمدی الهی و... درمی‌آیند. این ترکیب روایی متکی بر پیش‌دانش، اساس درک بخش دوم فاوست را پیش از هرچیز بر تعقل می‌گذارد، بر چالش تعبیر تمثیل. از طرفی هم البته می‌دانیم که تمثیل گونه‌ای کهن و دلنشین در ادبیات همه فرهنگ‌ها و از‌ین‌رو گونه‌ای آشناست؛ هرچند در سرشت معماوارش راه به درکی همیشه یکسان نمی‌دهد».
حدادی که عمده فعالیتش در عرصه ترجمه مربوط به کلاسیک‌های آلمانی‌زبان بوده است، پیش‌تر دو اثر مهم دیگر از گوته، «دیوان غربی-شرقی» و «رنج های ورتر جوان»، را هم به فارسی منتشر کرده بود. به‌زودی، چاپ تازه «فاوست» با ترجمه او و این‌بار در قالب یک کتاب منتشر خواهد شد.

مارکس و انگلس در بخشی از «مانیفست»‌شان، جامعه بورژوایی مدرن را به‌دلیل ابزار و وسایل غول‌آسایی که برای تولید و مبادله به وجود آورده، همانند آن جادوگری می‌دانند که قدرت‌های ناشناخته زیرزمینی را به واسطه اوراد جادویی خود بیدار کرده و حالا توان مهار آنها را ندارد. این توصیف به نوعی یادآور فاوست است که از زمان اولین نگارشش به بعد همواره از چهره‌های محوری فرهنگ مدرن بوده است.

اولین روایت از فاوست به قرن شانزدهم برمی‌گردد و اگرچه فاوست در طول این چند قرن، روایت تکرارشونده فرهنگ مدرن در ساحت‌های مختلف بوده است، اما در این میان مهم‌ترین روایت از آن گوته است که از قضا شاعر و نویسنده مورد علاقه مارکس هم بوده است.
«فاوست» گوته، نمایش‌نامه‌ای است در دو بخش و در قالب زبان منظوم و با مضمونی كه خود گوته آن را تراژیك نامیده است. گوته این شاهكارش را در طول شش دهه، یعنی از 1771 تا 1831، نوشته و قوام بخشیده و به این ترتیب رد دورانی پربار و درعین‌حال بحرانی در این اثر بازنمایی شده است. دورانی كه در آغازش انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه به وقوع پیوسته و سپس به جنگ‌های ناپلئونی رسیده و در نهایت به شكل‌گیری سرمایه‌داری ابتدایی و اراده كشورهای توسعه‌یافته اروپایی برای استعمار جهانی منجر شده است. گوته تمام این وقایع را تجربه كرده و حاصل این تجربه را در این اثر شصت‌ساله بازتاب داده است. از‌این‌روست كه می‌توان گفت در تكوین نهایی «فاوست» هم عقل‌باوری عصر روشنگری نقش داشته است و هم ازبین‌رفتن مناسبات پیشاسرمایه‌داری و پیدایش پول به مفهوم انتزاعی‌اش. به عبارتی، روایت گوته از فاوست همزمان با تحول یکی از پرآشوب‌ترین و انقلابی‌ترین دوره‌های تاریخ جهان نوشته شد و بخشی از اهمیت و قدرت روایت گوته نیز ناشی از این دورانِ تاریخ است.
جز این، نقش جریان‌های مهم علمی و هنری آن دوران نیز در شكل‌گیری «فاوست» گوته نمایان است. در فرایند طولانی تكوین «فاوست»، هم شور جوانی گوته دیده می‌شود و هم نشان پیرانه‌سری او؛ خاصه در بخش دوم كه تنها اندكی پیش از مرگ گوته به پایان رسیده است. فاوست ریشه‌ای تاریخی دارد و اصل داستان به واقعیت-افسانه‌ای آلمانی در قرن شانزدهم برمی‌گردد. کیمیاگر، ستاره‌شناس و پزشکی به نام فاوست، یورگ فاوستوس، در واقعیت تاریخ زندگی می‌کرده است. سال تولد او را حدود 1470 میلادی و سال مرگ‌اش را 1536 دانسته‌اند و زادگاهش را در دهکده‌ای در نزدیکی هایدلبرگ در آلمان. فاوست عامیانه در سده شانزدهم شهرت زیادی می‌یابد و سپس كریستوفر مارلوی انگلیسی نمایش‌نامه‌ای براساس آن می‌نویسد.
«فاوست» گوته از سال‌ها پیش به فارسی در دسترس بود و ترجمه‌هایی از آن از جمله ترجمه به‌آذین به چاپ رسیده بود. چند سال پیش نیز محمود حدادی «فاوست» را در دو بخش به فارسی ترجمه کرد، ترجمه‌ای که چند ویژگی متمایز دارد و برگرداندن اثر از زبان اصلی از جمله آنها است. از دیگر ویژگی‌های ترجمه حدادی، پی‌نوشت‌های مفصلی است که در پایان کتاب آمده که به فهم روایت گوته کمک زیادی می‌کند و ارجاعات مختلف آن را به تفصیل توضیح داده است. علاوه بر این، مقاله‌ای نیز به پیوست کتاب منتشر شده که در آن، به تاریخچه فاوست‌نامه‌نویسی، از آغاز تا دوران معاصر، اشاره شده است. در تاریخچه فاوست‌نامه‌نویسی، از جمله به این نکته اشاره شده که لسینگ نیز روایتی از فاوست نوشته است که البته تنها نسخه آن گم شده و امروز چیزی از آن جز یک صحنه در دست نیست: «لسینگ را، هم در زمان حیات او، نماد اوج نهضت روشنگری در آلمان می‌خواندند و این ادیب بزرگ با گوته میانه خوبی نداشت. یک‌بار به دلیل رمان رنج‌های ورتر جوان. زیرا ورتر گوته پیش از شلیک گلوله به مغز خود در پایان رمان، نمایش‌نامه امیلیا گالوتی نوشته لسینگ را روی میز مطالعه خود داشته است. لسینگ این نمایش‌نامه را سیاسی می‌دانست و نه رمانتیک. بنابراین میان خودکشی ورتر و نمایش‌نامه خود ربطی نمی‌دید، خاصه که سرمشق خودکشی ورتر در جهان واقعیت، نویسنده‌ ناکامی به نام یروسلیم بود که از قضا او هم از دوستان نزدیک لسینگ به شمار می‌رفت و لسینگ خودکشی این دوست خود را نتیجه مسائلی به دور از احساساتی‌گری‌ای می‌دانست که رمان ورتر از آن مشحون است. لسینگ اما به نمایش‌نامه فاوست گوته هم -از دیدگاه روشنگری خود- ایراد می‌گرفت، از دید او نمی‌شد انسانی به جست‌وجوی علم برود و در این راه فریفته شیطان بشود. از نگاه آرمانی لسینگ علم باید تهذیب اخلاقی می‌آورد و نه همسویی سوداگرانه با شیطان». حدادی در ترجمه‌اش، تنها صحنه به‌جا مانده از روایت لسینگ را هم ترجمه کرده است. تک‌صحنه‌ای که موضوع آن سرعت است یعنی ویژگی جهان عصر جدید که در آستانه ماشینی‌شدن قرار داشت.
میان انتشار بخش اول و بخش دوم «فاوست» فاصله‌ای طولانی وجود دارد و در این میان گوته وصیت كرده بود كه بخش دوم پس از مرگش منتشر شود چراكه بیم داشت بخش دوم اثرش «در آغاز یكچند در شن‌های ساحل زمان مدفون» شود. دلیل نگرانی گوته تا حدی به ساختار متفاوت بخش دوم نمایش‌نامه‌اش مربوط بوده، بخشی كه به قول مترجم، «بارزتر نشان پیرانه‌سری گوته را در خود دارد، و هرچند براساس سرشت بنیادین هنر همچنان قصه‌وار است، اما این قصه‌ها -این فراوان قصه‌ها که هریک تأملی بر گوشه‌ای از کار جهان دارد- بیشتر تمثیلی‌اند و در رابطه بینامتنی به گفت‌وگو با بسیاری آثار ادبیات جهانی، از اسطوره‌های یونانی گرفته تا کتاب مقدس، هزارویک‌شب، کمدی الهی و... درمی‌آیند. این ترکیب روایی متکی بر پیش‌دانش، اساس درک بخش دوم فاوست را پیش از هرچیز بر تعقل می‌گذارد، بر چالش تعبیر تمثیل. از طرفی هم البته می‌دانیم که تمثیل گونه‌ای کهن و دلنشین در ادبیات همه فرهنگ‌ها و از‌ین‌رو گونه‌ای آشناست؛ هرچند در سرشت معماوارش راه به درکی همیشه یکسان نمی‌دهد».
حدادی که عمده فعالیتش در عرصه ترجمه مربوط به کلاسیک‌های آلمانی‌زبان بوده است، پیش‌تر دو اثر مهم دیگر از گوته، «دیوان غربی-شرقی» و «رنج های ورتر جوان»، را هم به فارسی منتشر کرده بود. به‌زودی، چاپ تازه «فاوست» با ترجمه او و این‌بار در قالب یک کتاب منتشر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.