انقلاب و اجتناب از تراژدی
شرق: «بهترین روزگار و بدترین ایام بود. دوران عقل و زمان جهل بود. روزگار اعتقاد و عصر بیباوری بود. موسم نور و ایام ظلمت بود. بهار امید بود و زمستان ناامیدی. همهچیز در پیشروی گسترده بود و چیزی در پیشروی نبود، همه بهسوی بهشت میشتافتیم و همه در جهت عكس ره میسپردیم - الغرض، آن دوره چنان به عصر حاضر شبیه بود كه بعضی مقامات جنجالی آن، اصرار داشتند در اینكه مردم باید این وضع را، خوب یا بد، در سلسلهمراتب قیاسات، فقط با درجه عالی بپذیرند. پادشاهی درشتآرواره و ملکهای زشتروی بر اریکه سلطنت انگلستان تکیه داشتند: پادشاهی درشتآرواره و ملکهای زیباروی بر اورنگ شاهی فرانسه نشسته بودند و در هر دو کشور، در نظر امنای قوم از روز روشنتر بود که این وضع جاودانه است». این آغاز رمان مشهور چارلز دیکنز، «داستان دو شهر» است که سالها پیش با ترجمه ابراهیم یونسی به فارسی منتشر شده بود و نشر نگاه تاکنون بارها این ترجمه را بازچاپ کرده است.
«داستان دو شهر» یكی از مهمترین آثار ادبیات جهانی است و تاكنون در باب اهمیت آن بسیار گفته و نوشتهاند. دیكنز در این رمان مفاهیم شورش و طبیعت آدمی را به طرزی استادانه وارد روایت رمانش كرده است. داستانهای دیکنز همه داستان یک شهر هستند و این رمان او، داستانی درباره دو شهر است. چسترتن که مقدمه او در ابتدای ترجمه فارسی کتاب آمده، از این تعبیر استفاده کرده که دیکنز در این رمان هم درباره شهری که آن را میفهمید نوشته و هم درباره شهری که آن را نمیفهمید و عجیب آنکه توصیفش از شهری که نمیشناسد بهمراتب بهتر از توصیفی است که از شهر آشنا به دست میدهد و این ناشی از نبوغی است که در دیکنز وجود داشته است. اشاره به نبوغ در اینجا، شناختنداشتن دیکنز از وضعیت فرانسه است، چراکه او اگرچه شناخت دقیقی از آن نداشته، توانسته وضعیت انقلاب را خوب بفهمد و درک کند.
چسترتن میگوید دیکنز دراینباره از تامس کارلایل، مورخ اسکاتلندی، الهام گرفته است یعنی کسی که انقلاب فرانسه را برای انگلیسیها از نو کشف کرد. کارلایل درباره انقلاب بسیار مطالعه کرده بود، اگرچه خودش به آن اعتقادی نداشت؛ اما در مقابل دیکنز تنها نوشتههای کارلایل را مطالعه کرده بود و بهجز آن شناخت دیگری از انقلاب نداشت: «کارلایل افکار و نظریات خود را بر پایه مطابقه و مقابله و مراجعه به اسناد و مدارک بنا مینهاد، دیکنز کسی بود که افکارش را از اشارات معمولی شایع در کوچه و خیابان -همان کوچه و خیابان همیشگی- میگرفت، چون همانطورکه گفتم وابسته به یک شهر بود. کارلایل در حد خود آدم مطلع و دانشمندی بود، حال آنکه دیکنز از هر حیث بیاطلاع بود. دیکنز یک انگلیسی بود که از فرانسه جدا بود، کارلایل یک اسکاتلندی بود که با فرانسه پیوند تاریخی داشت. معالوصف و با همه این احوال، تصویری که دیکنز از انقلاب به دست میدهد، بهمراتب بهتر و درستتر از تصویری است که کارلایل ارائه میدهد. انقلابی که دیکنز تصویر میکند از انقلابی که کارلایل وصف میکند، به حقیقت نزدیکتر است».
نویسنده در ادامه میگوید توضیح علل و مبانی این تصور اگر ناممکن نباشد، بسیار دشوار است. او میگوید کارلایلِ مورخ، هرگز نتوانسته بود سرور و سبکسری نهفته در انقلاب را درک کند، زیرا چنین چیزی را در وجود خود احساس نمیکرد و در مقابل دیکنز اگرچه اطلاعی از انقلاب نداشت، اما عناصر آن را در وجودش داشت: «دیکنز هنگامی که بر اجحاف و ناروایی میتاخت، آن را با همان شیوه و همان رضایت و خرسندی خاطر یکطرفهای میکوبید که توده مردم فرانسه باستیل را در هم کوبید. دیکنز صاف و ساده و دربست به چیزهایی اعتقاد داشت و من تصور میکنم که در راه این چیزها شمشیر هم میکشید. کارلایل به صدها چیز اعتقاد داشت، اما این اعتقاد مطلق و دربست نبود، و درعینحال که اهل باطن بود، شکاک نیز بود».
دیکنز در روایت داستانیاش، مفاهیمی مانند شورش و طبيعت آدمی را به شیوه دقیقی بازنمایی میکند. کارلایل، داستان را بهصورت یک تراژدی صرف درمیآورد، اما دیکنز در داستانی که روایت میکند، انقلاب را به شکل یک تراژدی به تصویر نمیکشد، چون میداند که طغیان یا خروج را بهندرت میتوان تراژدی خواند؛ شورش در حقیقت اجتناب از تراژدی است و تراژدی حقیقتی گنگ و خاموش است.
در بخشی از «داستان دو شهر» که مربوط به وقایع انقلاب است میخوانیم: «دکتر مانت تا صبح روز چهارم عزیمتش مراجعت نکرد. آن مقدار از حوادثی را که طی همین مدت اتفاق افتاده بود، چنان از لوسی مخفی نگه داشتند که تا مدتها بعد، یعنی تا موقعی که بین او و خاک فرانسه جدایی نیفتاد، هرگز ندانست که طی این مدت هزار و صد زندانی بیدفاع، از مرد و زن و پیر و جوان، قتل عام شدهاند و چهار شبانهروز تمام، وحشت همهجا را به زیر سایه مظلم خویش گرفته و حتی هوای پیرامونش آلوده به رنگ کشتوکشتار بوده است. فقط میدانست که حملهای به زندانها شده و همه زندانیان سیاسی در معرض خطر بودهاند و جماعت تعدادی از آنها را بیرون کشیده و به قتل رسانده است. دکتر مانت، با قید محرمانه که نیازی به تأکید نداشت، برای آقای لوری تعریف کرد جماعت او را از میان صحنهای که سراپا خون و خونریزی بوده، به زندان لافورس برده؛ در آنجا محکمهای دیده بود که مردم خود تشکیل داده بودند و زندانیان را تکتک به پیشگاه این محکمه میآوردند و محکمه با سرعت هرچه تمامتر حکم میداد که آنها را ببرند و به قتل برسانند یا آزاد کنند یا - در موارد قلیل- به زندان بازگردانند. باری،
جماعت او را به محکمه معرفی نموده و دکتر اسم و شغل خود را گفته و اظهار داشته بود که مدت هجده سال بیهیچگونه اتهام مشخصی در باستیل حبس مجرد بوده و در این هنگام یکی از اعضای محکمه از جا برخاسته و هویتش را تصدیق کرده بود- این شخص دفارژ بود. بلافاصله پس از آن با مراجعه به دفتری که روی میز بوده معلوم کرده و فهمیده بود که دامادش زنده است و در میان زندانیها است؛ برای آزادیاش مدتی با اعضای محکمه که تعدادی خواب و تعدادی بیدار و بعضی آلوده به خون و برخی تمیز و تنی چند مست و چند نفری هشیار بودند، محاجه کرده بود...».
شرق: «بهترین روزگار و بدترین ایام بود. دوران عقل و زمان جهل بود. روزگار اعتقاد و عصر بیباوری بود. موسم نور و ایام ظلمت بود. بهار امید بود و زمستان ناامیدی. همهچیز در پیشروی گسترده بود و چیزی در پیشروی نبود، همه بهسوی بهشت میشتافتیم و همه در جهت عكس ره میسپردیم - الغرض، آن دوره چنان به عصر حاضر شبیه بود كه بعضی مقامات جنجالی آن، اصرار داشتند در اینكه مردم باید این وضع را، خوب یا بد، در سلسلهمراتب قیاسات، فقط با درجه عالی بپذیرند. پادشاهی درشتآرواره و ملکهای زشتروی بر اریکه سلطنت انگلستان تکیه داشتند: پادشاهی درشتآرواره و ملکهای زیباروی بر اورنگ شاهی فرانسه نشسته بودند و در هر دو کشور، در نظر امنای قوم از روز روشنتر بود که این وضع جاودانه است». این آغاز رمان مشهور چارلز دیکنز، «داستان دو شهر» است که سالها پیش با ترجمه ابراهیم یونسی به فارسی منتشر شده بود و نشر نگاه تاکنون بارها این ترجمه را بازچاپ کرده است.
«داستان دو شهر» یكی از مهمترین آثار ادبیات جهانی است و تاكنون در باب اهمیت آن بسیار گفته و نوشتهاند. دیكنز در این رمان مفاهیم شورش و طبیعت آدمی را به طرزی استادانه وارد روایت رمانش كرده است. داستانهای دیکنز همه داستان یک شهر هستند و این رمان او، داستانی درباره دو شهر است. چسترتن که مقدمه او در ابتدای ترجمه فارسی کتاب آمده، از این تعبیر استفاده کرده که دیکنز در این رمان هم درباره شهری که آن را میفهمید نوشته و هم درباره شهری که آن را نمیفهمید و عجیب آنکه توصیفش از شهری که نمیشناسد بهمراتب بهتر از توصیفی است که از شهر آشنا به دست میدهد و این ناشی از نبوغی است که در دیکنز وجود داشته است. اشاره به نبوغ در اینجا، شناختنداشتن دیکنز از وضعیت فرانسه است، چراکه او اگرچه شناخت دقیقی از آن نداشته، توانسته وضعیت انقلاب را خوب بفهمد و درک کند.
چسترتن میگوید دیکنز دراینباره از تامس کارلایل، مورخ اسکاتلندی، الهام گرفته است یعنی کسی که انقلاب فرانسه را برای انگلیسیها از نو کشف کرد. کارلایل درباره انقلاب بسیار مطالعه کرده بود، اگرچه خودش به آن اعتقادی نداشت؛ اما در مقابل دیکنز تنها نوشتههای کارلایل را مطالعه کرده بود و بهجز آن شناخت دیگری از انقلاب نداشت: «کارلایل افکار و نظریات خود را بر پایه مطابقه و مقابله و مراجعه به اسناد و مدارک بنا مینهاد، دیکنز کسی بود که افکارش را از اشارات معمولی شایع در کوچه و خیابان -همان کوچه و خیابان همیشگی- میگرفت، چون همانطورکه گفتم وابسته به یک شهر بود. کارلایل در حد خود آدم مطلع و دانشمندی بود، حال آنکه دیکنز از هر حیث بیاطلاع بود. دیکنز یک انگلیسی بود که از فرانسه جدا بود، کارلایل یک اسکاتلندی بود که با فرانسه پیوند تاریخی داشت. معالوصف و با همه این احوال، تصویری که دیکنز از انقلاب به دست میدهد، بهمراتب بهتر و درستتر از تصویری است که کارلایل ارائه میدهد. انقلابی که دیکنز تصویر میکند از انقلابی که کارلایل وصف میکند، به حقیقت نزدیکتر است».
نویسنده در ادامه میگوید توضیح علل و مبانی این تصور اگر ناممکن نباشد، بسیار دشوار است. او میگوید کارلایلِ مورخ، هرگز نتوانسته بود سرور و سبکسری نهفته در انقلاب را درک کند، زیرا چنین چیزی را در وجود خود احساس نمیکرد و در مقابل دیکنز اگرچه اطلاعی از انقلاب نداشت، اما عناصر آن را در وجودش داشت: «دیکنز هنگامی که بر اجحاف و ناروایی میتاخت، آن را با همان شیوه و همان رضایت و خرسندی خاطر یکطرفهای میکوبید که توده مردم فرانسه باستیل را در هم کوبید. دیکنز صاف و ساده و دربست به چیزهایی اعتقاد داشت و من تصور میکنم که در راه این چیزها شمشیر هم میکشید. کارلایل به صدها چیز اعتقاد داشت، اما این اعتقاد مطلق و دربست نبود، و درعینحال که اهل باطن بود، شکاک نیز بود».
دیکنز در روایت داستانیاش، مفاهیمی مانند شورش و طبيعت آدمی را به شیوه دقیقی بازنمایی میکند. کارلایل، داستان را بهصورت یک تراژدی صرف درمیآورد، اما دیکنز در داستانی که روایت میکند، انقلاب را به شکل یک تراژدی به تصویر نمیکشد، چون میداند که طغیان یا خروج را بهندرت میتوان تراژدی خواند؛ شورش در حقیقت اجتناب از تراژدی است و تراژدی حقیقتی گنگ و خاموش است.
در بخشی از «داستان دو شهر» که مربوط به وقایع انقلاب است میخوانیم: «دکتر مانت تا صبح روز چهارم عزیمتش مراجعت نکرد. آن مقدار از حوادثی را که طی همین مدت اتفاق افتاده بود، چنان از لوسی مخفی نگه داشتند که تا مدتها بعد، یعنی تا موقعی که بین او و خاک فرانسه جدایی نیفتاد، هرگز ندانست که طی این مدت هزار و صد زندانی بیدفاع، از مرد و زن و پیر و جوان، قتل عام شدهاند و چهار شبانهروز تمام، وحشت همهجا را به زیر سایه مظلم خویش گرفته و حتی هوای پیرامونش آلوده به رنگ کشتوکشتار بوده است. فقط میدانست که حملهای به زندانها شده و همه زندانیان سیاسی در معرض خطر بودهاند و جماعت تعدادی از آنها را بیرون کشیده و به قتل رسانده است. دکتر مانت، با قید محرمانه که نیازی به تأکید نداشت، برای آقای لوری تعریف کرد جماعت او را از میان صحنهای که سراپا خون و خونریزی بوده، به زندان لافورس برده؛ در آنجا محکمهای دیده بود که مردم خود تشکیل داده بودند و زندانیان را تکتک به پیشگاه این محکمه میآوردند و محکمه با سرعت هرچه تمامتر حکم میداد که آنها را ببرند و به قتل برسانند یا آزاد کنند یا - در موارد قلیل- به زندان بازگردانند. باری،
جماعت او را به محکمه معرفی نموده و دکتر اسم و شغل خود را گفته و اظهار داشته بود که مدت هجده سال بیهیچگونه اتهام مشخصی در باستیل حبس مجرد بوده و در این هنگام یکی از اعضای محکمه از جا برخاسته و هویتش را تصدیق کرده بود- این شخص دفارژ بود. بلافاصله پس از آن با مراجعه به دفتری که روی میز بوده معلوم کرده و فهمیده بود که دامادش زنده است و در میان زندانیها است؛ برای آزادیاش مدتی با اعضای محکمه که تعدادی خواب و تعدادی بیدار و بعضی آلوده به خون و برخی تمیز و تنی چند مست و چند نفری هشیار بودند، محاجه کرده بود...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.