تغيير جايگاه تراس در خانهها
صمد نگینتاجی. معمار: درحالیکه این روزها تمامی تجربه زیسته بشریت برای مبارزه با کرونا به کار گرفته شده، بهترین و کمهزینهترین راه مقابله با این ویروس، رعایت فاصله اجتماعی پیشنهاد شده است. هرچند درباره روش اجرای فاصلهگذاری در کشورهای مختلف دنیا اختلاف نظر وجود دارد و حکومتها با توجه به نوع حکمروایی و زمینههای اجتماعی و فرهنگی، روشهای متفاوتی را در پیش گرفتهاند، اما به نظر میرسد میتوان با استفاده از ظرفیت طراحی فضا، به یک زبان مشترک برای مبارزه با این ویروس و این نوع بیماریها رسید و این به این خاطر است که طراحان میتوانند این فاصله را نمود فیزیکی ببخشند و مبارزه را از وضعیت نامرئی خارج کنند. در این حالت، معماران با تعریف قلمرو به رعایت فاصلهگذاری کمک میکنند. این کیفیت از سوی عناصر تشکیلدهنده فضا (کف، سقف و دیوار)، عناصر غیرثابت (مبلمان و...) و نمادها ایجاد میشود. در این ارتباط کافی است مرزی پیوسته تعریف شود؛ازاینرو در دوران پساکرونا، طراحی فضاها، اعم از فضای بیمارستانها، رستورانها، ادارات، فضای عمومی شهر و... دستخوش تغییر خواهد شد و خود را با شرایط جدید وفق خواهد داد و حتی میتوان گفت تغییرات شروع شده است. میزان ماندگاری این تغییرات، فارغ از بحث کرونا، در حالتی که منجر به افزایش کیفیت فضای معماری شوند، دائمی خواهد بود، اما ماندگاری بخشی از تغییرات به رفتار این ویروس در آینده برمیگردد که میتواند هم موقت باشد و هم دائم. بااینحال تجربه دو دهه اخیر دنیا در مواجهه با ویروسهای واگیرداری مانند سارس، مرس و کووید 19 نشان میدهد که طراحی فضاها باید به اندازهای «انعطافپذیر» باشد که بتوان تمهیدات مرتبط با فاصلهگذاری و اقدامات لازم مرتبط با پیشگیری و درمان را با حداقل هزینه لحاظ کرد تا اینگونه بار دیگر غافلگیر نشویم. در این میان، مسکن هم از این قاعده مستثنا نیست، اما ازآنجاییکه در دوران اوج مبارزه با کرونا، فضای خانه تنها مأمن افراد بود، این حضور مداوم ساکنان در فضای خانه باعث شد مسکن نسبت به سایر عملکردها، علاوه بر بُعد کالبدی (سطح عینی) از نظر مفهومی (سطح ذهنی) نیز تحت تأثیر قرار گیرد. در واقع برای اولینبار در تاریخ بود که فضای خانه باید بتواند نیازهایی را که برآوردهشدن آنها مرتبط با فضای بیرون است، برآورده کند، ازاینرو انتظارات از واحد مسکونی تغییر کرد و ساکنان برای رسیدن به انتظارات خود، شیوه بهکارگیری فضاهای خانه را تغییر دادند؛ فضاها چندعملکردی شده و با شکل و شمایل جدیدی مورد استفاده قرار گرفتهاند. این تغییرات، در معماری و فضای خانه، یا به صورت مستقیم مرتبط با مسئله پیشگیری و درمان کرونا بود یا به صورت غیرمستقیم مرتبط با کرونا بود که ساکنان برای غلبه بر اثرات منفی دوران قرنطینه و بهبود شرایط بهداشت روان، دست به تغییر فضای خانه زدند. در ادامه به بخشی از تغییرات و کاستیهای معماری مسکن در این دوران اشاره میشود. در حوزه بهداشت روان: محیط مسکونی باید بتواند پاسخگوی نیازهای فیزیولوژیک، امنیت، سلامت، تعامل اجتماعی و آسایش روانی انسان باشد. در دوران کرونا، سلامت و بهداشت روان در صدر انتظارات از مسکن قرار گرفت و این موضوع برای خانوادههایی که گروههای آسیبپذیر (کودکان و سالمندان) داشتند، اهمیتی دوچندان پیدا کرد. بنابراین افراد برای پرکردن خلأ ارتباط با فضای بیرون، بهدنبال فضای جایگزین میگشتند؛ فضایی که واسط زندگی اجتماعی افراد باشد. این نقش را در معماری قدیم ما فضاهای باز خصوصی از قبیل حیاط، ایوان و... بازی میکرد، اما در چند دهه اخیر بهدلیل رویکرد اقتصادی حاکم بر بازار مسکن، این نوع فضاها از معماری خانه حذف شدهاند. مردم برای پرکردن این خلأ در پی حرکتی جمعی، از فضاهای پشتبام و تراس، بدون اینکه برای چنین عملکردی طراحی شده باشند، بهعنوان فضای جمعی استفاده کردند. در دوران کرونا، تراس بهعنوان یک فضای اصلی و تأثیرگذار با کارکرد دورهمی به کار گرفته شد. در حالت معمول در معماری آپارتمانهای امروزی برای تراس عملکردی بیش از خشککردن لباس، قراردادن پکیج و حتی چند گلدان تصور نشده است؛ حتی مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان که به الزامات عمومی ساختمان میپردازد، به همین حد از استفاده اکتفا کرده است؛ بههمیندلیل در اکثریت غالب واحدهای مسکونی، تراس بهعنوان فضای مهجور و درجه دوم مرکز توجه بوده است، اما کرونا باعث شد تراس مانند سایر فضاهای اصلی واحد مسکونی ایفای نقش کند، ازاینرو لازم است تراس با کارکرد جدیدش در معماری خانه به رسمیت شناخته شود و در قوانین، حداقلهایی برای آن تعریف شود. در ایام کرونا، فضای پشتبام از سوی بسیاری از خانوادهها برای باهمبودن، استفاده از هوای آزاد و ورزش مورد بهرهبرداری قرار گرفت. هرچند بهدلیل بحث بام سبز، این فضا در چند سال اخیر بهعنوان فضایی متفاوت مورد توجه قشر خیلی محدودی از جامعه قرار گرفته بود، اما کرونا باعث شد عموم افراد جامعه به اهمیت استفاده از فضای پشتبام پی ببرند. درحالحاضر فضای پشتبام در یک حالت رهاشدگی قرار دارد و بهطور لجامگسیخته در اختیار تأسیسات، ماهواره و... است و این به آن خاطر است که پشتبام، در حالت عام بهعنوان یک فضای معماری مدنظر قانونگذار نبوده است، ازاینرو لازم است فضای پشتبام در قالب یک عرصه نیمهعمومی در طراحی معماری مسکونی مدنظر قرار گیرد و هنگام طراحی، مانند پلان سایر طبقات، مرکز توجه و تأیید مراجع رسمی قرار گیرد تا زمینه استفاده بهینه از این فضا فراهم شود.
صمد نگینتاجی. معمار: درحالیکه این روزها تمامی تجربه زیسته بشریت برای مبارزه با کرونا به کار گرفته شده، بهترین و کمهزینهترین راه مقابله با این ویروس، رعایت فاصله اجتماعی پیشنهاد شده است. هرچند درباره روش اجرای فاصلهگذاری در کشورهای مختلف دنیا اختلاف نظر وجود دارد و حکومتها با توجه به نوع حکمروایی و زمینههای اجتماعی و فرهنگی، روشهای متفاوتی را در پیش گرفتهاند، اما به نظر میرسد میتوان با استفاده از ظرفیت طراحی فضا، به یک زبان مشترک برای مبارزه با این ویروس و این نوع بیماریها رسید و این به این خاطر است که طراحان میتوانند این فاصله را نمود فیزیکی ببخشند و مبارزه را از وضعیت نامرئی خارج کنند. در این حالت، معماران با تعریف قلمرو به رعایت فاصلهگذاری کمک میکنند. این کیفیت از سوی عناصر تشکیلدهنده فضا (کف، سقف و دیوار)، عناصر غیرثابت (مبلمان و...) و نمادها ایجاد میشود. در این ارتباط کافی است مرزی پیوسته تعریف شود؛ازاینرو در دوران پساکرونا، طراحی فضاها، اعم از فضای بیمارستانها، رستورانها، ادارات، فضای عمومی شهر و... دستخوش تغییر خواهد شد و خود را با شرایط جدید وفق خواهد داد و حتی میتوان گفت تغییرات شروع شده است. میزان ماندگاری این تغییرات، فارغ از بحث کرونا، در حالتی که منجر به افزایش کیفیت فضای معماری شوند، دائمی خواهد بود، اما ماندگاری بخشی از تغییرات به رفتار این ویروس در آینده برمیگردد که میتواند هم موقت باشد و هم دائم. بااینحال تجربه دو دهه اخیر دنیا در مواجهه با ویروسهای واگیرداری مانند سارس، مرس و کووید 19 نشان میدهد که طراحی فضاها باید به اندازهای «انعطافپذیر» باشد که بتوان تمهیدات مرتبط با فاصلهگذاری و اقدامات لازم مرتبط با پیشگیری و درمان را با حداقل هزینه لحاظ کرد تا اینگونه بار دیگر غافلگیر نشویم. در این میان، مسکن هم از این قاعده مستثنا نیست، اما ازآنجاییکه در دوران اوج مبارزه با کرونا، فضای خانه تنها مأمن افراد بود، این حضور مداوم ساکنان در فضای خانه باعث شد مسکن نسبت به سایر عملکردها، علاوه بر بُعد کالبدی (سطح عینی) از نظر مفهومی (سطح ذهنی) نیز تحت تأثیر قرار گیرد. در واقع برای اولینبار در تاریخ بود که فضای خانه باید بتواند نیازهایی را که برآوردهشدن آنها مرتبط با فضای بیرون است، برآورده کند، ازاینرو انتظارات از واحد مسکونی تغییر کرد و ساکنان برای رسیدن به انتظارات خود، شیوه بهکارگیری فضاهای خانه را تغییر دادند؛ فضاها چندعملکردی شده و با شکل و شمایل جدیدی مورد استفاده قرار گرفتهاند. این تغییرات، در معماری و فضای خانه، یا به صورت مستقیم مرتبط با مسئله پیشگیری و درمان کرونا بود یا به صورت غیرمستقیم مرتبط با کرونا بود که ساکنان برای غلبه بر اثرات منفی دوران قرنطینه و بهبود شرایط بهداشت روان، دست به تغییر فضای خانه زدند. در ادامه به بخشی از تغییرات و کاستیهای معماری مسکن در این دوران اشاره میشود. در حوزه بهداشت روان: محیط مسکونی باید بتواند پاسخگوی نیازهای فیزیولوژیک، امنیت، سلامت، تعامل اجتماعی و آسایش روانی انسان باشد. در دوران کرونا، سلامت و بهداشت روان در صدر انتظارات از مسکن قرار گرفت و این موضوع برای خانوادههایی که گروههای آسیبپذیر (کودکان و سالمندان) داشتند، اهمیتی دوچندان پیدا کرد. بنابراین افراد برای پرکردن خلأ ارتباط با فضای بیرون، بهدنبال فضای جایگزین میگشتند؛ فضایی که واسط زندگی اجتماعی افراد باشد. این نقش را در معماری قدیم ما فضاهای باز خصوصی از قبیل حیاط، ایوان و... بازی میکرد، اما در چند دهه اخیر بهدلیل رویکرد اقتصادی حاکم بر بازار مسکن، این نوع فضاها از معماری خانه حذف شدهاند. مردم برای پرکردن این خلأ در پی حرکتی جمعی، از فضاهای پشتبام و تراس، بدون اینکه برای چنین عملکردی طراحی شده باشند، بهعنوان فضای جمعی استفاده کردند. در دوران کرونا، تراس بهعنوان یک فضای اصلی و تأثیرگذار با کارکرد دورهمی به کار گرفته شد. در حالت معمول در معماری آپارتمانهای امروزی برای تراس عملکردی بیش از خشککردن لباس، قراردادن پکیج و حتی چند گلدان تصور نشده است؛ حتی مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان که به الزامات عمومی ساختمان میپردازد، به همین حد از استفاده اکتفا کرده است؛ بههمیندلیل در اکثریت غالب واحدهای مسکونی، تراس بهعنوان فضای مهجور و درجه دوم مرکز توجه بوده است، اما کرونا باعث شد تراس مانند سایر فضاهای اصلی واحد مسکونی ایفای نقش کند، ازاینرو لازم است تراس با کارکرد جدیدش در معماری خانه به رسمیت شناخته شود و در قوانین، حداقلهایی برای آن تعریف شود. در ایام کرونا، فضای پشتبام از سوی بسیاری از خانوادهها برای باهمبودن، استفاده از هوای آزاد و ورزش مورد بهرهبرداری قرار گرفت. هرچند بهدلیل بحث بام سبز، این فضا در چند سال اخیر بهعنوان فضایی متفاوت مورد توجه قشر خیلی محدودی از جامعه قرار گرفته بود، اما کرونا باعث شد عموم افراد جامعه به اهمیت استفاده از فضای پشتبام پی ببرند. درحالحاضر فضای پشتبام در یک حالت رهاشدگی قرار دارد و بهطور لجامگسیخته در اختیار تأسیسات، ماهواره و... است و این به آن خاطر است که پشتبام، در حالت عام بهعنوان یک فضای معماری مدنظر قانونگذار نبوده است، ازاینرو لازم است فضای پشتبام در قالب یک عرصه نیمهعمومی در طراحی معماری مسکونی مدنظر قرار گیرد و هنگام طراحی، مانند پلان سایر طبقات، مرکز توجه و تأیید مراجع رسمی قرار گیرد تا زمینه استفاده بهینه از این فضا فراهم شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.