|

نسلی که از «سپنج» برآمد

محمد چرمشیر

دوشنبه پنجم مهرماه هزاروسیصد‌وپنجاه‌وهشت است. ساعت ده‌ونیم صبح. ما بیست‌ونه نفر هستیم، ایستاده در حیاط دانشکده دراماتیک، به نشانی خیابان ژاله، چهارراه آبسردار. دانشجویان ترم اول رشته ادبیات نمایشی. ما آنجا ایستاده‌ایم چون قرار است «محمود دولت‌آبادی» بیاید و به ما درس «آشنایی با ادبیات معاصر» بدهد. برای ما بیست‌ونه‌نفر روز، روز بزرگی است. آنقدر بزرگ که از بیقراری بی‌تاب شده‌ایم. باهم حرف می‌زنیم، اما چشم‌هایمان فقط خیره است به در. من آن روز راز گفت‌وگونویسی «هارولد پینتر» را کشف کردم. همگی ما بیست‌ونه‌نفر تمام قصه‌های مردی که در انتظارش وا مانده‌ایم را خوانده‌ایم. چندین و چندبار هم خوانده‌ایم. هرکدام بیچاره یکی از قصه‌هایش هستیم. من بیچاره بیچاره «عقیل، عقیل»‌اش. یک دنیا تصور از او دارم، اما تنها تصویر او برای من، تصویری از اوست در فیلم «گاو». تصویر جوانی که در یک عصر گرم تابستان، تکیه داده به تخت جلوی قهوه‌خانه آبادی «ورزیل». دست گذاشته روی زانوی بالاآمده‌اش. نگاه می‌کند و گوش می‌کند به گفت‌وگوی دیگران، اخم‌کرده و سخت خشمگین. جماعت دارند از «بلوری»‌ها حرف می‌زنند و مردن گاو «مش‌حسن». فیلم را دوبار دیده‌ام. یک‌بار برای فیلم‌بودنش و ذوق‌زدگی برای «غلامحسین ساعدی» و «داریوش مهرجویی» و یک‌بار همین دیروز، در سینمایی در خیابان «لاله‌زار». این‌بار برای دیدن «محمود دولت‌آبادی». در آن صبح پاییزی انتظار دیگر این را می‌دانم که او هروقت دستش رسیده، بازیگری تئاتر هم کرده است. به خودم می‌گویم باید شرم را کنار بگذارم و بازی‌کردن را تجربه کنم. شاید از همین راه من هم به یک «عقیل، عقیل» دیگر برسم. هرکدام از ما بیست‌ونه‌نفر در همین عوالم‌ایم که او از در بزرگ دانشکده تو می‌آید. کت‌وشلواری شکلاتی‌رنگ به تن دارد. موهایش انگار در بادی که نوزیده، پریشان شده. سبیل‌هایش چشمگیر چشمگیرند. ابروهایش هنوز به‌قدر سال‌های بعدتر، آن‌همه پرپشت نیست. اخم، اما، هست. اخمی که سخت خشمگین نشانش می‌دهد. سلام، سلام، سلام. بیست‌ونه‌بار سلام، به تعداد همه بچه‌های کلاس. و او تنها یک سلام و بس. به همراهش از پله‌های ایوان بالا می‌رویم. همگی پشت‌سر او، به احترام. به کلاس شماره دو می‌رسیم. جلوی همین در، او اولین جمله‌اش را می‌گوید: «بفرمایید»، به همین کوتاهی. همان‌جا فکر می‌کنم از آنهاست که ترجیح می‌دهند بنویسند تا حرف بزنند. با خودم قرار می‌گذارم از این کارش تقلید کنم، حتی اگر شده از این کم‌حرفی بمیرم. ما هم جواب بفرماییدش را به همان کوتاهی خودش می‌دهیم: «اول شما». تعارف را ادامه نمی‌دهد. وارد کلاس می‌شود و در را پشت‌سرش می‌بندد. ما همگی به هم نگاه می‌کنیم. هیچ احساسی نداریم. نه تعجب‌زده‌ایم، نه گیج و نه هیچ‌چیز دیگر، فقط حالت آدم‌های پشت‌درمانده را داریم. در می‌زنیم، به ادب. لای در را باز می‌کنیم. می‌بینیم که رفته و پشت میز معلمی‌اش نشسته. اوست و یک مشت صندلی خالی. سر بالا می‌کند و نگاهمان می‌کند. اجازه ورود می‌خواهیم. درازترین جمله آن روزش را که می‌تواند به چون مایی بگوید، می‌گوید: ‌«بفرمایید بیرون. آدم پشت‌سر معلمش وارد کلاس نمی‌شود. باید پیش از معلم سرکلاس بود.» این را آنقدر سخت و قاطع می‌گوید که ما هم دیگر چون و چرا نمی‌کنیم. دوساعت آینده را پشت در می‌مانیم. آنقدر می‌مانیم تا او از اتاق بیرون می‌آید و یک خداحافظی می‌گوید به بیست‌ونه خداحافظی و می‌رود. نمی‌دانم این واقعه در یاد «محمود دولت‌آبادی» مانده یا نه، اما بعد از گذشت سی‌وچهارسال، این خاطره یک لحظه هم از من دور نشده است. دلیل‌اش هم ساده است. هیچ‌وقت نفهمیدم در آن دوساعت، او، در پشت آن در، در برابر آن صندلی‌های خالی چه کرد. اما همواره در بازی خیالم آرزو می‌کنم ‌ای‌کاش او تکه‌ای از رمان «جای خالی سلوچ» را نوشته باشد. و این آرزو و آن بازی خیال، سخت، شادمانم می‌کند. من به‌همراه بیست‌وهشت‌نفر دیگر، پشت دری ‌ایستاده بودیم که مردی همچون «محمود دولت‌آبادی» با خلوتش تنها بود، مردی که سخت دوستش می‌داشتیم، در حال نوشتن رمانی که بیشتر دوستش می‌داشتیم. در این بازی خیال، با خودم می‌گویم، فقط کافی بود که ما در را می‌گشودیم. بیست‌قدم تا میزی که او پشت آن نشسته بود می‌رفتیم. سر خم می‌کردیم روی او و دست‌نوشته‌هایش و تکه‌ای تازه از رنج‌های زنی را می‌خواندیم که او آرام‌آرام در حال پدیدآوردنش بود. این وجد که ما درست در لحظه زایش، تنها، قدم‌هایی با این مرد فاصله داشته‌ایم، سه دهه است که از شادی لبریزم می‌کند. وقتی برای اولین‌بار «جای خالی سلوچ» را می‌خواندم، بار دیگر در آن بازی خیال غوطه‌ور بودم و از خودم می‌پرسیدم: کدام تکه از این نوشته پدید آمد در ساعت ده‌‌ونیم آن روز صبح پاییزی. من در آن روز یاد گرفتم شادمانه زندگی کنم در جهانی که زیر آسمانش می‌توانم همراه با «محمود دولت‌آبادی»، «هوشنگ گلشیری»، «احمد شاملو»، «احمد محمود»، «بهرام بیضایی»، «غلامحسین ساعدی»، «اکبر رادی»، «سیمین دانشور» و ده‌ها و ده‌ها انسان دیگری نفس بکشم که در حال پدیدآوردن آن لحظاتی‌اند که مرا بالغ و بالغ‌تر می‌کنند. و یاد گرفتم زندگی و زنده‌بودن را دوست بدارم که حتی در سخت‌ترین لحظه‌هایش این امید هست که بتوانی به خود بگویی: «جهان جای خوبی است برای بودن». «لایه‌های بیابانی»، «سفر»، «اوسنه بابا سبحان»، «باشبیرو»، «گاواره‌بان»، «مرد»، «عقیل، عقیل»، «از خم چمبر» و «دیدار بلوچ»، وقتی این را کنار هم جمع می‌کنید چه نامی بهتر از «کارنامه سپنج»؛ سپنجی که، در روزهای سخت ناامیدی‌اش، خیره به دست‌های مردی بودیم که رنج را می‌نوشت و درد را. نسلی از آن «سپنج» برآمد که یک دم خود را فارغ از ادای دین به گذشتگانش ندید. حرمت گذاشت و همچنان می‌گذارد. بیقراری ما بیست‌ونه نفر، در ساعت ده‌ونیم آن صبح پاییزی ماندند و ماندند تا امروز که هنوز بعد از شنیدن نام «محمود دولت‌آبادی»، به احترام او، چند قدم عقب بایستیم، حتی اگر یک‌بار دیگر پشت دری بمانیم که برای خلوت او بسته می‌شود.
دوشنبه پنجم مهرماه هزاروسیصد‌وپنجاه‌وهشت است. ساعت ده‌ونیم صبح. ما بیست‌ونه نفر هستیم، ایستاده در حیاط دانشکده دراماتیک، به نشانی خیابان ژاله، چهارراه آبسردار. دانشجویان ترم اول رشته ادبیات نمایشی. ما آنجا ایستاده‌ایم چون قرار است «محمود دولت‌آبادی» بیاید و به ما درس «آشنایی با ادبیات معاصر» بدهد. برای ما بیست‌ونه‌نفر روز، روز بزرگی است. آنقدر بزرگ که از بیقراری بی‌تاب شده‌ایم. باهم حرف می‌زنیم، اما چشم‌هایمان فقط خیره است به در. من آن روز راز گفت‌وگونویسی «هارولد پینتر» را کشف کردم. همگی ما بیست‌ونه‌نفر تمام قصه‌های مردی که در انتظارش وا مانده‌ایم را خوانده‌ایم. چندین و چندبار هم خوانده‌ایم. هرکدام بیچاره یکی از قصه‌هایش هستیم. من بیچاره بیچاره «عقیل، عقیل»‌اش. یک دنیا تصور از او دارم، اما تنها تصویر او برای من، تصویری از اوست در فیلم «گاو». تصویر جوانی که در یک عصر گرم تابستان، تکیه داده به تخت جلوی قهوه‌خانه آبادی «ورزیل». دست گذاشته روی زانوی بالاآمده‌اش. نگاه می‌کند و گوش می‌کند به گفت‌وگوی دیگران، اخم‌کرده و سخت خشمگین. جماعت دارند از «بلوری»‌ها حرف می‌زنند و مردن گاو «مش‌حسن». فیلم را دوبار دیده‌ام. یک‌بار برای فیلم‌بودنش و ذوق‌زدگی برای «غلامحسین ساعدی» و «داریوش مهرجویی» و یک‌بار همین دیروز، در سینمایی در خیابان «لاله‌زار». این‌بار برای دیدن «محمود دولت‌آبادی». در آن صبح پاییزی انتظار دیگر این را می‌دانم که او هروقت دستش رسیده، بازیگری تئاتر هم کرده است. به خودم می‌گویم باید شرم را کنار بگذارم و بازی‌کردن را تجربه کنم. شاید از همین راه من هم به یک «عقیل، عقیل» دیگر برسم. هرکدام از ما بیست‌ونه‌نفر در همین عوالم‌ایم که او از در بزرگ دانشکده تو می‌آید. کت‌وشلواری شکلاتی‌رنگ به تن دارد. موهایش انگار در بادی که نوزیده، پریشان شده. سبیل‌هایش چشمگیر چشمگیرند. ابروهایش هنوز به‌قدر سال‌های بعدتر، آن‌همه پرپشت نیست. اخم، اما، هست. اخمی که سخت خشمگین نشانش می‌دهد. سلام، سلام، سلام. بیست‌ونه‌بار سلام، به تعداد همه بچه‌های کلاس. و او تنها یک سلام و بس. به همراهش از پله‌های ایوان بالا می‌رویم. همگی پشت‌سر او، به احترام. به کلاس شماره دو می‌رسیم. جلوی همین در، او اولین جمله‌اش را می‌گوید: «بفرمایید»، به همین کوتاهی. همان‌جا فکر می‌کنم از آنهاست که ترجیح می‌دهند بنویسند تا حرف بزنند. با خودم قرار می‌گذارم از این کارش تقلید کنم، حتی اگر شده از این کم‌حرفی بمیرم. ما هم جواب بفرماییدش را به همان کوتاهی خودش می‌دهیم: «اول شما». تعارف را ادامه نمی‌دهد. وارد کلاس می‌شود و در را پشت‌سرش می‌بندد. ما همگی به هم نگاه می‌کنیم. هیچ احساسی نداریم. نه تعجب‌زده‌ایم، نه گیج و نه هیچ‌چیز دیگر، فقط حالت آدم‌های پشت‌درمانده را داریم. در می‌زنیم، به ادب. لای در را باز می‌کنیم. می‌بینیم که رفته و پشت میز معلمی‌اش نشسته. اوست و یک مشت صندلی خالی. سر بالا می‌کند و نگاهمان می‌کند. اجازه ورود می‌خواهیم. درازترین جمله آن روزش را که می‌تواند به چون مایی بگوید، می‌گوید: ‌«بفرمایید بیرون. آدم پشت‌سر معلمش وارد کلاس نمی‌شود. باید پیش از معلم سرکلاس بود.» این را آنقدر سخت و قاطع می‌گوید که ما هم دیگر چون و چرا نمی‌کنیم. دوساعت آینده را پشت در می‌مانیم. آنقدر می‌مانیم تا او از اتاق بیرون می‌آید و یک خداحافظی می‌گوید به بیست‌ونه خداحافظی و می‌رود. نمی‌دانم این واقعه در یاد «محمود دولت‌آبادی» مانده یا نه، اما بعد از گذشت سی‌وچهارسال، این خاطره یک لحظه هم از من دور نشده است. دلیل‌اش هم ساده است. هیچ‌وقت نفهمیدم در آن دوساعت، او، در پشت آن در، در برابر آن صندلی‌های خالی چه کرد. اما همواره در بازی خیالم آرزو می‌کنم ‌ای‌کاش او تکه‌ای از رمان «جای خالی سلوچ» را نوشته باشد. و این آرزو و آن بازی خیال، سخت، شادمانم می‌کند. من به‌همراه بیست‌وهشت‌نفر دیگر، پشت دری ‌ایستاده بودیم که مردی همچون «محمود دولت‌آبادی» با خلوتش تنها بود، مردی که سخت دوستش می‌داشتیم، در حال نوشتن رمانی که بیشتر دوستش می‌داشتیم. در این بازی خیال، با خودم می‌گویم، فقط کافی بود که ما در را می‌گشودیم. بیست‌قدم تا میزی که او پشت آن نشسته بود می‌رفتیم. سر خم می‌کردیم روی او و دست‌نوشته‌هایش و تکه‌ای تازه از رنج‌های زنی را می‌خواندیم که او آرام‌آرام در حال پدیدآوردنش بود. این وجد که ما درست در لحظه زایش، تنها، قدم‌هایی با این مرد فاصله داشته‌ایم، سه دهه است که از شادی لبریزم می‌کند. وقتی برای اولین‌بار «جای خالی سلوچ» را می‌خواندم، بار دیگر در آن بازی خیال غوطه‌ور بودم و از خودم می‌پرسیدم: کدام تکه از این نوشته پدید آمد در ساعت ده‌‌ونیم آن روز صبح پاییزی. من در آن روز یاد گرفتم شادمانه زندگی کنم در جهانی که زیر آسمانش می‌توانم همراه با «محمود دولت‌آبادی»، «هوشنگ گلشیری»، «احمد شاملو»، «احمد محمود»، «بهرام بیضایی»، «غلامحسین ساعدی»، «اکبر رادی»، «سیمین دانشور» و ده‌ها و ده‌ها انسان دیگری نفس بکشم که در حال پدیدآوردن آن لحظاتی‌اند که مرا بالغ و بالغ‌تر می‌کنند. و یاد گرفتم زندگی و زنده‌بودن را دوست بدارم که حتی در سخت‌ترین لحظه‌هایش این امید هست که بتوانی به خود بگویی: «جهان جای خوبی است برای بودن». «لایه‌های بیابانی»، «سفر»، «اوسنه بابا سبحان»، «باشبیرو»، «گاواره‌بان»، «مرد»، «عقیل، عقیل»، «از خم چمبر» و «دیدار بلوچ»، وقتی این را کنار هم جمع می‌کنید چه نامی بهتر از «کارنامه سپنج»؛ سپنجی که، در روزهای سخت ناامیدی‌اش، خیره به دست‌های مردی بودیم که رنج را می‌نوشت و درد را. نسلی از آن «سپنج» برآمد که یک دم خود را فارغ از ادای دین به گذشتگانش ندید. حرمت گذاشت و همچنان می‌گذارد. بیقراری ما بیست‌ونه نفر، در ساعت ده‌ونیم آن صبح پاییزی ماندند و ماندند تا امروز که هنوز بعد از شنیدن نام «محمود دولت‌آبادی»، به احترام او، چند قدم عقب بایستیم، حتی اگر یک‌بار دیگر پشت دری بمانیم که برای خلوت او بسته می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.