|

توافق، نشانه بلوغ سیاسی

حسین پایا . مدیر انتشارات «طرح نو»

شادمانی ملی پس از انتخابات پرتنش ریاست‌جمهوری دوره یازدهم که در میان اعجاب و مسرت به پیروزی دکتر روحانی انجامید، باردیگر تکرار شد. توافقی که از پس ماراتنی نفسگیر در مذاکرات هسته‌ای به‌عنوان گام نخست حاصل آمد، شادمانی پس از انتخابات دوره یازدهم ریاست‌جمهوری در ایران را در سطح ملی مکرر کرد. دو حادثه مهم انتخابات ریاست‌جمهوری و توافق اولیه در مذاکرات هسته‌ای در عین اینکه موجب تقویت امید و خوشحالی عمومی شدند، از حقیقت شایان توجهی پرده برداشتند. آشکارشدن این حقیقت که سیاست در ایران وارد مرحله تازه و دوران‌سازی شده است. شکل‌گیری سیاست تازه بر اثر بلوغ سیاسی عمومی رخ نموده و هر رفتار پخته و رشدیافته سیاسی که امروز در مدیریت کلان سیاسی مشاهده می‌شود محصول و مدیون این بلوغ سیاسی است. پس از روی‌کارآمدن دولت تدبیر و امید باز همچنان نیروهای سیاسی خواهان وضع گذشته، کوشیدند و هنوز نیز در تلاشند تا بگویند تغییری با انتخاب دولت یازدهم رخ نداده است. صرفا مهره‌هایی عوض شده‌اند و خواست ملی در انتخابات تثبیت وضع سابق بوده و در بر‌‌ همان پاشنه سابق می‌چرخد. از سوی نیروهای مدافع وضع پیشین، آن اظهار شادمانی عمومی پس از انتخابات تنها واکنشی عاطفی و زودگذر تلقی شد که نباید آن را چندان جدی گرفت. حادثه تاریخی و بسیار مهم پس از انتخابات یعنی توافق در اولین گام‌های مذاکرات با دولت‌های جهانی که دلشادی عمومی را تجدید کرد، آشکار کرد تغییرات سیاسی نمایشی نیست بلکه از واقعیتی عمیق برخوردار است. محتوای رفتار سیاسی ایران پس از دو دوره دولت‌های نهم و دهم در بنیادهای خود وارد عرصه دگرگونی و تحول شده است. رویداد توافق با کشورهای 1+5 و مذاکره برحسب پرنسیب و اصول بین‌المللی ممکن است در ظاهر امری عادی در عرف دیپلماتیک بین‌المللی به نظر‌ آید. چنانکه کسانی که فشار اقتصادی ناشی از تحریم‌ها و زیان‌های خانمانسوز اقتصادی را مهم‌ترین عامل تغییر رفتار در سطح دیپلماسی ایران می‌شمارند، از نکته‌ای اساسی‌تر غافلند و عوامل فرعی را به‌جای علت اصلی برگرفته‌اند. علت اصلی تغییر رفتار دولتمردان در سیاست خارجی برآمده از خواستی عمومی است. کسانی که گمان می‌کنند صرف فشار تحریم‌ها می‌تواند به تغییر رفتار بینجامد، می‌توانند به کره‌شمالی و لیبی زمان قذافی یا کشورهای استثنایی آفریقایی مانند سودان و زیمبابوه نظری بیفکنند. فشار ناشی از تحریم‌ها و زیان‌های خانمانسوز اقتصادی علت اصلی برای ورود به رفتار بالغانه سیاسی نمی‌تواند باشد. با وجود تحریم‌های توانفرسا و ازدست‌رفتن جان تعداد زیادی از کودکان عراقی ناشی از سوء‌تغذیه و نبود دارو بر اثر تحریم‌ها، این امر موجب نشد تا صدام به عرف دیپلماسی و اصول بین‌المللی وقعی بگذارد و بخواهد تن به مذاکره دهد، چه رسد مفهومی مانند توافق را بخواهد در برنامه سیاسی‌اش بگنجاند. دولتی برآمده از عزمی ملی در ایران روی کار آمده است که برایش عقلانیت، اخلاق و امید اجتماعی نسبت به گذشته مفاهیمی توخالی و عرصه‌ای برای سخنان فاقد محتوا نیست. تدبیر و امید دولت اعتدال، بازگشت به منطق و استدلال و بر صدر نشاندن آن به‌جای شعارهایی است که ظاهری فریبنده دارند ولی در باطن ثمری به غیر از تحقیر و فقر و بی‌سرانجامی ملی به بار نیاورده و نمی‌آورند. منطق و استدلال و بر صدر مصطبه نشاندن آنها در سیاست، ظهور بلوغ سیاسی است که از سوی افکارعمومی و عزم ملی به صحنه رسمی سیاست کشور با انتخابات یازدهم نفوذ کرد. عزم عمومی در رویکرد به منطق و استدلال، خواهان جلوگیری از افراط و تفریط بود. در پی رفتاری منطقی و مستدل است که افراد خواهان برابری و تکریم متقابل به جای تبعیض و تحقیر هستند و در سطح بین‌المللی می‌کوشند تا با چنین شیوه‌ای تحریم را خنثی کنند.
کسانی که تحریم‌ها را ورق پاره می‌شمردند و با شعار ظاهر فریبِ وادارسازی قدرت‌های بزرگ به اذعان کردن حق ایران، تنها حقوق ملت را زیر پا می‌گذاشتند و آن را نادیده می‌گرفتند، بدیهی است سناریو‌های بی‌سرانجام یا سرانجام‌های بدون سناریو در سیاست را دنبال می‌کردند که اولین قربانی‌اش منطق مستدل و عقلانیت روشن است. اعتدال در دولت یازدهم تمسک به عقلانیت و استدلال است. منطق امری عمومی است که هر ذهن سلیمی آن را می‌یابد و اخلاقا تن به نتایجش می‌دهد. منطق زبانی است فراگیر و جهانی که هر دسته و گروه یا کشوری بخواهد لوازم منطق و استدلال را نپذیرد دیر یا زود نزد افکار عمومی سرزنش و منزوی می‌شود و منافعش را به سرعت از دست می‌دهد. اکنون رفتار اسراییل در برخورد با توافق اولیه مذاکرات هسته‌ای در کنار تندروان و آتش‌بیاران معرکه در آمریکا و در داخل ایران به سراشیب بی‌منطقی و سرزنش افکارعمومی در سطح جهانی غلتیده است چرا که منطق آرامش و صلح و همکاری را با آتش تنش و جنگ و نفرت سودا می‌کنند. مجال پرداختن به تحلیلی عمیق وجود ندارد اما در حد و ظرف مقاله‌ای کوتاه اشاره به دو نکته مفید است؛ سیاستی که افکارعمومی از آن روی برگرداندند، تاریک‌کردن فضای منطقی برای تصمیم‌های روشن و قابل دفاع عقلانی بود. تبدیل‌کردن گفتار و تصمیم‌ها به ملعبه‌ای برای بازی با کلمات بدون در نظر گرفتن آنکه، گفتارهایی که کردار را به بازی می‌گیرند سرنوشت آدمیان واقعی را به شوم‌بختی و تباهی می‌کشانند؛ فرجام تلخی که زندگی بسیاری را طی هشت سال گذشته بدون هیچ‌وجهی معقول تیره‌و‌تار کرد. یکی از لوازم سیاست‌های گذشته که رنگی از سیاهی و تیرگی بر منطق استوار و عقلانیت روشن کشیده بود، ایجاد فضایی بود که در آن نفس آزادی برای تامل و نگاه دقیق به شماره افتاد. استیلای ترس و هیجانات ناشی از اضطراب‌هایی که صحنه سیاست را پر می‌کرد آزادی را می‌خشکاند و منطق را به کژی و تیرگی می‌کشاند. گفتار‌ها و برنامه‌سازی‌های تبلیغاتی که دایما بر طبل ترس همراه با نفی تجربه‌های گذشته در دولت سازندگی و اصلاحات می‌کوشیدند اندیشه باز و منطق را به حصار و تنگنا دراندازند. در چنین فضایی سوء‌استفاده از یقین و اغفال ایمانی افراد با خرافه و کژراهه‌هایی که خود را در قالب اعتقادات زلال و پاک می‌آراید، هرگونه عرض‌اندام از منطق و استدلال را سلب می‌کرد. تکریم ظاهری از آن کسانی می‌شد که در عرصه تنگ شعائری که ریشه‌های عقلانی‌شان به‌شدت مشکوک است، تن به پیروی می‌دهند. ذهن‌های انتقادی با انگ و تهمت بی‌ایمانی و بی‌مبالاتی، سخنانشان نه تنها شنیده نمی‌شد بلکه با ارعاب به حاشیه رانده شدند. تبلیغات در رسانه‌های تصویری داخلی، در ابعاد دادن به ترس و سوءاستفاده از یقین سنگ تمام می‌گذاشتند و معجونی ضد منطق و استدلال را با بانگ بلند تبلیغ و ترویج می‌کردند. سیاست و تبلیغات در هشت سال گذشته در‌ها را چارطاق بر افراط و تفریط بازگذاشته بود. هنوز امکان به‌دست‌آوردن تصویری کامل از افراط و تفریط در دوره‌های نهم و دهم ریاست‌جمهوری وجود ندارد. اما یک چیز مسلم است؛ فضایی که در مخالفت با اعتدال و اصلاحات با رواج ترس و خرافه به وجود آمد، میراث تجربه اعتدال و اصلاحات را به هویت مقاومت ملی بدل کرد. تجربه‌هایی که موجب شد تامل و نگرانی از خطاهای متعددی که در پیش چشم عمومی هر روز عیان‌تر می‌شد برانگیخته شود. در برابر آنچه رخ داد، بلوغی ظهور کرد که از فراز و فرود حوادث سیاسی پس از انقلاب با همه دشواری‌ها کوشید از خطا بیاموزد و امید خود را از دست ندهد. افکارعمومی در برابر تبلیغاتی که خطا‌ها را با صد زبان می‌خواست راست جلوه دهد و توجیه کند، مقاومت کرد؛ هویت مقاومتی برآمده از تجربه‌های به دست آمده از سیاست اعتدال و اصلاحات در داخل و سرنوشت تلخ و ناروشن کشورهایی در منطقه که تخاصم را به‌جای تفاهم نشاندند. آشکارا بلوغ سیاسی در سطح ملی در تاسیس دولت کنونی قابل مشاهده است. مفهوم توافق امکانی بود که این بلوغ سیاسی در دیپلماسی خارجی ایران آن را معنا‌دار و میسر کرد. نه عرف دیپلماتیک و نه تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی به‌عنوان عامل اصلی موجب توافقنامه ژنو و مشارکت ایران نشده است بلکه محرک و عامل بنیادین آن خواست برخاسته از عزم ملی برای رفتار مبتنی بر عقلانیت و منطق است. توافق در مذاکرات جلوه تغییر محتوای رفتار سیاسی در ایران بر اساس بلوغی سیاسی در سطح ملی است. در گام بعدی انتظار بر آن است تا توافق در دیپلماسی خارجی به گفت‌وگو و تفاهم و آشتی ملی گسترده شود و جشن و سروری بزرگ‌تر را به ارمغان آورد. تا آن روز نیازمند تدبیر بیشتر و امید فزون‌تریم.
شادمانی ملی پس از انتخابات پرتنش ریاست‌جمهوری دوره یازدهم که در میان اعجاب و مسرت به پیروزی دکتر روحانی انجامید، باردیگر تکرار شد. توافقی که از پس ماراتنی نفسگیر در مذاکرات هسته‌ای به‌عنوان گام نخست حاصل آمد، شادمانی پس از انتخابات دوره یازدهم ریاست‌جمهوری در ایران را در سطح ملی مکرر کرد. دو حادثه مهم انتخابات ریاست‌جمهوری و توافق اولیه در مذاکرات هسته‌ای در عین اینکه موجب تقویت امید و خوشحالی عمومی شدند، از حقیقت شایان توجهی پرده برداشتند. آشکارشدن این حقیقت که سیاست در ایران وارد مرحله تازه و دوران‌سازی شده است. شکل‌گیری سیاست تازه بر اثر بلوغ سیاسی عمومی رخ نموده و هر رفتار پخته و رشدیافته سیاسی که امروز در مدیریت کلان سیاسی مشاهده می‌شود محصول و مدیون این بلوغ سیاسی است. پس از روی‌کارآمدن دولت تدبیر و امید باز همچنان نیروهای سیاسی خواهان وضع گذشته، کوشیدند و هنوز نیز در تلاشند تا بگویند تغییری با انتخاب دولت یازدهم رخ نداده است. صرفا مهره‌هایی عوض شده‌اند و خواست ملی در انتخابات تثبیت وضع سابق بوده و در بر‌‌ همان پاشنه سابق می‌چرخد. از سوی نیروهای مدافع وضع پیشین، آن اظهار شادمانی عمومی پس از انتخابات تنها واکنشی عاطفی و زودگذر تلقی شد که نباید آن را چندان جدی گرفت. حادثه تاریخی و بسیار مهم پس از انتخابات یعنی توافق در اولین گام‌های مذاکرات با دولت‌های جهانی که دلشادی عمومی را تجدید کرد، آشکار کرد تغییرات سیاسی نمایشی نیست بلکه از واقعیتی عمیق برخوردار است. محتوای رفتار سیاسی ایران پس از دو دوره دولت‌های نهم و دهم در بنیادهای خود وارد عرصه دگرگونی و تحول شده است. رویداد توافق با کشورهای 1+5 و مذاکره برحسب پرنسیب و اصول بین‌المللی ممکن است در ظاهر امری عادی در عرف دیپلماتیک بین‌المللی به نظر‌ آید. چنانکه کسانی که فشار اقتصادی ناشی از تحریم‌ها و زیان‌های خانمانسوز اقتصادی را مهم‌ترین عامل تغییر رفتار در سطح دیپلماسی ایران می‌شمارند، از نکته‌ای اساسی‌تر غافلند و عوامل فرعی را به‌جای علت اصلی برگرفته‌اند. علت اصلی تغییر رفتار دولتمردان در سیاست خارجی برآمده از خواستی عمومی است. کسانی که گمان می‌کنند صرف فشار تحریم‌ها می‌تواند به تغییر رفتار بینجامد، می‌توانند به کره‌شمالی و لیبی زمان قذافی یا کشورهای استثنایی آفریقایی مانند سودان و زیمبابوه نظری بیفکنند. فشار ناشی از تحریم‌ها و زیان‌های خانمانسوز اقتصادی علت اصلی برای ورود به رفتار بالغانه سیاسی نمی‌تواند باشد. با وجود تحریم‌های توانفرسا و ازدست‌رفتن جان تعداد زیادی از کودکان عراقی ناشی از سوء‌تغذیه و نبود دارو بر اثر تحریم‌ها، این امر موجب نشد تا صدام به عرف دیپلماسی و اصول بین‌المللی وقعی بگذارد و بخواهد تن به مذاکره دهد، چه رسد مفهومی مانند توافق را بخواهد در برنامه سیاسی‌اش بگنجاند. دولتی برآمده از عزمی ملی در ایران روی کار آمده است که برایش عقلانیت، اخلاق و امید اجتماعی نسبت به گذشته مفاهیمی توخالی و عرصه‌ای برای سخنان فاقد محتوا نیست. تدبیر و امید دولت اعتدال، بازگشت به منطق و استدلال و بر صدر نشاندن آن به‌جای شعارهایی است که ظاهری فریبنده دارند ولی در باطن ثمری به غیر از تحقیر و فقر و بی‌سرانجامی ملی به بار نیاورده و نمی‌آورند. منطق و استدلال و بر صدر مصطبه نشاندن آنها در سیاست، ظهور بلوغ سیاسی است که از سوی افکارعمومی و عزم ملی به صحنه رسمی سیاست کشور با انتخابات یازدهم نفوذ کرد. عزم عمومی در رویکرد به منطق و استدلال، خواهان جلوگیری از افراط و تفریط بود. در پی رفتاری منطقی و مستدل است که افراد خواهان برابری و تکریم متقابل به جای تبعیض و تحقیر هستند و در سطح بین‌المللی می‌کوشند تا با چنین شیوه‌ای تحریم را خنثی کنند.
کسانی که تحریم‌ها را ورق پاره می‌شمردند و با شعار ظاهر فریبِ وادارسازی قدرت‌های بزرگ به اذعان کردن حق ایران، تنها حقوق ملت را زیر پا می‌گذاشتند و آن را نادیده می‌گرفتند، بدیهی است سناریو‌های بی‌سرانجام یا سرانجام‌های بدون سناریو در سیاست را دنبال می‌کردند که اولین قربانی‌اش منطق مستدل و عقلانیت روشن است. اعتدال در دولت یازدهم تمسک به عقلانیت و استدلال است. منطق امری عمومی است که هر ذهن سلیمی آن را می‌یابد و اخلاقا تن به نتایجش می‌دهد. منطق زبانی است فراگیر و جهانی که هر دسته و گروه یا کشوری بخواهد لوازم منطق و استدلال را نپذیرد دیر یا زود نزد افکار عمومی سرزنش و منزوی می‌شود و منافعش را به سرعت از دست می‌دهد. اکنون رفتار اسراییل در برخورد با توافق اولیه مذاکرات هسته‌ای در کنار تندروان و آتش‌بیاران معرکه در آمریکا و در داخل ایران به سراشیب بی‌منطقی و سرزنش افکارعمومی در سطح جهانی غلتیده است چرا که منطق آرامش و صلح و همکاری را با آتش تنش و جنگ و نفرت سودا می‌کنند. مجال پرداختن به تحلیلی عمیق وجود ندارد اما در حد و ظرف مقاله‌ای کوتاه اشاره به دو نکته مفید است؛ سیاستی که افکارعمومی از آن روی برگرداندند، تاریک‌کردن فضای منطقی برای تصمیم‌های روشن و قابل دفاع عقلانی بود. تبدیل‌کردن گفتار و تصمیم‌ها به ملعبه‌ای برای بازی با کلمات بدون در نظر گرفتن آنکه، گفتارهایی که کردار را به بازی می‌گیرند سرنوشت آدمیان واقعی را به شوم‌بختی و تباهی می‌کشانند؛ فرجام تلخی که زندگی بسیاری را طی هشت سال گذشته بدون هیچ‌وجهی معقول تیره‌و‌تار کرد. یکی از لوازم سیاست‌های گذشته که رنگی از سیاهی و تیرگی بر منطق استوار و عقلانیت روشن کشیده بود، ایجاد فضایی بود که در آن نفس آزادی برای تامل و نگاه دقیق به شماره افتاد. استیلای ترس و هیجانات ناشی از اضطراب‌هایی که صحنه سیاست را پر می‌کرد آزادی را می‌خشکاند و منطق را به کژی و تیرگی می‌کشاند. گفتار‌ها و برنامه‌سازی‌های تبلیغاتی که دایما بر طبل ترس همراه با نفی تجربه‌های گذشته در دولت سازندگی و اصلاحات می‌کوشیدند اندیشه باز و منطق را به حصار و تنگنا دراندازند. در چنین فضایی سوء‌استفاده از یقین و اغفال ایمانی افراد با خرافه و کژراهه‌هایی که خود را در قالب اعتقادات زلال و پاک می‌آراید، هرگونه عرض‌اندام از منطق و استدلال را سلب می‌کرد. تکریم ظاهری از آن کسانی می‌شد که در عرصه تنگ شعائری که ریشه‌های عقلانی‌شان به‌شدت مشکوک است، تن به پیروی می‌دهند. ذهن‌های انتقادی با انگ و تهمت بی‌ایمانی و بی‌مبالاتی، سخنانشان نه تنها شنیده نمی‌شد بلکه با ارعاب به حاشیه رانده شدند. تبلیغات در رسانه‌های تصویری داخلی، در ابعاد دادن به ترس و سوءاستفاده از یقین سنگ تمام می‌گذاشتند و معجونی ضد منطق و استدلال را با بانگ بلند تبلیغ و ترویج می‌کردند. سیاست و تبلیغات در هشت سال گذشته در‌ها را چارطاق بر افراط و تفریط بازگذاشته بود. هنوز امکان به‌دست‌آوردن تصویری کامل از افراط و تفریط در دوره‌های نهم و دهم ریاست‌جمهوری وجود ندارد. اما یک چیز مسلم است؛ فضایی که در مخالفت با اعتدال و اصلاحات با رواج ترس و خرافه به وجود آمد، میراث تجربه اعتدال و اصلاحات را به هویت مقاومت ملی بدل کرد. تجربه‌هایی که موجب شد تامل و نگرانی از خطاهای متعددی که در پیش چشم عمومی هر روز عیان‌تر می‌شد برانگیخته شود. در برابر آنچه رخ داد، بلوغی ظهور کرد که از فراز و فرود حوادث سیاسی پس از انقلاب با همه دشواری‌ها کوشید از خطا بیاموزد و امید خود را از دست ندهد. افکارعمومی در برابر تبلیغاتی که خطا‌ها را با صد زبان می‌خواست راست جلوه دهد و توجیه کند، مقاومت کرد؛ هویت مقاومتی برآمده از تجربه‌های به دست آمده از سیاست اعتدال و اصلاحات در داخل و سرنوشت تلخ و ناروشن کشورهایی در منطقه که تخاصم را به‌جای تفاهم نشاندند. آشکارا بلوغ سیاسی در سطح ملی در تاسیس دولت کنونی قابل مشاهده است. مفهوم توافق امکانی بود که این بلوغ سیاسی در دیپلماسی خارجی ایران آن را معنا‌دار و میسر کرد. نه عرف دیپلماتیک و نه تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی به‌عنوان عامل اصلی موجب توافقنامه ژنو و مشارکت ایران نشده است بلکه محرک و عامل بنیادین آن خواست برخاسته از عزم ملی برای رفتار مبتنی بر عقلانیت و منطق است. توافق در مذاکرات جلوه تغییر محتوای رفتار سیاسی در ایران بر اساس بلوغی سیاسی در سطح ملی است. در گام بعدی انتظار بر آن است تا توافق در دیپلماسی خارجی به گفت‌وگو و تفاهم و آشتی ملی گسترده شود و جشن و سروری بزرگ‌تر را به ارمغان آورد. تا آن روز نیازمند تدبیر بیشتر و امید فزون‌تریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.